Шабе, ки Ҳумо пар кашид

Дуруст 103 сол пеш дар ҳамин соъот ҷӯхаи марги булшевикҳо ба дастури сардамдорашон Влодимир Улёнуф (Ленин) вопасин хонаводаи салтанатии Русияро дар шаҳри Екотеринбург дар ғарби Сибрӣ ба рагбор баст. Тезор Никулойи Дувум ва ҳамсараш Олексондро ва панҷ фарзандашон Улго, Тотёно, Мориё, Оностосиё ва Олексей дар хуни ҳамдигар ғалтиданду мурданд. Ба ҳангоми марг Улго 22, Тотёно 21, Мориё 19, Оностосиё 17 ва Олексей 13 сол доштанд. Шоҳзода Олексей, ки интизор мерафт рӯзе ба тоҷу тахти Русия бирасад, гирифтори ҳемуфилӣ буд; беморие, ки дар бисёре аз хонаводаҳои салтанатии Урупои садаҳои 19 ва 20 шоеъ буд ва Олексей аз модараш ба ирс бурда буд.

 

Қасовати ин ҷиноят ба ҳадде буд, ки дар даврони шӯравӣ аз он ёд намешуд. Ва агар мешуд, пои Ленин дар миён набуд ва дар ъиваз мегуфтанд, бо пешравии тунду сареъи Артиши Сафед (ҳаводорони салтанат) нерӯҳои булшевик дар минтақаи Уроли Шӯравӣ тасмим ба қатли бидуни муҳокимаи тезор Никулой ва аҳли хонаводааш гирифтанд, чун нигарон буданд, ки мумкин аст ҳаводорони хонадони салтанатӣ онҳоро озод кунанд. Аммо дар ҳашт соли нахуст дастгоҳи таблиғотии Шӯравӣ бешармона дар мавриди сарнивишти хонадони салтанатӣ дурӯғпароканӣ мекард. Гуфта шуд, ки тезор Никулой ба қатл расида, аммо ҳамсару писараш ба хонае амн мунтақил шудаанд; дар моли септомбри 1919 хабари расмӣ ин буд, ки инқилобиюни дастичапӣ ҳамаи аъзои хонаводаро куштаанд; дар моҳи оврили 1922 гуфта шуд, ки онҳо аслан ба қатл нарасидаанду зиндаанд... Дар ҳоле ки ҳамаи аъзои хонаводаи салтанатӣ дар як шаб ва канори ҳам зери рагбори ҷӯхаи марги Ленин ҷон дода буданд. Евгенӣ Буткин (пизишки дарбор), Оно Демидуво (надимаи шаҳбону), Олексей Труп (ходими дарбор), Ивон Хоритунуф (сарошпази дарбор) ҳам, ки хонаводаи салтанатиро то охирин нафас ҳамроҳӣ карданд, ҳамонҷо кушта шуданд.

 

Дар паи инқилоби февриеи 1917 ва канорагирии Никулой аз тоҷу тахти импротурии Русия давлати муваққат хонаводаи салтанатиро нахуст дар ҳасри Кохи Олексондри Петругрод нишонд, сипас ба шаҳри Тубулски Сибрӣ табъид кард. Бино ба хотироти бозмонда аз духтарони тезор, бо вуҷуди бархе аз маҳдудиятҳо зиндагӣ барояшон ҳанӯз рангу бӯе дошт ва мешуд, масалан, аз панҷапаи кохи маҳалли иқоматашон ба беун нигоҳ карду одамонро дид. Пас аз расидани Ленин ба қудрат дар Петругрод ҳамин озодии андак аз онҳо ситонда шуд. Онҳо дар ду навбат ба Екотеринбург мунтақил шуданд ва дар иқоматгоҳи ҷадидашон панҷараҳо ранги сафед хурда буд ва имкони иртиботи ҳатто басарии онҳо бо ҷаҳони хориҷ ба сифр расид.

 

Хона мутаъаллиқ ба бозаргоне бо номи Никулой Ипотйеф буд, ки булшевикҳо онро базӯр мусодира карда буданд, то аз он як зиндони тамомъайёр бисозанд. Онро расман “хонаи хосманзура” (“дом особого назначения”) номиданд ва манзур аз он ҳамон зиндони хонадони салтанатӣ буд. Тезор ва бастагонаш иҷоза надоштанд аз маҳдудаи “хонаи хосманзура” берун бираванд. Ҳатто иҷоза надоштанд аз равзанаи кӯчаке, ки барои таҳвия боз монда буд, ба ҳаёти хона нигоҳ кунанд. Оностосиё, духтари 17-солаи тезор, як бор аз ин равзана ба берун сар кашиду сарбоз шиллик кард. Аъзои хонавода, ки бар забонҳои русӣ, фаронсавӣ, инглисӣ ва олмонӣ тасаллут доштанд, иҷоза надоштанд ҷуз ба забони русӣ суҳбат кунанд, чун зиндонбононашон ҳамон як забонро балад буданд. Онҳо иҷозаи дастрасӣ ба лавозимашонро надоштанд, ки дар саройи муҳаввата нигаҳдорӣ мешуд. Бисоташон мудом бозрасӣ мешуд ва ҳарчи пулу ашёи қиматӣ ёфт мешуд, “барои бақои ҳукумати шӯроии Урол” ба яғмо мерафт.

 

Фарзандони тезор ъалоқаи хоссе ба ъаксбардорӣ доштанд ва дар воқеъ, ҳеч хонаводае салтанатӣ дар он даврон ба андозаи хонадони Румонуф аз саҳнаҳои зиндагии худ ъакс барнадошта буд. Ҳар кудом як дастгоҳи ъаккосии “Броунӣ” доштанд. Дар хонаи хосманзура ҳамаи дастгоҳҳо ва таҷҳизоти ъаккосӣ мусодира шуд.

 

Давр то даври хона ҳисоре ба буландои 4 метр кашида буданд, то на аз дарун нигоҳе ба берун русух кунаду на воруна. Зоҳиран нигоҳе русух карда буд, ки дертар деворе буландтару муҳкамтар дар баробари ҳисори аввал қад кашид.

 

Дар нимашаби 17 жуие (июл) аъзои хонаводаи Румонуф ва ҳамроҳонашро ба баҳонаи инки бояд ба маҳлли амнтаре мунтақил шаванд, аз хоб бедор мекунанд. Ҳамаро дар утоқаки кӯчаки зерзаминӣ қарор медиҳанд ва аз онҳо мехоҳан мунтазири мошин барои интиқол ба маҳалли амнтар бимонанд. Мошин аз роҳ мерасад, дар боз мешавад ва мардони мусаллаҳ ворид мешаванду ҳамаро дар як он ба рагбори гулула мебанданд. Пайкарҳоро дар асид (тезоб) оғушта мекунанду дар ду гӯри дастаҷамъӣ ба хок месупоранд. Ва бад-ин гуна ҳукуматеро оғоз мекунанд, ки ваъдаи хушбахтию додварзӣ ба оҳоди башарро дода буд.

 

Маҳалли ҷиноят акнун аз сафҳаи ҳастӣ зудуда шуда. Дар соли 1977 ба муносибати шастумин солрӯзи инқилоби вайронгари Уктубр ба дастури Ҳизби Кумунисти Шӯравӣ хонаи Ипотйеф бо хок яксон шуд; 59 сол пас аз эъдоми фаҷеъи хонаводаи Румонуф ва 14 сол пеш аз марги худи Иттиҳоди Шӯравӣ. Дар соли 2003 дар ҷои хонаи Ипотйеф калисои бошукӯҳе ба ёди хонадони Румонуф қад ъалам кард. Калисои уртудукси Русия қурбониёни он моҷароро шуҳадои қиддис ъунвон кард.

 

Дар соли 1998 Бурис Елтсин, раисҷумҳури вақти русия, эъдоми хонаводаи Румонуфро яке аз шармбортарин сафаҳоти торихи кишвараш номид.

 

Барои шахси ман абъоди инсонии ин қазия пуррангтару такондиҳандатар аз буъди сиёсии он аст. Чи басо “додхоҳон”-е, ки бо иртикоби ваҳшиёнатарин ҷиноёти башарӣ пиндоштаанд, ки дар ҳоли эъмори як ҷомеъаи мубтанӣ бар ъадолат ҳастанд. 

 

Мурури номаҳо ва ёддоштҳои бозмонда аз фарзандони тезор, бавежа чашор духтари ӯ, ки бузургтар буданду мушоҳидоти ҷолибе аз рухдодҳои перомуни худ доштанд, мавзӯъро равшантар мекунад. Ҳелен Ропопурт (Helen Rappapport), торихнигори баноми бритониёӣ, дар китоби “Чаҳор хоҳар: Зиндагии бохтаи душесҳои бузурги Румонуф” (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses) бо ҷузъиёт моро бо ъаволими пуралами онон ошно мекунад.

شبی که هما پر کشید

 

 

درست ۱۰۳ سال پیش در همین ساعات جوخه مرگ بلشویک‌ها به دستور سردمدارشان ولادیمیر اولیانف (لنین) واپسین خانواده سلطنتی روسیه را در شهر یِکاتِرین‌بورگ در غرب سیبری به رگبار بست. تزار نیکُلای دوم و همسرش آلکساندرا و پنج فرزندشان اُلگا، تاتیانا، ماریا، آناستاسیا و آلکسی در خون همدیگر غلطیدند و مردند. به هنگام مرگ اُلگا ۲۲، تاتیانا ۲۱، ماریا ۱۹، آناستاسیا ۱۷ و آلکسی ۱۳ سال داشتند. شاهزاده آلکسی که انتظار می‌رفت روزی به تاج و تخت روسیه برسد، گرفتار هموفیلی بود؛ بیماری‌ای که در بسیاری از خانواده‌های سلطنتی اروپای سده‌های ۱۹ و ۲۰ شایع بود و آلکسی از مادرش به ارث برده بود. 

 

قساوت این جنایت به حدی بود که در دوران شوروی از آن یاد نمی‌شد. و اگر می‌شد، پای لنین در میان نبود و در عوض می‌گفتند با پیشروی تند و سریع ارتش سفید (هواداران سلطنت)، نیروهای بلشویک در منطقه اورال شوروی تصمیم به قتل بدون محاکمه تزار نیکلای و اهل خانواده‌اش گرفتند، چون نگران بودند که ممکن است هواداران خاندان سلطنتی آنها را آزاد کنند. اما در هشت سال نخست، دستگاه تبلیغاتی شوروی بی‌شرمانه در مورد سرنوشت خاندان سلطنتی دروغ‌پراکنی می‌کرد. گفته شد که تزار نیکلای به قتل رسیده، اما همسر و پسرش به خانه‌ای امن منتقل شده‌اند، در ماه سپتامبر ۱۹۱۹ خبر رسمی این بود که انقلابیون دست‌چپی همه اعضای خانواده را کشته‌اند، در ماه آوریل ۱۹۲۲ گفته شد که آنها اصلا به قتل نرسیده‌اند و زنده‌اند... در حالی که همه اعضای خانواده سلطنتی در یک شب و کنار هم زیر رگبار جوجه مرگ لنین جان داده بودند. یوگنی بُتکین (پزشک دربار)، آنا دِمیدوا (ندیمه شهبانو)، آلکسی تروپ (خادم دربار)، ایوان خاریتونف (سرآشپز دربار) هم که خانواده سلطنتی را تا آخرین نفس همراهی کردند، همان‌جا کشته شدند. 

 

در پی انقلاب فوریه ۱۹۱۷ و کناره‌گیری نیکلای از تاج و تخت امپراتوری روسیه دولت موقت خانواده سلطتتی را نخست در حصر کاخ آلکساندر پتروگراد نشاند، سپس به شهر توبولسک سیبری تبعید کرد. بنا به خاطرات بازمانده از دختران تزار، با وجود برخی از محدودیت‌ها زندگی برایشان هنوز رنگ‌وبویی داشت و می‌شد مثلا از پنجره کاخ محل اقامت‌شان به بیرون نگاه کرد و آدمان را دید. پس از رسیدن لنین به قدرت در پتروگراد همین آزادی اندک هم از آنها ستانده شد. آنها در دو نوبت به یکاترین‌بورگ منتقل شدند و در اقامتگاه جدیدشان پنجره‌ها رنگ سفید خورده بود و امکان ارتباطِ حتی بصری آنها با جهان خارج به صفر رسید.

 

خانه‌ متعلق به بازرگانی با نام نیکلای ایپات‌یف بود که بلشویک‌ها آن را به‌زور مصادره کرده بودند تا از آن یک زندان تمامعیار بسازند. آن را رسما «خانه خاص‌منظوره» نامیدند و منظور از آن، همان زندان خاندان سلطنتی بود. تزار و بستگانش اجازه نداشتند از محدوده «خانه خاص‌منظوره» بیرون بروند. حتی اجازه نداشتند از روزنه کوچکی که برای تهویه باز مانده بود به حیاط خانه نگاه کنند. آناستاسیا، دختر ۱۷ ساله تزار یک بار از این روزنه به بیرون سر کشید و سرباز شلیک کرد. اعضای خانواده که بر زبان‌های روسی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی تسلط داشتند، اجازه نداشتند جز به زبان روسی صحبت کنند، چون زندان‌بانان‌شان همان یک زبان را بلد بودند. آنها اجازه دسترسی به لوازم‌شان را نداشتند که در سرای محوطه نگهداری می‌شد. بساط‌شان مدام بازرسی می‌شد و هرچه پول و اشیاء قیمتی یافت می‌شد «برای بقای حکومت شورایی اورال» به یغما می‌رفت. 

 

فرزندان تزار علاقه خاصی به عکس‌برداری داشتند و در واقع هیچ خانواده‌ای سلطنتی در آن دوران به اندازه خاندان رُمانف از صحنه‌های زندگی خود عکس برنداشته بود. هر کدام یک دستگاه عکاسی «براونی» داشتند. در خانه خاص‌منظوره همه دستگاه‌ها و تجهیزات عکاسی مصادره شد. 

 

دور تا دور خانه حصاری به بلندای ۴ متر کشیده بودند تا نه از درون نگاهی به بیرون رسوخ کند و نه وارونه. ظاهرا نگاهی رسوخ کرده بود که دیرتر دیواری بلندتر و محکم‌تر در برابر حصار اول قد کشید. 

 

در نیمه‌شب ۱۷ ژوئیه اعضای خانواده رُمانف و همراهان‌شان را به بهانه اینکه باید به محل امن‌تری منتقل شوند، از خواب بیدار می‌کنند. همه را در اتاقک کوچک زیرزمینی قرار می‌دهند و از آنها می‌خواهند که منتظر ماشین برای انتقال به محل امن‌تر بمانند. متشین از راه می‌رسد، در باز می‌شود و مردان مسلح وارد می‌شوند و همه را در یک آن به رگبار گلوله می‌بندند. پیکرها را در اسید آغشته می‌کنند و در دو گور دسته‌جمعی به خاک می‌سپارند. و بدین گونه حکومتی را آغاز می‌کنند که وعده خوشبختی و دادورزی به آحاد بشر را داده بود. 

 

محل جنایت اکنون از صفحه هستی زدوده شده. در سال ۱۹۷۷ به مناسبت شصتمین سالروز انقلاب ویرانگر اکتبر به دستور حزب کمونیست شوروی خانه ایپات‌یف با خاک یکسان شد؛ ۵۹ سال پس از اعدام فجیع خانواده رُمانف و ۱۴ سال پیش از مرگ خود اتحاد شوروی. 

در سال ۲۰۰۳ در جای خانه ایپات‌یف کلیسای باشکوهی به یاد خاندان رُمانف قد علم کرد. کلیسای ارتدکس قربانیان آن ماجرا را شهدای قدیس عنوان کرد. 

در سال ۱۹۹۸ بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور وقت روسیه، اعدام خانواده رُمانف را یکی از شرم‌بارترین صفحات تاریخ کشورش نامید.

 

برای شخص من ابعاد انسانی این قضیه پررنگ‌تر و تکان‌دهنده‌تر از بعد سیاسی آن است. چه بسا «دادخواهانی» که با ارتکاب وحشیانه‌ترین جنایات بشری پنداشته‌اند که در حال اعمار یک جامعه مبتنی بر عدالت هستند. مرور نامه‌ها و یادداشت‌های بازمانده از فرزندان تزار، به‌ویژه چهار دختر او که بزرگ‌تر بودند و مشاهدات جالبی از رخدادهای پیرامون خود داشتند، موضوع را روشن‌تر می‌کند. 

هلن راپارپورت Helen Rappaport، تاریخ‌نگار بنام بریتانیایی در کتاب «چهار خواهر: زندگی باخته دوشس‌های بزرگ رُمانف» (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses)با جزئیات ما را با عوالم الم‌ناک آنان آشنا می‌کند. 

 

 

 

Ситоиш аз хиёнат ва накӯҳиши садоқат?

(Вокуниш ба изҳороти Иброҳим Усмонуф дар бораи "босмачӣ"-ву булшевик)

Нашрияи “Ҷумҳурият” ва хабаргузории “Ховар”, ки ҳар ду давлатианд, суханронии пруфесур Иброҳим Усмонуфро зери ъунвони “Ба таърих бо чашми хирад бингарем. Ё чаро ҳаракати босмачигарӣ расонаӣ шуд?” мунташир кардаанд. Албатта, посухи ин пурсишро бояд аз худи расонаҳое чун “Ҷумҳурият” ва “Ховар” ҷӯё шуд, ки чиро “босмачигарӣ”-ро расонаӣ кардаанд. Чун дар Тоҷикистон, ки аз расонаи озод маҳрум аст, танҳо ҳамин расонаҳои давлатӣ ҳастанд, ки мавзӯъеро расонаӣ мекунанд ё намекунанд. Пас чиро ин бор “босмачигарӣ”-ро расонаӣ кардаед, эй қаламбадастони дарбор? Чиро ин корро кардаед? Магар ин ки, Худой накарда, ба расонаҳои масдудшуда (блокшуда)-и иҷтимоъӣ дуздакӣ нигоҳе андохта бошед? Яъне бо зери по гузоштани муқаррароти давлати Тоҷикистон ба бахши мамнӯъаи сарзамини Интернет ҳам сар мезанед ва расонаҳои мамнӯъае чун “Фейсбук”-ро мехонед? Оё ин ҳаракати Шумо хилофи тадбирҳои давлат барои полудани зеҳни шумо, расоначиҳои давлатӣ, нест?.. Бигзарем.

Гуфтам “суханронӣ”, чун “мусоҳиба”-е, ки хабарнигор бо оқои Усмонуф анҷом додааст, пурсише дар миён надорад, балки саропо “посух” аст. Дар воқеъ, ҳамаи пурсишҳо дар дебоча таланбор шудаву пруфесур якбора ба ҳамаашон посух додааст, ки мешавад “суханронӣ”, на “гуфтугӯ”.

Ба ҳар рӯй, ман чун ҳеч як аз суханрониҳои муҳимми устоди нимароҳамро аз назар наандохтаам, ин бор ҳам ҳамчун як нимашогирди қадрдон гуфтаҳои ӯро мурур кардам ва нукоти ҳодде дар зеҳнам падид омад, ки ночор аз баёнаш шудам.

Иброҳим Усмонуф ҳамлаи Артиши Сурх ба Иморати Бухороро бо ҳамлаи ъараб ба Эронзамин (сарзамини мо) муқоиса кардааст. Албатта, аз ӯ чунин қиёсҳои номарбут зиёд шунидаем, аммо ин яке ҷолибтар аст. Чун ӯ бад-ин гуна хунрезӣ ва ваҳшигарии Артиши Сурх дар Иморати Бухороро ҳам тавҷеҳ (“оправдать”) мекунаду мегӯяд:

“Дар таърихи башарӣ, натанҳо дар таърихи халқи тоҷик,  ҳеҷ тағйироти сиёсие нест, ки бе хунрезӣ ба амал омада бошад. Ҳатто ҷорӣ шудани ислом дар Осиёи Миёна сари ҳазорон падарон ва бобоҳои моро хӯрдааст. Ҳеҷ кас ба шакли одӣ рафта «Раҳмат, ки ба мо ислом овардед» нагуфтааст. Онро қабул кунонданд. Чунки ба ин шакл он дар оғоз барои мо чизи бегона буд. Вале мардуми тоҷик дар охирату оқибати он розӣ ҳастанд, розӣ аз он, ки ин дину фарҳангро пазируфтаанд… Вақте ки дар бораи ҳаракати босмачигарӣ ва Ҳокимияти Шӯравӣ сухану андешаамонро баён мекунем, бояд ин меъёру натиҷагирӣ риоя бишавад».

Ҳукме, ки Усмонуф кардааст, на танҳо барои донандагони торих, балки барои имрӯзиёни ноогоҳ аз торих ҳам хандадор аст. Ҳам дар ҳамон оғози ислом касоне буданд, ки ба артиши ғаддори ъараб «Раҳмат, ки ба мо ислом овардед» гуфтаанд ва ҳам имрӯз касоне ҳастанд, ки аз пазируфтани он дину фарҳанг розӣ нестанд. Яъне наметавон бо итминони хотири саддарсадӣ гуфт, ки дар оғози ҳамлаи ъараб ҳеч як тоҷик ё эронӣ ҳозир ба пазируфтани ислом набуд ва ё имрӯз ҳеч эронӣ ё тоҷике нест, ки ин дину фарҳангро аз они худ надонад. Худи оқои Усмонуф пеш аз ин ки билети Ҳизби Кумунисташро дарёфт кунад, маҷбур буд эътироф кунад, ки на танҳо ба ислом, балки ба вуҷуди Худо ҳам имон надорад ва Худову паёмбараш Ҳизбу Кумунисту Ленин аст. Агар чунин боваре надошт, кумунист намешуд. Пас чигуна ӯ «дар охирату оқибат» аз он дину фарҳанг розӣ будааст? Ё манзураш ин буда, ки бино ба тақозои замон мешавад «дар охирату оқибат» аз чизе хушнуд ё нохушнуд буд? Пас ин «меъёру натиҷагирӣ», ки эшон мефармояд, кӯчактарин санҷиши мантиқиро тоб намеоварад.

Сипас Усмонуф барои дифоъ аз мавзеъи зиддитоҷики худ аз шахсияти тоҷики барӯманде чун Сайид Ризо Ъализода ёд кардаву гуфтааст:

«Сайидризо Ализода шахсе буд, ки дар Туркистон, дар ҳукумати он шуъбаи тоҷикиро ба вуҷуд овард. Дар ин ҳукумат миллатҳои асосӣ ин халқҳои туркии Осиёи Миёна ба ҳисоб мерафтанд: ӯзбекҳо, туркманҳо, қирғизҳо, қазоқҳо. Афғонҳо, яҳудиҳо, ҳиндуҳо ва ба ин монанд халқҳои хурду майда ба ҳисоб мерафтанд. Аввал номи тоҷик на дар миллатҳои асосӣ ва на дар миллатҳои майда набуд. Ализода ба мақомоти болоӣ дархост карда, муваффақ шуд дар Ҳукумати Туркистон шуъбаи тоҷикӣ ташкил карда шавад.»

Замоне ки Артиши Сурх Иморати Бухороро муталошӣ карду аз сарзамини паҳновари мо кишваракҳои муҳаққаре бар пояи таъаллуқи қавмӣ сохт, ҳар тоҷики фарҳехтае мекӯшид, ки ҳаққи тоҷикон, мардумони бумии сарзаминро ҳифз кунад. Пеш аз ҳамлаи Артиши Сурх ба Бухоро ниёзе ба таъсиси «шуъбаи тоҷикӣ» дар кудомин «Туркистон»-е вуҷуд надошт. Чун тамоми он сарзамин мутаъаллиқ ба забону фарҳанги тоҷик буд ва миёни мардумони он марзбандии қавмӣ вуҷуд надошт. Тоҷику узбаку туркману қирқизу яҳудию ғайра канори ҳам зиндагӣ мекарданд ва забони коргузоришон форсӣ буд.

Аз ин рӯ, вақте ки мебинем касе чун Сайидризо Ализода, ки аз «эрониён»-и Самарқанд буд, маҷбур шудааст дар сарзамини тоҷикон «шуъбаи тоҷикӣ» таъсис кунад, оё бояд онро нокомию шикасти мардуми бумӣ, яъне тоҷикон бидонем ё бурду пирӯзии онҳо? Дар гузашта тамоми сарзамин порсигӯ буду ҳоло барои ҳифзи порсӣ дар гӯшаи бисёр хурди он бояд «шуъбаи тоҷикӣ» таъсис кард. Чигуна аст, ки Усмонуф аз ин рӯйдоди фаҷеъ ба ъунвони комгории тоҷикон ёд мекунад? Яъне хурду ҳақир шудани забони миллии тоҷикон барои ӯ нишонаи комгорист?

Ва агар дар пайи пирӯзии Артиши Сурх, ки Усмонуф падидаи хушоянд медонад, ҳақ ба ҳақдор мерасид ва ъадолат иҷро мешуд, магар ниёзе ба таъсиси «шуъбаи тоҷикӣ» мемонд? Мегӯяд, Сайидризо Ъализода «дар соли 1919 рӯзномаи тоҷикии «Шуълаи инқилоб»-ро таъсис дод. Бо нашри ин рӯзнома манфиатҳои халқи тоҷик ҳимоя ва соҳибӣ мешуданд». Пас ҳатман худи Усмонуф ҳам мепазирад, ки дар он солҳои сиёҳ  тоҷикон ба мудофеъу ҳомӣ ниёз доштанд, чун Артиши Сурху булшевикҳо ҳаққу ҳуқуқи мардуми бумии Бухороро зери по гузошта буданд ва на танҳо забони онро аз байн мебурданд, балки мавҷудияти ин забону таборро ҳам зери суол бурда буданд ва касоне чун Сайидризо Ъализода ва Садриддин Ъайнӣ буданд, ки дар баробари хабосати зиддитоҷики Артиши Сурх ва булшевикҳо пайкор мекарданд ва ҳамчунон мекӯшиданд, тоҷику порсиро дар минтақа ҳифз кунанд. Пеш аз ҳамлаи Рус чунин ниёзе вуҷуд надошт.

Усмонуф дар идомаи таърифаш аз Сайидризо Ъализода менивисад: «Ба назари ӯ, ки яке аз беҳтарин шахсиятҳои давр буд, ҳаракати босмачигарӣ ҳаракати зиддихалқӣ маҳсуб меёфт, зидди миллати мо, мардуми мо, манфиати оммаи мо буд. Дар ин рӯзнома ва баъдтар дар асарҳояш устод Садриддин Айнӣ дар муқобил, бар зидди ин ҳаракат сухан гуфтанд.»

Тасаввури Усмонуф ин аст, ки ҳамаи мухолифони ҳамлаи Артиши Сурх бояд силоҳ ба даст мегирифтанду «босмачӣ» маҳсуб мешуданд, ки пиндошти шигарфест. Андак набуданд афроде, ки ба ҷои шамшеру туфанг қалам ба даст гирифтанду дақиқан ҳамон ҳадафҳоеро дунбол карданд, ки бисёре аз «босмачиҳо» доштанд: муқовимат дар баробари ҳамлаи душмани хориҷӣ. Магар таълифи «Намунаи адабиёти тоҷик» хостаи Артиши Сурх ё булшевикҳо буд? На. Иттифоқан, таълифи он асар наздик буд Садриддин Ъайниро дар режими булшевикҳо ба дасти куштан бидиҳад. Магар таъсиси Ҷумҳурии Худмухтори Тоҷикистон хостаи Артиши Сурх ё булшевикҳо буд? На. Ҳамаи муассисони тоҷики он ҷумҳурии худмухтор ба дастури Кремлин эъдом шуданд. Оё баростӣ Иброҳим Усмонуф ва ҳамандешонаш ба ин бахши моҷаро фикр накардаанд? Оё баростӣ дарки ин мавзӯъ ба ин ҳад сахт аст, ки дарнаёбем, муқовимат бо ишғоли хориҷӣ ҳамеша дар батни ҷомеъа вуҷуд доштаву дорад ва ба шаклҳои мухталиф буруз меёбад?

«Босмачиҳо» мухолифи таҷовузи хориҷӣ буданд. Сайид Ризо Ъализода ва Садриддини Ъайнӣ ва садҳо қаламбадасти дигар ҳам мухолифи таҷовузи хориҷӣ. Мусалламан, сиёсати одамхори Шӯравӣ ба гунае буд, ки агар усули аслиашро намепазируфтӣ, каллаат парида буд. Аз ин рӯ, бузургоне ҳам буданд, ки бо пазириши сатҳии он усул ҳамоно дам аз муқобила бо таҷовузи хориҷӣ мезаданд. Бисёре аз онҳо кушта шуданд ва бархе зинда монданд. Барои касе чун Иброҳим Усмонуф, ки ба ҳар далеле «Худо нест!» гуфту билети Ҳизби Кумунистро ба даст овард, тасаввури он ҳолату мавқеъият набояд бисёр сахт бошад.

Усмонуф мегӯяд: «Дар ин мақолаҳо хусусияту шахсияти ин босмачиҳоро муайян карданд: дузду ғоратгару одамкуш. Онҳо ҳатто меншевик нестанд. Бо амалҳои зишташон ба гурӯҳи хурде барои манфиатҳои муайян такя мекарданд.»

Мусалламан, дар як режими ъақидатӣ, ки худро пирӯзи ҷанг ъалайҳи муборизони бумӣ («босмачиҳо») медонад, наметавон интизори мақолотеро дар мадҳи бозандагони он ҷанг дошт. «Босмачиҳо» дар ниҳоят бозанда шуданду кишвар ба дасти таҷовузгари аҷнабӣ уфтод. Пас бояд «босмачиҳо» накӯҳиш мешуданд ва таҷовузгари хориҷӣ ситоиш. Бозанда «дузду ғоратгару одамкуш» мешаваду баранда – мутамаддину ёру ёвару башардӯст. Вале чи касе ба ин ҳарфи муфт бовар мекунад? Танҳо туъмаҳои мағзшӯии режими ъақидатии ғолиб, ки аз худ фиришта ва аз рақиби худ Аҳриман тарсим мекунад. Касе, ки сари сӯзан мағзе дошта бошад ё аз воқеъиятҳои ҷаҳон андаке огоҳ бошад, метавонад ин тарсими “сиёҳу сапед”-ро зери суол бибарад ва мавҷудияти рангҳои дигарро ҳам ёдовар шавад. На ҳамаи булшевикҳо Аҳриман буданду на ҳамаи “босмачиҳо” Сипантоман. Аммо ҳамаи булшевикҳо мутаҷовиз (таҷовузгар) буданду ҳамаи “босмачиҳо” – мудофеъи сарзамини худ. Дарки ҳамин мавзӯъ аст, ки “босмачиҳо”-ро табраа (сафед) мекунад ва рӯи булшевикҳоро сиёҳ. Таҷовуз ба кишваре дигар ҷиноят аст. Ва ҳимояти як фарзанди он сарзамини ишғолӣ аз ин таҷовуз – хиёнат. Магар ҷуз ин аст?

Ҳол он ки, агар рӯйкарди Иброҳим Усмонуф муғризона набуд, ҳатман ба ин ҳақиқати торихӣ ишора мекард, ки “дузду ғоратгару одамкуш” худи булшевикҳо буданд, на соҳибони хона, ки “босмачӣ” ном гирифта буданд. Ба гувоҳии худи булшевикҳо, ғорату чаповул ва кушторе, ки Артиши Сурх дар Бухоро барои солиёни сол ба роҳ андохта буд, ҳамто надошт. Фақат ба яке аз ин гувоҳиҳо дар бораи дастдарозиҳои булшевикҳои ғаддор ба молу мулки мардуми Бухоро таваҷҷуҳ кунед:

“В 1921 г. в Бухаре на нужды РККА было изъято более 1,5 млн. пудов зерна, то есть четвертая часть всех запасов населения. Помимо зерна изымалось и мясо. По свидетельству одного из лидеров джадидов- младобухарцев Ф.Ходжаева, занимавшего тогда пост председателя Совнаркома Бухарской республики, «мясная разверстка в республике была выполнена с помощью русских вооруженных отрядов и вызвала не- нависть масс к русским вообще и Красной Армии в частности». (Л.Е. Бляхер, И.Ф. Ярулин, Кто такие басмачи?, Politeia.ru)

(Тарҷума: «Дар соли 1921 барои ниёзҳои "Артиши Сурхи коргару деҳқон" (РККА) беш аз 1.5 милюн пуд (24.4 ҳазор тун) ғалла тасарруф шуд, ки як чаҳорум (чоряк)-и тамоми захираи мардуми маҳаллӣ буд. Ба ҷуз ғаллаҷот гӯшт ҳам ғасб шуд. Ба гувоҳии Ф. Хоҷаеф, яке аз раҳбарони ҷавонбухориёни ҷадидӣ, ки он замон раиси Шӯрои кумисерҳои халқии Ҷумҳурии Бухоро буд, “бо кумаки гурӯҳҳои мусаллаҳи рус гӯшти мавриди ниёз ба даст омад, ки нафрати тӯдаҳои мардум ъалайҳи русҳо дар кул ва бавежа ъалайҳи Артиши Сурхро барангехт”.)

Яъне худи булшевикҳо ҳам эътироф кардаанд, ки нону ғаллаву гӯшти мавриди ниёзашонро ба зӯри аслиҳа аз мардуми маҳаллӣ мегирифтанду мехурданд ва дар миёни мардуми маҳаллӣ на танҳо маҳбуб набуданд, ки манфур ҳам буданд...

Ин корро Шумо чи меномед, Усмонуф? Кумаки башардӯстона? Ё ғорату чаповул?

Оё баростӣ ҳеч касе аз бозмондагони он даврон ба Шумо нагуфтааст, ки чигуна Артиши Сурх медариду медуздиду ғорат мекарду аспу чорвои мардумро бо худ мебурду мардумро мекушт? Шумо куҷо бузург шудаед, ки ин воқеъиятҳоро намедонед?

Усмонуф дар идома ба мағзи матлабаш расидааст:

“Ман мепиндорам, ки асоси назария дар он аст, ки мо бояд ба ҳисоб бигирем, ки ташкил шудани давлати Шӯравӣ, аз миён рафтани аморати Бухоро – ин ба манфиати халқи тоҷик буд ё ба зарари он? Мо аз бунёд шудани ин давлат бояд розӣ бошему шод ва ё афсӯс бихӯрем, ки аморати Бухоро барҳам хӯрд? Агар аз давлати Шӯравӣ розиву шод бошем, пас ҳаракати босмачигарӣ муқобилу зидди ин давлат буд ва ба яқин, бад аст. Вале, агар афсӯс бихӯрем, ки аморати Бухоро маҳв гардида, он бароямон беҳтар буд, пас ин ҳаракат нек мебошад.»

Бо ин пурсишҳо оқои Усмонуф лубби матлабашро гушадааст. Аз диди ӯ, ҳамлаи Артиши Сурх ва фурӯпошии Иморати Бухоро ба манфиъати тоҷикон будааст. Яъне ӯ ҳаводори ҳамлаи аҷнабиён ва фурӯпошии кишвари мо бар асари он ҳамла аст. Хушнуд аст, ки Бухорои порсигӯ, ки се кишварро дарбар мегирифт, фурӯ пошид ва кишваракҳое аз батни он берун омаданд (ки ҳеч як «порсӣ»-ро забони расмии худ намедонад) ва тоҷиконро маҳдуд карданду кӯҳистонеро «Тоҷикистон» номиданд. Яъне ӯ аз марзбандии қавмии сарзамини мо ва тикка-пора шудани он ва хурд шудани Ватани мо хушнуд аст. Оё як меҳандӯсти ростин метавонад чунин рӯйкарде ба мавзӯъи таҷовузи хориҷӣ ва парешон шудани сарзамини модарии худ дошта бошад?

Мегӯяд, аз давлати Шӯравӣ розиву шод аст. Эҳтимолан, ба далели имтиёзоте, ки ба шӯравишудагону шӯравизадагон дода шуд, бо сарфи назар аз ин ҳақиқат, ки ин низом бар пояи хуни садҳо ҳазор тоҷику узбаку туркману қирқизу яҳудию ғайра сохта шудааст, ки мухолифи таҷовуз ба хоки Меҳанашон буданд. Оё як фарди фарҳехта метавонад ба хотири шиками сери худаш он зулму ситамро фаромӯш кунад?

Мусалламан, Иморати Бухоро ба ислоҳоте ниёз дошт. Ислоҳоте, ки дар мухайялаи амир ҳам намегунҷид, аммо баночор ба бархе аз онҳо тан дода буд. Таҳти фишори мардуми бумии Бухоро, ки дар талаби ҳаққи худ буданд. Чун табъан дар ҳар кишваре таҳаввулоти сиёсӣ рух медиҳад. Ҳарчанд амири Бухоро камтар ба фикри мардум буд; чизе дар ҳадди ҳамин раисҷумҳури феълии Тоҷикистон буд, ки сирфан ба фикри суду баҳраи худу хонадонаш аст. Аммо Иморати Бухоро кишваре мустақил буд ва дар ҳоли таҳаввул. Албатта, аз замоне ки таҳтулҳимояи Русия шуд (1868), ба қаҳқаро (регресс) рафт ва дигар ба худ наомад. Аммо Иморати Бухоро дар ҳамон ҳолати таҳтулҳимоягии Русия ихтиёроти бештаре нисбат ба таҳтулҳимоягии имрӯзи Тоҷикистон дошт. Имрӯза Тоҷикистон вобастагии бештаре ба Русия дорад, то Бухорои он замон. Имрӯза Тоҷикистон мизбони бузургтарин пойгоҳи низомии Русия дар берун аз марзҳои он кишвар аст ва он замон набуд. Имрӯза на танҳо вобастагии тамомъайёри сиёсию низомӣ, балки ҳузури милюнҳо тоҷики муҳоҷир дар Русия Тоҷикистонро ба вобастаи тамому камоли Русия табдил кардааст. Имрӯза Тоҷикистон аз бими Русия номи ростини забонашро намепазираду ба хатти модарии худ пушт кардааст. Бухоро бад-ин андоза вобаста набуд.

Яъне ҳамин имрӯз мо шоҳиди натиҷаи чизе ҳастем, ки мавриди тамҷиду ситоиши Иброҳим Усмонуф аст. Ҳар он чи имрӯз мебинем, натиҷаи ҳамон таҷовуз аст ва Бухоро то кунун ба худ наомадааст. Аммо оқои Усмонуф он таҷовузро хубу мусбат медонад.

Оқои Ъусмонуф дар идома ба пешинаи худ мепардозаду мегӯяд:

«Дар солҳои 80-уми асри гузашта дар Афғонистон ба сифати муаллим чор сол кор кардам. Чӣ гуна будани зиндагии мардуми он кишварро дар он солҳо ва дар кадом вазъият будани тоҷиконашонро дар он даврон ва имрӯзаашро ҳам хуб медонам.»

Ва агар муъаллим Ъусмонуф он давронро бахубӣ ба ёд дорад, ҳатман медонад, ки Афғонистон пеш аз ҳамлаи Шӯравӣ чунин дарҳамшикаставу пора-пора набуд. Боз ҳам гоми манҳуси ҳамин Шӯравӣ бо дидгоҳҳои қавмиаш ба Афғонистон расиду он кишварро дар манҷалоби даргириҳои қавмию фирқаӣ гирифтор кард. Касоне, ки Афғонистони пешошӯравиро дидаанд ё ъаксҳое, ки аз он замон ба ёдгор монда, гӯёи ҳол аст.

Ва бисёр густохӣ мехоҳад, ки касе ба кишваре ҳамла кунад, онро вайрон кунад ва дар пайи он вайронӣ ашки тимсоҳ бирезаду нола сар диҳад, ки “Чиро чунин бечораву низорӣ?!”

Афғонистонро Шӯравӣ фиғонистон кард. Тамоми касоне, ки дар он ҳамлаи нангин даст доштаанд, бояд шармандаи торих бошанд. Аз ҷумла оқои Ъусмонуф. Чигуна метавонед осуда бошед, ҳангоме ки Афғонистонро дахолатҳои шумо (ҳамон дахолатҳое, ки ҳамчунон аз он дифоъ мекунед) ба чунин ҳоле афкандааст?

Ва муҳимтар аз он ин ки Афғонистон бо чунин вазъи фаҷеъе бисёр пешрафтатар аз Тоҷикистон будааст. Дар ҳар заминае, ки марбут ба ҷангу хунрезӣ набошад. Гӯ ин ки Бухоро дар ҳолати иғмо (кумо) қарор доштаву Афғонистон зиндаву пӯё буда, ҳарчанд дар ҳолати ҷанг.

Имрӯза ҷаҳони расонаҳои Афғонистон дар минтақа ҳамто надорад. Тоҷикистон наметавонад ҳатто орзуи рӯзеро бикунад, ки расонаҳои Афғонистон доранд. Ҷомеъаи мадании Афғонистонро наметавон дар Осиёи Марказии шӯравизада тасаввур кард.

Пас ҳарфи ҳисоби Усмонуфу ёронаш чист? Оё ҳамла ба кишвари худро мепазиранд (ки пазируфтаанд)? Пас маънои “меҳандӯстӣ” чи мешавад? Оё намояндагони ҳар дидгоҳе, ки мо тарафдораш ҳастем, ба кишвари мо ҳамла кунанд, бояд аз онҳо дифоъ кунем ва Ватанро дар баробари он андешаҳои сарихирманӣ бифрӯшем? Ватанфурӯш чи касест?!

Масалан, тасаввур кунед, ки фардо оқои Усмонуф баногоҳ ҳаводори дидгоҳҳои Дунолд Тромп шуд. Бар пояи истидлоле, ки Усмонуф кардааст, агар Дунолд Тромп ҳам ҳавои ҳамла ба Тоҷикистон ва илҳоқи хоки мо ба сарзамини Иёлоти Муттаҳидаи Омрикоро кунад, оқои Усмонуф аз ӯ ҳимоят хоҳад кард. Тромп посдорони сарзамини моро “душманҳо” биномад, Усмонуф ҳам онҳоро “душман” хоҳад хонд. Ҳамон гуна ки ба мудофеъони бумии Бухоро булшевиквор “босмачӣ” мегӯяд. Расму равиши Усмонуф чунин будааст. Аммо оё ин хиёнати ошкорро бо кадом футу фанне мешавад “меҳандӯстӣ” ҷилва дод?

Ватанфурӯш чи касест, оқои Ъусмонуф? Оё Шумо, ки аз ҳамлаи Артиши Сурх ҳимоят мекунед, ватанфурӯшед, ё мане, ки чун “босмачиҳо”-и дигар мухолифи таҷовузи хориҷӣ ҳастам?

Ҳатто агар он таҷовуз барои Шумо хотироти хуше ба ёдгор гузошта, оё боз ҳам мешавад ин таслиму таъзимро ватандорӣ донист?

Пурсиш инҷост: Оё аз диди Шумо, масъалае нест, ки касе биёяду таҷовузе бикунаду шумо ҳомили баччаи он таҷовуз бошед? Лубби матлаби Шумо чист, пруфесур? Яъне мефармоед, ки таҷовуз шудан бисёр хушу гуворост? Ва ватан фурӯхтан гуворотар? Ё матлаби дигаре доред?

Тамоми, ба истилоҳ, мусоҳибаи Иброҳим Усмонуф саропо пур аз таноқуз аст. Аммо шигифтангезтарини онҳо пораи булъаҷаби зерин аст:

“Забони давлатиро махсус, қасдан форсӣ мегуфтанд, то ки бегона будани ин забонро барои Осиёи Миёна таъкид бинамоянд, на барои он ки форсӣ машҳур аст. Дар Бухорову Самарқанд маҳаллаҳои алоҳидаи форсҳо буд, ки онҳоро порсиён мегуфтанд. Ҳамин тавр, бо ном бурдани забони  форсӣ забони ин мардумро дар назар доштанд. Ин ҳамаро шикаста, аслро бар ҷойи худ монда, мардуми тоҷик, ўзбек, қазоқ, қирғиз, туркман, бигзор бо ёрии аскари сурх ҳам бошад, системае ба вуҷуд оварданд, ки дар он манфиатҳои миллиашон ифода мешуданд, мепиндорам, ки чизи хуб аст.»

Яъне, бино ба мантиқи Усмонуф, масалан, расмӣ будани забони русӣ дар кишвари мо дар ъаҳди Шӯравӣ ъамалан як иқдоми зиддирусӣ будааст. Ё ин ки ҳамин ҳоло забони инглисӣ дар Конодо яке аз забонҳои расмист, ба далели нафрати Ҷостин Труду ва ҳамаи давлатмардони пешину кунунии он кишвар ба мардуми инглисист. Ба хотири ҳамин ҳам Ҷостин Труду ба худаш «конодоӣ» мегӯяд, аммо ба муҳоҷироне, ки аз Инглистон омадаанд, «инглис» мегӯяд… Ин чарандиёт чист, оқои Усмонуф? Чигуна мешавад иддиъоеро тарҳ кард, ки бад-ин андоза бавузӯҳ пуч будани тамоми суҳбатҳоятонро ба намоиш бигзорад? Шумо магар душмани худатон ҳастед?

Забони форсӣ на танҳо забони дарбору коргузории Манғития буд, балки забони модарии ҳамаи амирони манғит ҳам буд. Амирони манғит ба забони порсӣ шеъргунаҳое нивиштаанд ва ҳеч як дар такаллум ё иншо ба забонҳои туркибун табаҳҳур надоштаанд. Амир Ъолимхон пас аз фирораш ба Афғонистон то поёни ъумраш ба порсӣ гуфту шунуфту нивишт ва «Торихи ҳузнулмилал»-ашро ҳам на ба туркӣ ё узбакӣ, балки ба порсӣ нивишт.

Зимнан, барои нажодпарастоне чун Иброҳим Усмонуф, ки барои бар курсӣ нишондани дидгоҳи ғалат ва зиддитоҷики худ дастбадомони қавмияти Манғития шудааст, бояд гуфт, ки модарони тақрибан ҳамаи амирони Бухоро тоҷик (эронӣ) будаанд. Модари бисёре аз амирони Манғития аз Эрон будаанд ё аз миёни эрониён, яъне тоҷикони Бухоро. Дар натиҷа, ҳатто аз диди қавмӣ ҳам наметавон онҳоро барои минтақа бегона донист. Дигар ин ки узбакҳо ҳам тайи қуруни дароз ба яке аз ақвоми бумии минтақа табдил шуда буданд. Ва аслан, нигоҳи нажодӣ ба чунин мавзӯъе ҳокӣ аз тангназарии гӯянда аст.

Шукрия Раъд Ъолимӣ, вопасин духтари амир Ъолимхон, ки ҳамчунон зинда аст, ба Муҳйиддини Ъолимпур гуфта буд: «Ман ҳаргих худро шоҳзода эҳсос накардаам. Ҳамеша як духтари муҳоҷири тоҷик будаам». Яъне бозмондаи дарбори Манғития беибо худро «тоҷик» медонад, чун на танҳо модараш тоҷик аст, балки торупӯди зиндагиаш тоҷик аст.

Ғараз аз ин суханон иъодаи ҳайсият аз Амир Ъолимхон ё дигар амирони беъурзаи Манғития нест, албатта. Бисёре аз бадбахтиҳои мардуми Бухоро натиҷаи саҳлангорӣ ва нобихрадии онҳо буд. Аммо ҳамлаи хориҷӣ роҳи ҳал набуду нест. Ҳамлаи хориҷӣ фароянди рушди зеҳнию сиёсию иҷтимоъии минтақаро мутаваққиф кард. Ба ҳамин далел ҳам мебинем, ки бо поёни ъумри Шӯравӣ кишварҳои минтақа бомуваффақият ба воқеъиятҳои даврони Иморати Бухоро баргаштаанд. Тағйири низоми як кишвар бо зӯри хориҷӣ ҳаргиз паёмаде ҷуз таваққуфи пешрафти зеҳнию сиёсию иҷтимоъӣ надорад.

Мақолаи Иброҳим Усмонуф нукоти парешону подарҳавои бисёр зиёде дорад, ки нивиштаи мо муштест намунаи харвор. Танҳо чизе, ки дар он ёфт менашавад, ҳамон хирад аст, ки сарлавҳаи мақола қарор додаанд. Ва бибинед, ки ин ҳама пурсиш барои шахси Иброҳим Усмонуф ва ҳамандешонаш падид овард.

Хитоб ба онҳо бояд гуфт: То замоне, ки посухе ба ин пурсишҳо надоред, зинда бод "босмачӣ" ва нанг бар ҳар он ки тарафдори ҳамлаи Артиши Сурху булшевик ба Бухоро буд!

Зинда бод Бухоро!

Post-totalitarianism Through the Eyes of Vaclav Havel

Низоми худкома аз диди Ҳовел

Вотслов Ҳовел (Vaclav Havel), нависанда, шоъир, андешаманд, вопасин раисиҷумҳури Чекуслувокӣ (Чехословакия) ва нахустин раисиҷумҳури Чек рӯзи якшанбе, 18 десомбр, дар синни 75-солагӣ даргузашт ва миллаташро дар сӯг нишонд. Вай дар паи муборизаи сиёсии ба дур аз хушунат саранҷом соли 1989 бо суқути режими кумунистӣ ба раёсати ҷумҳурии кишвараш даст ёфт ва аз раҳбарони инқилобҳои махмалии Урупои Шарқӣ дар поёни даҳаи 1980 ба шумор меояд. Матни зер фишурдаи суханронии ӯ дар Донишгоҳи Колифурниёи Омрико дар соли 1978 аст. Дар ин суханронӣ ӯ ба моҳияти режими худкомаи кумунистии он даврон дар кишвараш пардохтааст, ки бешабоҳат ба моҳияти режимҳои имрӯзии Фарорӯд нест.

Тафовути амиқи миёни низоми мо – бар ҳасби моҳияти қудрат – ва он чи ки мо ба таври суннатӣ “диктотурӣ” мефаҳмемаш (ва умедворам ин тафовут ҳатто аз ин муқоисаи бисёр сатҳӣ ҳам равшан бошад), маро бар он дошт, ки сирфан барои ин мақола ба ҷустуҷӯи истилоҳе муносиб бо низоми худамон бигардам. Агар аз ин пас аз он ба унвони низоме “пасо-тутолитор” (пост-тоталитарный) ёд мекунам, комилан огоҳам, ки чи басо ин истилоҳ дақиқтарин истилоҳ набошад. Вале истилоҳи беҳтаре ба зеҳнам намерасад. Бо ба кор бурдани пешванди “пасо-“ барои ин низом қасдам ин нест, ки бигӯям ин низом дигар тутолитер нест. Дуруст баръакс, мақсудам ин аст, ки ба наҳве комилан мутафовит бо диктотуриҳои клосик, ҳамчунон тутолитер аст ва бо тутолиторизм, ба наҳве, ки мо маъмулан мефаҳмем, тафовут дорад. 

Мудири як мағозаи мева ва сабзифурӯшӣ васати пиёзҳо ва ҳавиҷ (зардак)-ҳояш ин шиъорро мегузорад: “Коргарони ҷаҳон, муттаҳид шавед!” Чаро ин корро мекунад? Бо ин кораш чи паёмеро мехоҳад ба ҷаҳон бирасонад? Оё воқеъан шавқе ростин ба андешаи иттиҳод миёни коргарони ҷаҳон дорад? Оё иштиёқи ӯ ба он андоза азим аст, ки ангезише саркӯбнопазир дар худ ҳис мекунад, ки умуми мардумро бо ормонҳояш ошно кунад? Оё ҳаргиз беш аз лаҳзае фикр кардааст, ки чунин иттиҳоде чи тавр мумкин аст рух бидиҳад ва маънои он чист?

Фикр мекунам, метавон бо итминон фарз кард, ки аксарияти ғолиби мағозадорон ҳаргиз ба шиъорҳое, ки дар витрини мағозаашон мегузоранд, фикр намекунанд ва аз онҳо барои ибрози ақидаҳои воқеъишон истифода намекунанд. Ин пустер (плакат)-ро аз мақарри тиҷорӣ ба ҳамроҳи пиёзҳову ҳавиҷҳо ба сабзифурӯшони мо таҳвил додаанд. Ӯ ин шиъорро фақат барои ин дар витринаш гузоштааст, ки солҳо ин иттифоқ меуфтодааст. Чун ҳама кас ин корро мекардааст ва чун аслан бояд ин гуна бошад. Агар қарор бошад аз ин кор имтиноъ (парҳез) кунем, ба дардисар меуфтем. Мумкин аст ӯро ба хотири надоштани ороиши муносиб дар витринаш муохиза (бозпурсӣ) кунанд. Ҳатто мумкин аст яке ӯро муттаҳам ба хиёнат кунад. Ӯ ин корро мекунад, барои ин ки агар қарор бошад зиндагиаш идома пайдо кунад, ин корҳо лозиманд. Ин яке аз ҳазорон кори ҷузъист, ки як зиндагии нисбатан оромро барои ӯ тазмин мекунад, ки чунон ки мегӯянд, “ҳамсоз бо ҷомеъа бошад”.

Пайдост, ки сабзифурӯш ин шиъорро ба хотири майли шахсиаш барои ошно кардани умуми мардум бо ормоне, ки дар он баён мешавад, дар витринаш намегузорад. Ин, албатта, ба ин маъно нест, ки амали ӯ аслан ҳеч ангезае ё аҳаммияте надорад ё ин шиъор мутазаммин (дарбаргиранда)-и ҳеч паёме барои ҳеч касе нест. Ба таври шифоҳӣ метавон онро ба ин шакл баён кард: “Ман, сабзифурӯш фалонӣ, инҷо зиндагӣ мекунам ва медонам, ки бояд чи коре анҷом бидиҳам. Ман тавре амал мекунам, ки аз ман интизор меравад. Метавон ба ман эътимод кард ва наметавон бар ман ҳеч хурдае гирифт. Ман фармонбардорам ва дар натиҷа, ҳақ дорам, ки маро дар оромиши худ раҳо кунанд”. Ин паём, албатта, мухотабе ҳам дорад: мухотаби ин паём болодастиҳо ҳастанд, мофавқҳои сабзифурӯш. Ва дар ҳамон ҳол, сипарест, ки сабзифурӯшро аз хабарчинони билқувва (потентсиалӣ) муҳофизат мекунад. Дар натиҷа, маънои воқеъии шиъор решае муҳкам дар вуҷуди сабзифурӯш дорад. Ин шиъор мунъакискунандаи манофеъи ҳаётии ӯст. Аммо ин манофеъи ҳаётӣ чиҳо ҳастанд?

Биёед ба ин нукта таваҷҷуҳ кунем: агар сабзифурӯш дастур медошт, ки шиъори “Ман метарсам ва дар натиҷа бе ҳеч чунучарое фармонбардорам”-ро дар витринаш бигузорад, ин андоза ба мазмунҳо ва маъноҳои он бетафовут намебуд; ҳарчанд ин иборат мунъакискунандаи ҳақиқат бошад. Сабзифурӯш аз ин ки чунин баёни сареҳе аз инҳитоти худро дар витрини мағозааш ба намоиш бигзорад, эҳсоси шармсорӣ мекунад ва табиъӣ ҳам ҳаст. Чун ӯ инсон аст ва ҳисси қаромату иззате барои худ дорад. Барои ғалаба бар ин печидагӣ баёни ӯ аз вафодорӣ бояд шакли аломатеро ба худ бигирад, ки дастикам дар сатҳи матнии он нишондиҳандаи сатҳи эътиқоди беъалоқаи ӯ бошад. Ин баён бояд ба сабзифурӯш иҷоза бидиҳад, ки бигӯяд: “Ин ки коргарони ҷаҳон муттаҳид шаванд, чи айбе дорад?” Ба ин тартиб, ин аломат ба сабзифурӯш иҷоза медиҳад, ки шолудаҳои пасти фармонбардориашро аз худаш пинҳон кунад ва дар ҳамон ҳол шолудаҳои ҳақиру пасти қудратро пинҳон кунад. Ин шиъор пастии ин шолудаҳоро пушти ниқобе аз чизе мутаъолӣ (воло) пинҳон мекунад. Ва ин чиз идеулужӣ аст.

Идеулужӣ роҳе фиребанда барои иртибот барқарор кардан бо ҷаҳон аст. Идеулужӣ таваҳҳум (пиндор)-и ҳувият, иззату каромат ва ахлоқиётро ба одамӣ медиҳад ва дар айни ҳол ҷудо шудан аз онҳоро барояшон осонтар мекунад. Идеулужӣ ба масобаи махзане аз чизе забар-фардӣ ва айнӣ мардумро қодир мекунад, ки виҷдонашонро фиреб бидиҳанд ва мавзеъи ростинашон ва равиши зиндагии нангинашонро пинҳон кунанд; ҳам аз чашми ҷаҳониён ва ҳам аз нигоҳи худашон. Идеулужӣ чизест бисёр амалгароёна, вале дар ҳамон ҳол роҳест зоҳиран муҳтарамона барои машрӯъият бахшидан ба чизе, ки болодасти одамӣ, зердасти ӯ ва дар ду сӯи ӯ қарор дорад. 

Идеулужӣ мардум ва Худоро ҳадаф қарор медиҳад ва ҳиҷобу ҳоилест, ки одамӣ метавонад пушти он вуҷуди табоҳаш, ибтизол (пастӣ)-аш ва татбиқ додани худаш бо вазъияти мавҷудро пинҳон кунад. Идеулужӣ баҳонаест, ки ба кори ҳар касе меояд; аз сабзифурӯш, ки тарси аз даст додани шуғлашро пушти иддаъои алоқа ба иттиҳоди коргарони ҷаҳон пинҳон мекунад гирифта, то болотарин масъуле, ки алоқааш ба мондан дар қудрат дар лифофаи ибороте дар бораи хидмат ба табақаи коргар пинҳон шудааст. Бино бар ин, коркарди аввалияи эътизорӣ (узрҷӯёна)-и идеулужӣ ин аст, ки ба мардум ба масобаи ҳам қурбонӣ ва ҳам сутуни низоми тутолитер ин таваҳҳумро бидиҳад, ки низом бо низоми инсонӣ ва назми кайҳон ҳамсозу ҳамоҳанг аст...

Низоми пасо-тутолитерӣ дар ҳар қадаме мардумро ламс мекунад, аммо ин корро аз пушти дасткаш (дастпӯш)-ҳои идеулужик анҷом медиҳад. Ба ин далел аст, ки зиндагӣ дар матни ин низом башиддат ва амиқан бо риёкорӣ ва дурӯғ танидааст: ҳукумат аз тариқи девонсолорӣ (бюрократия)-ро “ҳукумати мардумӣ” меномад; табақаи коргар ба номи табақаи коргар ба бардагӣ гирифта мешавад; инҳитоти комили фард ба сурати раҳоии ниҳоӣ тасвир мешавад; маҳрум кардани мардум аз иттилоъот дар дастрас қарор додани он номида мешавад; истифода аз қудрат барои бозӣ додани мардум кунтрули қудрат ба дасти мардум номида мешавад ва сӯиистифодаи дилхоҳ аз қудрат риъояти қонунҳову муқаррарот номида мешавад; саркӯби фарҳанг тавсеъа хонда мешавад; басту тавсеъаи нуфузи империолистӣ ба сурати ҳимоят аз мазлумон намоиш дода мешавад; набуди озодии баён болотарин шакли озодӣ талаққӣ мешавад; интихоботи расво олитарин шакли демукросӣ хонда мешавад; манъи андешаи мустақил табдил ба илмитарин навъи ҷаҳонбиниҳо мешавад; ишғоли низомӣ табдил ба ёрии бародарона мешавад. Чун режим худ асири дурӯғҳои худ аст, бояд ҳама чизро ибтол (ботил) кунад. Гузаштаро ибтол мекунад, ҳолро ибтол мекунад ва ояндаро ибтол мекунад. Оморро ҳам ибтол мекунад. Тазоҳур (вонамуд) мекунад ба ин ки дастгоҳи пурқудрату беусули пулис дар ихтиёр ва тамаллуки ӯ нест. Тазоҳур ба эҳтиром ба ҳуқуқи башар мекунад. Тазоҳур мекунад ба ин ки ҳеч касеро таъқибу уқубат намекунад. Тазоҳур мекунад, ки аз ҳеч чиз наметарсад. Тазоҳур мекунад ба ин ки ба ҳеч чиз тазоҳур намекунад.

Афрод лозим нест ҳамаи ин муъаммогунаҳоро бовар кунанд, вале бояд тавре рафтор кунанд, ки ангор (гӯё) инҳоро бовар мекунанд ё дастикам бояд дар сукут инҳоро таҳаммул кунанд ё бо касоне, ки бо онҳо кор мекунанд, хуб канор биёянд. Аммо ба ҳамин далел, бояд бо дурӯғ зиндагӣ кунанд. Лозим нест дурӯғро бипазиранд. Кофист зиндагишон бо ин дурӯғ ва дар дили ин дурӯғро пазируфта бошанд. Чун аз раҳгузари ҳамин воқеъият аст, ки афрод низомро таъйид мекунанд ва ҳаққи низомро адо мекунанд ва онро низом мекунанд ва худашон ҳамон низом мешаванд.

Воқеъан, чаро сабзифурӯши мо маҷбур буд вафодориашро дар витрини мағозааш ба намоиш бигзорад? Ӯ ба қадри кофӣ вафодориашро ба шеваҳои дарунӣ ва нимаъумумии мухталиф нишон надода буд? Билохира, дар ҷаласаҳои иттиҳодияи синфӣ ӯ ҳамеша ҳамон гуна раъй дода буд, ки бояд медод. Ӯ ҳамеша дар рақобатҳои мухталиф ширкат карда буд. Дар интихобот мисли як шаҳрванди хуб ширкат карда буд. Ӯ ҳатто “зидди маншур”-ро имзо карда буд. Чаро, илова бар тамоми инҳо, бояд вафодориашро ба сурати умумӣ ҳам эълом кунад? Билохира, мардуме, ки аз пеши витрини ӯ мегузаранд, ҳатман намеистанд, ки инро бихонанд, ки ба назари сабзифурӯш, коргарони ҷаҳон бояд муттаҳид шаванд. Воқеъияти қисса ин аст, ки онҳо аслан шиъорро намехонанд ва метавон мунсифона фарз кард, ки ҳатто онро намебинанд. Агар аз зане, ки ҷилави ин мағоза истода бошад, бипурсед, ки дар витрин чӣ дидааст, ҳатман ба шумо мегӯяд, ки он рӯз гавҷафарангӣ (помидор) доранд ё на, вале бисёр номуҳтамал (ғайриэҳтимолӣ) аст, ки аслан мутаваҷҷеҳи ин шиъор шуда бошад; чи бирасад ба ин ки бибинад шиъор чи мегӯяд.

Ба назар бемаъно мерасад, ки аз сабзифурӯш бихоҳем вафодориашро ба сурати аланӣ (ошкор) ва умумӣ эълом кунад. Аммо бо ин ҳол, корест маънодор. Мардум ин шиъорро нодида мегиранд, вале ин корро аз ин боб мекунанд, ки чунин шиъорҳоеро дар витрини мағозаҳои дигар, рӯи тирҳои чароғбарқ, рӯи тоблуҳои эълонот, рӯи панҷара (тиреза)-и опортумонҳо ва рӯи девори сохтмонҳо ҳам мебинанд. Ин шиъорҳо, дар воқеъ, ҳама ҷо ҳастанд. Инҳо бахше аз тамомнамои зиндагии рӯзмарра ҳастанд. Албатта, мардум дар айни ин ки ин ҷузъиётро нодида мегиранд, худашон бахше аз ҳамин тамомнамои куллӣ ҳастанд. Ва шиъори сабзифурӯш чист ҷуз муаллафае кӯчак аз он пасзаминаи азими зиндагии рӯзмарра? Дар натиҷа, сабзифурӯш маҷбур буд ин шиъорро дар витринаш бигузорад, на ба ин умед, ки касе мумкин аст онро бихонад ё ин шиъор касеро ба чизе мутақоъид кунад, балки ин корро мекунад, барои мушорикат кардан дар канори ҳазорон шиъори дигар дар ин тамомнамое, ки ҳама кас бисёр аз он огоҳанд. Албатта, ин тамомнамо маъное зермарзин низ дорад: ба мардум ёдоварӣ мекунад, ки куҷо зиндагӣ мекунанд ва чи чизе аз онҳо интизор меравад. Ба онҳо мегӯяд, ки бақия доранд чи кор мекунанд ва ба онҳо нишон медиҳад, ки онҳо низ чи бояд бикунанд, агар намехоҳанд ба ҳошия ронда шаванд ва нодида гирифта шаванд, ба инзиво биуфтанд ё худро аз ҷомеъа берун кунанд, қавоъиди бозиро зери по бигзоранд ва ба аз даст додани сулҳу осоиш ва амнияти худ хатар кунанд.

Акнун биёед, тасаввур кунед, ки рӯзе чизе дар даруни сабзифурӯшии мо мешиканад ва ӯ дигар барои худширинӣ ва худ азиз кардан ин шиъорро дар витринаш нагузорад. Ӯ дар интихоботе, ки медонад намоише музҳик (хандаовар) аст, дигар раъй намедиҳад. Дар ҷаласоти сиёсӣ шурӯъ мекунад ба гуфтани ҳар он чизе, ки воқеъан фикр мекунад. Ва ҳатто ин қудратро дар худ пайдо мекунад, ки бо касоне, ки виҷдонаш амр ба ҳимоят аз онҳо мекунад, эъломи ҳамбастагӣ кунад. Сабзифурӯш дар ин шӯриш аз зиндагӣ кардан дар матну дили як дурӯғ қадам берун мениҳад. Ин ойину маносикро нафй (рад) мекунад ва қоъидаҳои бозиро мешиканад. Як бори дигар ҳувият ва каромати саркӯбшудаи худро боз меёбад. Ба озодии худ аҳаммияти айнӣ ва вижа медиҳад. Шӯриши ӯ кӯшишест барои зистан дар ростӣ.

Тӯле намекашад, ки суратҳисобаш аз роҳ мерасад. Аз мудирияти мағоза канор гузошта мешавад ва ба анбор мунтақил мешавад. Дастмуздаш коҳиш пайдо мекунад. Умедаш барои рафтан ба Булғористон барои таътилот дуд мешаваду ба ҳаво меравад. Дастрасии фарзандонаш ба таҳсилоти олия дар бутаи таҳдид меуфтад. Мофавқ (раис)-ҳояш ӯро озор медиҳанд ва ҳамкоронаш дар канори ӯ муҳтот (бо эҳтиёт) рафтор мекунанд. Аммо бисёре аз ин касон ин корҳоро аз сари эътиқоде дарунию ростин на, балки таҳти фишори шароит анҷом медиҳанд; ҳамон шароите, ки ба сабзифурӯш фишор ворид мекард, ки шиъорҳои расмиро дар витринаш бигузорад. Онҳо сабзифурӯшро уқубат мекунанд, ба хотири ин ки ё аз онҳо интизор меравад ин корро бикунанд ё барои ин ки вафодориашонро нишон бидиҳанд… 

Ба ин тартиб, сохтори қудрат аз тариқи омилияти касоне, ки ин маҳрумиятҳоро эъмол мекунанд, яъне он муаллафаҳои ношиноси низом, сабзифурӯшро аз даҳони низом қай мекунанд. Низом аз тариқи ҳузури бегонасозаш дар мардум ӯро ба хотири шӯришаш муҷозот мекунад. Низом ин корро ба ин хотир мекунад, ки мантиқи дифоъ аз худ онро тақозо мекунад. Сабзифурӯш ҳатто як ҷурми содаи воҳид ҳам муртакиб нашудааст, ки хатои беҳамто ва хос бошад, вале коре кардааст, ки ба наҳви қиёснопазире ҷиддӣ аст. Ӯ бо шикастани қоъидаҳои бозӣ бозиро ба ин шакл ба вақфа даровардааст. Ӯ парда аз бозӣ будани кулли ин қисса барандохтааст. Ӯ ҷаҳони тазоҳурро дар ҳам шикастааст ва рукни бунёдини ин низомро вайрон кардааст… Ва чун султон, дар воқеъ, урён аст, иттифоқе фавқулъода хатарнок рух додааст: сабзифурӯш бо амалаш ҷаҳонро мухотаб қарор додааст. Ӯ ҳамаро қодир кардааст, ки нигоҳе ба пушти парда биандозанд. Ӯ ба ҳама нишон додааст, ки имкон дорад бо ростӣ ва ҳақиқат зиндагӣ кунанд. Зистан дар дили дурӯғ танҳо вақте метавонад низомро шакл бидиҳад, ки он низом ҷаҳонраво бошад. Асл бояд ҳама чизро шомил шавад ва дарбар бигирад. Ҳеч зобитае мутлақан вуҷуд надорад, ки низом битавонад бар мабнои он бо ҳақиқат зиндагӣ кунад ва дар натиҷа, ҳар касе, ки аз хат хориҷ шавад, асос ва асли онро инкор мекунад ва тамомияти онро таҳдид мекунад.

Муҳимтарин ва аслитарин соҳати фаъъолият, ки таклифи бақияро аз пеш муъайян мекунад, сирфан талош барои эҷод ва ҳифзи як зиндагии мустақил аз ҷомеъа ба сурати таҷаллии табйиншудае аз зиндагӣ дар ҳақиқату ростӣ аст. Ба иборати дигар, хидмат ба ҳақиқат ба сурати ҳамсоз, ҳадафманд ва табйиншуда ва созмон додан ба ин хидмат аст. Билохира, ин ҳам амре табиъист: агар зиндагӣ дар ҳақиқату ростӣ нуқтаи азимате ибтидоӣ барои ҳар кӯшишест, ки мардум барои мухолифат бо фишори бегонасози низом анҷом медиҳанд, агар ин танҳо мабнои маънодории ҳар амали мустақилле бо аҳаммияти сиёсӣ бошад, дар ин сурат душвор битавон тасаввур кард, ки ҳатто “эътироз”-и ошкор битавонад шолудаи дигаре ҷуз хидмат ба ҳақиқат, зиндагии содиқона ва талош барои ҷо боз кардан барои ҳадафҳои ростини зиндагӣ бошад.

(бар мабнои тарҷумаи торнамои "Мардумак")