Нохалафтар зи ту кас ҳаст ба паҳнои Замин?
Ки замини падариаш бидиҳад муфт ба Чин?
Чинҳо бар рухи миллат фиканӣ бепарво,
Эй аҷузи бемурувват, аҳмақи чарбҷабин!
“Во дареғо”-и Самарқанду Бухорои ту ку?
Эй бухори ғайрату сояи гурдони матин!
Хонаат сӯхта бодо, ки заминам бидиҳӣ,
Ба изои ду пашизи бадали сохти Пекин.
Ду пашизе, ки таҳи ҷайби дарозат биравад,
То бисозӣ ду-cе кохи дигари ҷаҳлнигин.
Коҳи андӯҳи хиёнат ба куҷо даррезам?
Кӯҳи фарёди ҳазимат ба сарам рехт чунин.
ناخلفتر ز تو کس هست به پهنای زمين؟
که زمين پدریاش بدهد مفت به چين؟
چينها بر رخ ملت فکنی بیپروا
ای عجوز بیمروت، احمق چربجبين!
"وا دريغا"ی سمرقند و بخارای تو کو؟
ای بخار غيرت و سايۀ گردان متين!
خانهات سوخته بادا که زمينم بدهی
به ازاء دو پشيز بدل ساخت پکين
دو پشيزی که ته جيب درازت برود
تا بسازی دو سه کاخ دگر جهلنگين
کاه اندوه خيانت به کجا درريزم؟
کوه فرياد هزيمت به سرم ريخت چنين.
Showing posts with label Tajiks of China. Show all posts
Showing posts with label Tajiks of China. Show all posts
Thursday, January 13, 2011
Wednesday, September 02, 2009
Descendants of Han and the Sun-god
Точикони Чин. Бахши 2
Точикони Чин яке аз 56 кавмеанд, ки дар ин кишвар ба расмият шинохта шудаанд ва ба онхо ба забони чинй “ Tǎjíkè Zú” гуянд. Аммо «забони точикй» (Tujik Ziv) дар Чин ба маънои забони порсй нест, балки шомили гуишхои помирии сарикулию шугнию вахй мешавад, ки хамагй аз хонаводаи забонхои эронии шаркианд. (Забони порсй чузъи хонаводаи забонхои эронии гарбй ба шумор меояд).
Дар чараёни мукоисае мухтасар дар матлаби каблй ошкор шуд, ки ин гуишхо, ба вижа сарикулию шугнй ба чи андоза бо хам наздиканд. Аммо ба далели махдудияти доманаи корбурди ин гуишхо точикони Чин барои муъошират бо дигар аквоми хамсояашон забонхои уйгурй, киргизй ё чиниро ба кор мебаранд.
Бино ба саршумории соли 2000, дар Чин 41,028 тан точик ба сар мебаранд, ки бештарашон дар иёлати гарбии Туркистони Шаркй (Синчиёнг), ба вижа Нохияи Худмухтори Точики Тошкургон сукно доранд. Дар осори чахонгардони огози садаи 20 аз точикони Чин бо номхои «сарикулй», «точикони кухистонй» ё «галча» (кухистонй) ёд шудааст. Гуфтанист, ки дар Самарканду Бухорои он даврон ба точикони кухистони Бадахшону Зарафшон хам «галча» мегуфтанд, ки баргирифта аз вожаи сугдии «гар» ба маънои «кух» («гора»-и русй) аст ва бо «гар»-и пашту хамреша аст ва дар таркиби номхои Спингару Фаргар дида мешавад.
Дар навиштахое, ки аз ахди салтанати дудмони Тонг дар Чин (618-907-и мелодй) ба чо мондааст, ба ин гурухи кавмй “Cina-deva-gotra” мегуфтанд, ки дар забони сонскрит ба маънои «зодагони Хон (кавми бумии Чин) ва Худои Хуршед» аст. Манзур аз «Худои Хуршед» импротури Эрон аст, ки бино ба ривоёте бо як бонуи чинй пайванди заношуйи дошт.
Чолиб ин чост, ки дакикан дар хамон давраи хукумати дудмони Тонг буд, ки Яздгирди Севум барои мукобила бо мухочимони араб аз Чин дархости кумак карда буд. Чинихо ба подшохи нагунбахти Эрон кумаки низомй ироа накарданд, аммо порае аз хоки худро ба писари у Пируз вогузоштанд ва онро «сарзамини тахт-ул-химояи Эрон» номиданд. Дере нагузашта хамлахои вайронгари аъроб ин сарзаминро хам дарнавардид ва Пируз ба дарбори Тонг панох бурд. Ачаб нест, агар манзур аз «Худои Хуршед» дар дарбори салтанатии Чин хамин шохзодаи эронй ва сарбозонаш буда бошанд, ки дар Чин мондагор шуданду бо мардуми бумии он сомон даромехтанд. Яъне дар ривоёти чинй точикони имрузии он сарзаминро наводагони шоху шохзодагони сосонии Эрон медонанд.
Писари раксанда дар акси боло як точики Чин аст, ки ба укоб мемонад. Чаро укоб? Дар бахши баъдии ришта-навиштахои Як Дарвеш дар бораи точикони Чин ба ин мавзуъ хам хохем пардохт.
Точикони Чин. Бахши 1
Точикони Чин яке аз 56 кавмеанд, ки дар ин кишвар ба расмият шинохта шудаанд ва ба онхо ба забони чинй “ Tǎjíkè Zú” гуянд. Аммо «забони точикй» (Tujik Ziv) дар Чин ба маънои забони порсй нест, балки шомили гуишхои помирии сарикулию шугнию вахй мешавад, ки хамагй аз хонаводаи забонхои эронии шаркианд. (Забони порсй чузъи хонаводаи забонхои эронии гарбй ба шумор меояд).
Дар чараёни мукоисае мухтасар дар матлаби каблй ошкор шуд, ки ин гуишхо, ба вижа сарикулию шугнй ба чи андоза бо хам наздиканд. Аммо ба далели махдудияти доманаи корбурди ин гуишхо точикони Чин барои муъошират бо дигар аквоми хамсояашон забонхои уйгурй, киргизй ё чиниро ба кор мебаранд.
Бино ба саршумории соли 2000, дар Чин 41,028 тан точик ба сар мебаранд, ки бештарашон дар иёлати гарбии Туркистони Шаркй (Синчиёнг), ба вижа Нохияи Худмухтори Точики Тошкургон сукно доранд. Дар осори чахонгардони огози садаи 20 аз точикони Чин бо номхои «сарикулй», «точикони кухистонй» ё «галча» (кухистонй) ёд шудааст. Гуфтанист, ки дар Самарканду Бухорои он даврон ба точикони кухистони Бадахшону Зарафшон хам «галча» мегуфтанд, ки баргирифта аз вожаи сугдии «гар» ба маънои «кух» («гора»-и русй) аст ва бо «гар»-и пашту хамреша аст ва дар таркиби номхои Спингару Фаргар дида мешавад.
Дар навиштахое, ки аз ахди салтанати дудмони Тонг дар Чин (618-907-и мелодй) ба чо мондааст, ба ин гурухи кавмй “Cina-deva-gotra” мегуфтанд, ки дар забони сонскрит ба маънои «зодагони Хон (кавми бумии Чин) ва Худои Хуршед» аст. Манзур аз «Худои Хуршед» импротури Эрон аст, ки бино ба ривоёте бо як бонуи чинй пайванди заношуйи дошт.
Чолиб ин чост, ки дакикан дар хамон давраи хукумати дудмони Тонг буд, ки Яздгирди Севум барои мукобила бо мухочимони араб аз Чин дархости кумак карда буд. Чинихо ба подшохи нагунбахти Эрон кумаки низомй ироа накарданд, аммо порае аз хоки худро ба писари у Пируз вогузоштанд ва онро «сарзамини тахт-ул-химояи Эрон» номиданд. Дере нагузашта хамлахои вайронгари аъроб ин сарзаминро хам дарнавардид ва Пируз ба дарбори Тонг панох бурд. Ачаб нест, агар манзур аз «Худои Хуршед» дар дарбори салтанатии Чин хамин шохзодаи эронй ва сарбозонаш буда бошанд, ки дар Чин мондагор шуданду бо мардуми бумии он сомон даромехтанд. Яъне дар ривоёти чинй точикони имрузии он сарзаминро наводагони шоху шохзодагони сосонии Эрон медонанд.
Писари раксанда дар акси боло як точики Чин аст, ки ба укоб мемонад. Чаро укоб? Дар бахши баъдии ришта-навиштахои Як Дарвеш дар бораи точикони Чин ба ин мавзуъ хам хохем пардохт.
Точикони Чин. Бахши 1
Friday, August 28, 2009
Tashqurqan Tajik Aptonom Nahiyisi
Нохияи Худмухтори Точики Тошкургон
Дар замони шуравй мо маънии «нохудогохй»-ро ламс кардем. Ва чунон ин мафхуми зиштро пармосидем, ки олудагии он то кунун аз зехну вучуди мо дур намешавад. Ба андозае чашму-гуш-баста будем, ки барои мо шигифтй дошт, вакте огох шудем, ки порсигуёни Афгонистон худро «афгон» намедонанд, балки бо ифтихор номи «точик»-ро ядак мекашанд.
То ин хакикатро фаро гирифтем, бо хакикате дигар рубару шудем, ки дар Чин хам хамкавмоне дорем, ки дар миёни он хама аквоми яъчучу маъчуч хувияти эронии худро хифз кардаанд ва (чи ачаб!) то кунун худро «точик» медонанд.
Хануз ба гувориш (хазм)-и ин хакикат даст наёфта будем, ки дарёфтем дар хамон кишвари Чин минтакае хаст, ки расман бо номи кавми мо шинохта мешавад: «Нохияи Худмухтори Точики Тошкургон» (تاشقۇرقان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى, Tashqurqan Tajik Aptonom Nahiyisi). Ин нохия дар бохтар (гарб)-и Туркистони Шаркй (Синчиёнг) вокеъ аст ва худуди 28 хазор чамъият дорад, ки бештарашон точиканд ва ба гуиши сарикулй такаллум мекунанд. Яке аз ду забони расмии Туркистони Шаркй (ки ба забони чинй мешавад Синчиёнг ё «марзхои нав») уйгурист. Ин нохияи точик соли 1954 ба унвони бахше аз минтакаи Кошгари Туркистони Шаркй таъсис шуд.
Туркистони Шаркй аз лихози таркиби кавмй дар Чин ягона аст. Дар ин сомон беш аз 40 кавми гуногун бо русуму ойинхои вижаи худ ба сар мебаранд, ки яке аз онхо точикон ё эрониёнанд.
Ин нукта хам барои мо тозагй дошт, ки истилохи расмии «забони точикй» дар Чин аз истилохе, ки Шуравй барои мо сохт, мутафовит аст. «Забони точикй»-и мо хамон забони порсист, бо дасткорихои вайронгари шуравй. Аммо барои як чинй «забони точикй» гуиши сарикулист, ки аз чумлаи гуишхои помирй аз шохаи забонхои эронии шаркист. Барои дарки наздикии ин гуиш бо забонхои бадахшии Точикистон ба чанд намуна таваччух кунед:
Вожаи «писар» дар гуиши шугнй “puts” ва дар сарикулй «pɯts» талаффуз мешавад. «Об» ба шугнй “xats” ва ба сарикулй хам «xats» аст. Талаффузи вожаи «даст» дар гуиши шугнй «ðust» ва дар сарикулй «ðɯst» аст. «Тsem»-и шугнй ба маънои «чашм» дар гуиши сарикулй хам «tsem» аст. «Гушт»-и порсй дар гуиши шугнй ба шакли «ɡuːxt» ва дар гуиши сарикулй «ɡɯxt» хичча мешавад. «Дур»-и порсй хам дар шугнй ва хам дар сарикулй ба шакли «ðar» омадааст.
Кутохсухан, шугнй ва сарикулиро ба андозае ба якдигар наздику хамонанд дарёфтам, ки мутмаиннам як точики чинй бо як точики Бадахшони Точикистон метавонанд бе душворй якдигарро бифахманд.
Аммо хакикате, ки ба ростй маро шефта кард, ин буд, ки хатто дар Чин эрониёне, ки дар баробари хушунати замонахо тоб овардаанд, хамчунон худро «точик» меноманд, ки барои аквоми туркзабони хамсоя, ба монанди уйгурхо мутародиф (синоним)-и вожаи «эронй» буд. Бо вучуди ин ки забони эронии онхо порсй нест, номи кавмашон акнун чи барои худи онхо ва чи барои бегонагон «точик» аст. Ин хакикат замоне магзи одамро бо чаккуш (болга) мекубад, ки килу колу сарусадои махалгароёни Точикистон гуши фалакро кар мекунад. Он азизони дуруфтода бо чи сарсахтй дар баробари аквоми турку чинй аз хувияти эронии худ мурокибат кардаанд, дар холе ки мо талош мекунем худамонро дар рустохоямон махсур кунем.
Чанд акс аз точикони Тошкургон:
Дар замони шуравй мо маънии «нохудогохй»-ро ламс кардем. Ва чунон ин мафхуми зиштро пармосидем, ки олудагии он то кунун аз зехну вучуди мо дур намешавад. Ба андозае чашму-гуш-баста будем, ки барои мо шигифтй дошт, вакте огох шудем, ки порсигуёни Афгонистон худро «афгон» намедонанд, балки бо ифтихор номи «точик»-ро ядак мекашанд.
То ин хакикатро фаро гирифтем, бо хакикате дигар рубару шудем, ки дар Чин хам хамкавмоне дорем, ки дар миёни он хама аквоми яъчучу маъчуч хувияти эронии худро хифз кардаанд ва (чи ачаб!) то кунун худро «точик» медонанд.
Хануз ба гувориш (хазм)-и ин хакикат даст наёфта будем, ки дарёфтем дар хамон кишвари Чин минтакае хаст, ки расман бо номи кавми мо шинохта мешавад: «Нохияи Худмухтори Точики Тошкургон» (تاشقۇرقان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى, Tashqurqan Tajik Aptonom Nahiyisi). Ин нохия дар бохтар (гарб)-и Туркистони Шаркй (Синчиёнг) вокеъ аст ва худуди 28 хазор чамъият дорад, ки бештарашон точиканд ва ба гуиши сарикулй такаллум мекунанд. Яке аз ду забони расмии Туркистони Шаркй (ки ба забони чинй мешавад Синчиёнг ё «марзхои нав») уйгурист. Ин нохияи точик соли 1954 ба унвони бахше аз минтакаи Кошгари Туркистони Шаркй таъсис шуд.
Туркистони Шаркй аз лихози таркиби кавмй дар Чин ягона аст. Дар ин сомон беш аз 40 кавми гуногун бо русуму ойинхои вижаи худ ба сар мебаранд, ки яке аз онхо точикон ё эрониёнанд.
Ин нукта хам барои мо тозагй дошт, ки истилохи расмии «забони точикй» дар Чин аз истилохе, ки Шуравй барои мо сохт, мутафовит аст. «Забони точикй»-и мо хамон забони порсист, бо дасткорихои вайронгари шуравй. Аммо барои як чинй «забони точикй» гуиши сарикулист, ки аз чумлаи гуишхои помирй аз шохаи забонхои эронии шаркист. Барои дарки наздикии ин гуиш бо забонхои бадахшии Точикистон ба чанд намуна таваччух кунед:
Вожаи «писар» дар гуиши шугнй “puts” ва дар сарикулй «pɯts» талаффуз мешавад. «Об» ба шугнй “xats” ва ба сарикулй хам «xats» аст. Талаффузи вожаи «даст» дар гуиши шугнй «ðust» ва дар сарикулй «ðɯst» аст. «Тsem»-и шугнй ба маънои «чашм» дар гуиши сарикулй хам «tsem» аст. «Гушт»-и порсй дар гуиши шугнй ба шакли «ɡuːxt» ва дар гуиши сарикулй «ɡɯxt» хичча мешавад. «Дур»-и порсй хам дар шугнй ва хам дар сарикулй ба шакли «ðar» омадааст.
Кутохсухан, шугнй ва сарикулиро ба андозае ба якдигар наздику хамонанд дарёфтам, ки мутмаиннам як точики чинй бо як точики Бадахшони Точикистон метавонанд бе душворй якдигарро бифахманд.
Аммо хакикате, ки ба ростй маро шефта кард, ин буд, ки хатто дар Чин эрониёне, ки дар баробари хушунати замонахо тоб овардаанд, хамчунон худро «точик» меноманд, ки барои аквоми туркзабони хамсоя, ба монанди уйгурхо мутародиф (синоним)-и вожаи «эронй» буд. Бо вучуди ин ки забони эронии онхо порсй нест, номи кавмашон акнун чи барои худи онхо ва чи барои бегонагон «точик» аст. Ин хакикат замоне магзи одамро бо чаккуш (болга) мекубад, ки килу колу сарусадои махалгароёни Точикистон гуши фалакро кар мекунад. Он азизони дуруфтода бо чи сарсахтй дар баробари аквоми турку чинй аз хувияти эронии худ мурокибат кардаанд, дар холе ки мо талош мекунем худамонро дар рустохоямон махсур кунем.
Чанд акс аз точикони Тошкургон:
Subscribe to:
Posts (Atom)