Инҷо Русия аст; тазодду таноқуз муҷоз

Боздошт дар бозори Маскав

Бо хушхиёлии ғарбӣ даму дастгоҳи филмбардориро бардоштему роҳ уфтодем. Мехостем бо аҳолии бозоре дар ҳавмаи ҷанубии Маскав дар бораи ҳолу ҳавои иқтисодии Русия суҳбат кунем. Аз токсӣ пиёда шудему якрост суроғи бахши посбонии бозорро гирифтем, то иҷозаи филмбардорӣ дар маҳдудаи бозорро бигирем. Посбони ҷавоне, ки моро бо он ҳама таҷҳизоти телевизюнӣ дид, дастпоча шуд. Ба посбони аршад занг зад. Ӯ ҳам ки омад, ба яке дигар занг зад. Гуфт: “Би-Би-Сӣ бо таҷҳизоти ҳирфаии филмбардорӣ омада бозор. Чи кор кунем?” Аз он сӯи хат шунидам, ки мегуфт: “Нигаҳашон доред”. Номи Би-Би-Сӣ дар фазои бозор печид ва тамошогаронеро ҷамъ кард. Дар ниҳоят теъдоди афроде, ки омада буданд, ба пурсиши мо посух диҳанд, панҷ нафар шуд. Саранҷом қарор шуд посухи моро “дафтари матбӯъотӣ”-и бозор бидиҳад.

Аз роҳи пурпечу тобу дароз аз миёни растаҳои бозор моро ба дафтари матбӯъотии бозор бурданд. Дари сангини дафтари матбӯъотиро, ки пур аз афроди низомипӯш буд, пушти сари мо бастанд. Пушти унифурми низомипӯшҳо бо ҳуруфи заррин вожаи “Витязь” (шеволйе) навишта шуда буд. Марди хушбархурди шахсипӯше ворид шуд, то моро аз сардаргумӣ раҳо кунад. Баъд аз ъаксбардорӣ аз мо ва сабти мушаххасоти асноди расмӣ гуфт:

“Бибинед, шумо агар бихоҳед дар сатҳи бозор филмбардорӣ кунед, мо бояд шароитро барои шумо муҳайё кунем ва муҳофиз ҳам дар ихтиёратон бигзорем. Охир намешавад, ки ҳаминтурӣ сарзада биёеду филмбардорӣ кунед. Бояд аввал ба нишонии мудирияти бозор нома бифиристед ва агар дархости шумо пазируфта шуд, бо хиёли роҳат биёеду коратонро анҷом диҳед.”

Гуфт, посух ба дархости мо дастикам 24 соъат ба дарозо мекашад. Гуфтам, пас иҷоза диҳед, биравему он номаро бароятон бифиристем. Гуфт, ҳоло ки то инҷо омадаед, ташриф дошта бошед...

Ман, ки дар оғоз ба филмбардорам шӯхиомез мегуфтам, ки зоҳиран боздошт шудаем, андак-андак фаҳмидам, ки пур бероҳ нагуфтаам. Мо, ки омада будем аз масъулони бозор иҷозаи филмбардорӣ бигирем, боздошт шуда будем. Ва маҳалли нигаҳдории мо дафтари матбӯъотӣ набуд; бахши нерӯи амниятии бозор буд. Гуфтам, пушаймон шудем, дигар намехоҳем филмбардорӣ кунем; бояд биравем, ки ба корамон бирасем. Гуфт, бояд бимонед, то пулис аз роҳ бирасад. Пурсидам, чи рабте пулис ба ин моҷаро дорад? Мо, ки муҷрим нестем ва мехоҳем биравем. Табассуми маънодоре карду гуфт: “Инҷо Русия аст!”

Яке дигар, ки ъасабонитар буд, то дилаш мехост, аз Бритониёву Омрико бад гуфт ва аз ман пурсид, ки чиро аз Русия бад мегӯем. Гуфтам, ваҷҳаи Русияро рафтору гуфтори Шумо таъйин мекунад, ки шоҳидаш ҳастем ва рабте ба кори ман надорад...

Боздошти мо беш аз як соъат тӯл кашид; то замоне ки ду маъмури пулис омаданду моро бозпурсӣ карданд ва бори дигар тавзеҳ доданд, ки дар Русия иҷоза надорем дар амокин (маконҳо)-и хусусӣ филмбардорӣ кунем ва ин бозор як макони хусусӣ аст. Гуфтам, мо сирфан мехостем иҷозаи филмбардорӣ дар ин бозори даҳҳо ҳазорнафариро бигирем ва ҳеч кодре аз ин бозор барнадоштаем. Савори худрави пулис шудем, ки моро ба берун аз дарвозаҳои бозор расонд ва ҳамон ҷо монд, то сояи мо аз бозор дур шавад.

Ин иттифоқ, ки танҳо яке аз чанд мавриди мушобеҳ аст, ки бар мо ҳодис шуд, баёнгари як воқеъият буд: миёнаи Русия бо расонаҳои ғарбӣ шакароб аст. Ва на танҳо маъмурони амниятию интизомӣ, ки бисёре аз ронандаҳои токсӣ ҳам рӯй турш мекунанд, то мешунаванд, ки муштаришон аз Би-Би-Сӣ аст. Ёдам намеояд, ки замони шӯравӣ шоҳиди бархурди хасмонаи мардуми ъодӣ бо расонаҳои ғарбӣ шуда бошам. Зоҳиран ин падида аз паёмадҳои ҷанги сарди тоза аст.

Мусбаттарин арзёбии як рус аз Би-Би-Сӣ, ки тайи ин сафар шунидам, аз касе буд, ки мехост мунсиф бошаду гуфт: “Ман ъошиқи барномаҳои ъилмии Би-Би-Сӣ ҳастам, аммо аз барномаҳои сиёсиаш мутанаффирам.”

Русия, ин омезаи мутаноқизи Шарқу Ғарб, аз замони Петри Бузург то кунун гароиши шадид ба Ғарб дошта, ки ҳамвора бо фирору инзиҷори ғариб аз Ғарб ҳамроҳ будааст.

Тазодду таноқузҳо дар Русия

Русия кишвари таноқузҳост, ки чанд мавриди он ин рӯзҳо башиддат худнамоӣ мекунад.

Маҳди сусиёлисми сармоядоркуши дирӯз акнун пойи собити феҳрести милиёрдерҳои ҷаҳон аст ва имрӯза яке аз копитолисттарин пойтахтҳои дунёро дорад, ки дар имтидоду сару хами ҳар кӯчааш як бонки тоза сабз шуда; ҳар кадом бо номе дигар, ки гӯӣ ҳар кадом як шуъба бештар надорад. Як ронанда мегуфт, бештари ин бонкҳо ъумри дарозе надоранд; меоянд, мечопанд (ғорат мекунанд), мераванд.

Русия кишвари тазодҳост. Пирмарди номарасони гузар канорам истоду сигор равшан кард ва аз зиндагиаш гуфт; ин ки як ъумр мураббии варзиш буда ва бознишаста шуда ва ҳоло ҳар моҳ аз давлат 18 ҳазор рубл (254 дулор) дарёфт мекунад, ки ҳарчанд кафофи зиндагиашро намедиҳад ва ӯро дар ъайни пирӣ ба кор водошта, аммо кочӣ беҳ аз ҳиччӣ; ҳамсинну солҳояш ҳаминро ҳам надоранд. Сигорашро дур андохту дунболи кораш рафт. Барои ҳутели миёнаҳоле, ки ҳар утоқаш шабе 13 ҳазор рубл (188 дулор) қимат дорад, нома оварда буд.

Русия сарзаминест, ки дар он мешавад дарёфт, чиро Ленин Ленин шуд ва ин ки нафрати маргбори ӯ ъалайҳи сармояву сармоядорӣ аз куҷо моя мегирифт. Мешавад ангошт, ки пояҳои он нафратро ҳамин тазодду таноқузи зананда шакл дода буд, ки гӯӣ аз мазоҳири зишттарин навъи сармоядорист, ки таносубе намешиносад.

Русия аз саромадони ҷунбиши интерносиюнолу ҳамбастагии милал ва пучии нажодпарастист. Хостгоҳи бисёре аз мудофеъони сарсахти ҳуқуқи ақаллиятҳои қавмию нажодӣ ҳамин ҷо буда. Ин ҳарфи ҳисобро касе мегуфт, ки аз шиъори “Русия барои русҳо” дифоъ мекард. Мегуфт, бегонаҳо омаданду авзоъ баҳам хурд. Дар кишваре, ки беш аз як ҳаштуми курраи Заминро дарбар дорад ва ҳудуди 150 қавми хурду бузург дар он зиндагӣ мекунанд.

Имоми масҷид, ки куту шалвору кровот (“галстук”) ба тан дошт, пеш аз мусоҳиба баланд шуду ъабое рӯи дӯш андохт ва гуфт, дар Русия бар хилофи кишварҳои ғарбӣ ҳуқуқи мусалмонон риъоят мешавад, чун исломи Русия мазҳаби бумию суннатист. Аз дербоз тоторҳои Русия мусалмон будаанд. Гуфт, шумори мусалмонон дар Маскав беш аз ду милюн нафар шуда. Ва баъд афзуд, мутаассифона, барои ин ҳама мусалмон фақат шаш дона масҷид дорем.

Дар Русия дурбинҳаросӣ шоеъ аст. Басахтӣ мешавад касеро розӣ кард, ки ҷилави дурбин зоҳир шавад. Ва аммо, агар бо дурбин дар хиёбонҳо мегардед, ҳар он имкон дорад шуморо нигаҳ доранду бипурсанд, ки аз куҷо ва чиро омадаед. На танҳо маъмурони пулис, ки ъобирони пиёдаи шахсипӯш ҳам. Барояшон муҳим аст бидонанд, ки дар бораи кишвари онҳо ба куҷо чи хабареро мунташир мекунед. Русҳо бисёр дӯст доранд бидонанд, ки ҷаҳониён аз онҳо чи тасаввуре доранд. Ва ғолибан интизор доранд, он тасаввур сирфан мусбат бошад.

Ва Русия сарзаминест, ки Тулстуйу Чехуфу Достоефскийро парварда, ки ному осорашон ҷаҳонро дарнавардида. Бо ин ки ҳеч кадом зиндагӣ ва марги роҳате надоштаанд.

Русия ҳамчунон мармуз аст. Ҷаззобу фиребо ва дар ъайни ҳол ғариб. Ки гӯӣ даруни худаш ҳам бо навъе ғурбат дасту панҷа нарм мекунад.

Маскав, 17.03.16

اینجا روسیه است؛ تضاد و تناقض، مجاز

بازداشت در بازار مسکو

با خوش‌خیالی غربی دم و دستگاه فیلم‌برداری را برداشتیم و راه افتادیم. می‌خواستیم با اهالی بازاری در حومۀ جنوبی مسکو دربارۀ حال و هوای اقتصادی روسیه صحبت کنیم. از تاکسی پیاده شدیم و یکراست سراغ بخش پاسبانی بازار را گرفتیم تا اجازۀ فیلم‌برداری در محدودۀ بازار را بگیریم. پاسبان جوانی که ما را با آن همه تجهیزات تلویزیونی دید دست‌پاچه شد. به پاسبان ارشد زنگ زد. او هم که آمد، به یکی دیگر زنگ زد. گفت «بی‌بی‌سی با تجهیزات حرفه‌ای فیلم‌برداری آمده بازار. چه کار کنیم؟» از آن سوی خط شنیدم که می‌گفت: "نگه‌شان دارید." نام بی‌بی‌سی در فضای بازار پیچید و تماشاگرانی را جمع کرد. در نهایت تعداد افرادی که آمده بودند به پرسش ما پاسخ دهند، پنج نفر شد. سرانجام قرار شد پاسخ ما را «دفتر مطبوعاتی» بازار بدهد.

از راه پرپیچ و تاب و دراز از میان رسته‌های بازار ما را به دفتر مطبوعاتی بازار بردند. در سنگین دفتر مطبوعاتی را که پر از افراد نظامی‌پوش بود ، پشت سر ما بستند. پشت اونیفرم نظامی‌پوش‌ها با حروف زرین واژه "ویتیاز" (شوالیه) نوشته شده بود. مرد خوش‌برخورد شخصی‌پوشی وارد شد تا ما را از سردرگمی رها کند. بعد از عکس‌برداری از ما و ثبت مشخصات اسناد رسمی گفت:

«ببینید، شما اگر بخواهید در سطح بازار فیلم‌برداری کنید، ما باید شرایط را برای شما مهیا کنیم و محافظ هم در اختیارتان بگذاریم. آخر نمی‌شود که همین طوری سرزده بیایید و فیلم‌برداری کنید. باید اول به نشانی مدیریت بازار نامه بفرستید و اگر درخواست شما پذیرفته شد، با خیال راحت بیایید و کارتان را انجام دهید.»

گفت پاسخ به درخواست ما دستکم ۲۴ ساعت به درازا می‌کشد. گفتیم پس اجازه دهید برویم و آن نامه را برایتان بفرستیم. گفت حالا که تا اینجا آمده‌اید تشریف داشته باشید...

من که در آغاز به فیلم‌بردارم شوخی‌آمیز می‌گفتم که ظاهراً بازداشت شده‌ایم، اندک اندک فهمیدم که پر بی‌راه نگفته ام. ما که آمده بودیم از مسئولان بازار اجازۀ فیلم‌برداری بگیریم بازداشت شده بودیم. و محل نگهداری ما «دفتر مطبوعاتی» نبود. بخش نیروی امنیتی بازار بود. گفتم پشیمان شدیم، دیگر نمی‌خواهیم در بازار فیلم‌برداری کنیم؛ باید برویم که به کارمان برسیم. گفت باید بمانید تا پلیس از راه برسد. پرسیدم چه ربطی پلیس به این ماجرا دارد؟ ما که مجرم نیستیم و می‌خواهیم برویم. تبسم معناداری کرد و گفت: اینجا روسیه است!

یکی دیگر که عصبانی‌تر بود تا دلش می خواست از بریتانیا و آمریکا بد گفت و از من پرسید که چرا از روسیه بد می‌گوییم. گفتم وجهۀ روسیه را رفتار و گفتار شما تعیین می‌کند که شاهدش هستیم و ربطی به کار من ندارد...

بازداشت ما بیش از یک ساعت طول کشید؛ تا زمانی که دو مأمور پلیس آمدند و ما را بازپرسی کردند و بار دیگر توضیح دادند که در روسیه اجازه نداریم در اماکن خصوصی فیلم‌برداری کنیم و این بازاز، یک مکان خصوصی است. گفتم ما صرفاً می خواستیم اجازه فیلم‌برداری در این بازار ده‌ها هزار نفری را بگیریم و هیچ کادری از این بازار برنداشته ایم. سوار خودرو پلیس شدیم که ما را به بیرون از دروازه‌های بازار رساند و همان جا ماند تا سایۀ ما از بازار دور شود.

این اتفاق که تنها یکی از چند مورد مشابه است که بر ما حادث شد بیانگر یک واقعیت بود: میانۀ روسیه با رسانه‌های غربی شکراب است. و نه تنها مأموران امنیتی و انتظامی که بسیاری از راننده‌های تاکسی هم روی ترش می‌کنند تا می‌شنوند که مشتری‌شان از بی‌بی‌سی است. یادم نمی‌آید که زمان شوروی شاهد برخورد خصمانۀ مردم عادی با رسانه‌های غربی شده باشم. ظاهراً این پدیده از پیامدهای جنگ سرد تازه است.

مثبت‌ترین ارزیابی یک  روس از بی‌بی‌سی که طی این سفر شنیدم، از کسی بود که می‌خواست منصف باشد و گفت: من عاشق برنامه‌های علمی بی‌بی‌سی هستم، اما از برنامه‌های سیاسی‌اش متنفرم.

روسیه، این آمیزه متناقض شرق و غرب، از زمان پتر بزرگ تا کنون گرایش شدید به غرب داشته که همواره با فرار و انزجار غریب از غرب همراه بوده است.

تضاد و تناقض‌ها در روسیه

روسیه کشور تناقض‌هاست که چند مورد آن این روزها به شدت خودنمایی می‌کند.

مهد سوسیالیسم سرمایه‌دارکُش دیروز، اکنون پای ثابت فهرست میلیاردرهای جهان است و امروزه یکی از کاپیتالیست‌ترین پایتخت‌های دنیا را دارد که در امتداد و سر و خم هر کوچه‌اش یک بانک تازه سبز شده؛ هر کدام با نامی دیگر که گویی هر کدام یک شعبه بیشتر ندارد. یک راننده می‌گفت بیشتر این بانک‌ها عمر درازی ندارند؛ می‌آیند، می‌چاپند، می‌روند.

روسیه، کشور تضادهاست. پیرمرد نامه‌رسان گذر کنارم ایستاد و سیگار روشن کرد و از زندگی‌اش گفت؛ این که یک عمر مربی ورزش بوده و بازنشسته شده و حالا هر ماه از دولت ۱۸ هزار روبل (۲۵۴ دلار) دریافت می‌کند که هرچند کفاف زندگی‌اش را نمی‌دهد و او را در عین پیری به کار واداشته، اما کاچی به از هیچی؛ همسن و سال‌هایش همین را هم ندارند. سیگارش را دور انداخت و دنبال کارش رفت؛ برای هتل میانه‌حالی که هر اتاقش شبی ۱۳ هزار روبل (۱۸۸ دلار) قیمت دارد، نامه آورده بود.

روسیه، سرزمینی است که در آن می‌شود دریافت چرا لنین، لنین شد و این که نفرت مرگبار او علیه سرمایه و سرمایه‌داری از کجا مایه می‌گرفت. می‌شود انگاشت که پایه‌های آن نفرت را همین تضاد و تناقض زننده شکل داده بود که گویی از مظاهر زشت‌ترین نوع سرمایه‌داری است که تناسبی نمی‌شناسد.

روسیه از سرآمدان جنبش انترناسیونال و همبستگی ملل و پوچی نژادپرستی است. خاستگاه بسیاری از مدافعان سرسخت حقوق اقلیت‌های قومی و نژادی همین‌جا بوده. این حرف حساب را کسی می‌گفت که از شعار «روسیه برای روس‌ها» دفاع می‌کرد؛ می‌گفت بیگانه‌ها آمدند و اوضاع بهم خورد. در کشوری که بیش از یک هشتم خشکی کرۀ زمین را دربر دارد و حدود ۱۵۰ قوم خرد و بزرگ در آن زندگی می‌کنند.

امام مسجد که کت و شلوار و کراوات به تن داشت پیش از مصاحبه بلند شد و عبایی روی دوش انداخت و گفت در روسیه بر خلاف کشورهای غربی حقوق مسلمانان رعایت می‌شود، چون اسلامِ روسیه، مذهب بومی و سنتی است. از دیرباز تاتارهای روسیه مسلمان بوده‌اند. گفت شمار مسلمانان در مسکو بیش از دو میلیون نفر شده. و بعد افزود متأسفانه برای این همه مسلمان فقط شش دانه مسجد داریم.

در روسیه دوربین‌هراسی شایع است. به سختی می‌شود کسی را راضی کرد که جلو دوربین ظاهر شود. و اما اگر با دوربین در خیابان‌ها می‌گردید، هر آن امکان دارد شما را نگه دارند و بپرسند که از کجا و چرا آمده‌اید. نه تنها مأموران پلیس که عابران پیاده شخصی‌پوش هم. برایشان مهم است بدانند که دربارۀ کشور آنها به کجا چه خبری را منتشر می‌کنید. روس‌ها بسیار دوست دارند بدانند که جهانیان از آنها چه تصوری دارند. و غالباً انتظار دارند که آن تصور صرفاً مثبت باشد.

و روسیه سرزمینی است که تولستوی و چخوف و داستایفسکی را پرورده که نام و آثارشان جهان را درنوردیده. با این که هیچ کدام زندگی و مرگ راحتی نداشته‌اند.

روسیه همچنان مرموز است. جذاب و فریبا و در عین حال غریب. که گویی درون خودش هم با نوعی غربت دست و پنجه نرم می‌کند.

A Stranger in the Homeland

Дар ватани хеш ғариб

(вижаи "Ногуфтаниҳо"-и ҳафтаномаи Нигоҳ)

Тӯли се ҳафта иқомат дар шаҳри Душанбе дарёфтам, ки ман гунаҳкорам ва гуноҳам чизе нест ҷуз форсизабонӣ. Лаҳну забони форсиам нигоҳҳои шигифтомезу гумонолудро фаро мехонд. Агар эҳсос мекардам, ки забони сурхи форсиам оқибат сари сабзам медиҳад ба бод, ба русию инглисӣ мутавассил мешудам. Ва аҷаб ин ки наҷот меёфтам. Дар пойтахти тоҷикон бароям содатару роҳаттар буд, ки бо забоне ғайр муъошират кунам ва дар амон бимонам.

Тазодде шигарфтару занандатар аз инро ҷое суроғ надорам. Агар Рӯдакию Фирдавсӣ ба ҳукми Офаридгор дар ин рӯзҳо ба хостгоҳи забонашон (Тоҷикистон) ташриф биоваранд, шакке нест, ки ба монанди ман “афғон” ё “эронӣ” лақаб бигиранд ва ба унвони “шахси шубҳанок” бозрасию бозҷӯии муфассал шаванд. Ин иттифоқест, ки бо мани тоҷики мутаваллиди Тоҷикистони қарни 20 уфтод; чи бирасад ба чеҳраҳое, ки дар сарзаминҳои порсигӯи ҳазор сол пеш ба дунё омадаанд; ҳарчанд зиндагию дору надори худро вақфи фарҳанги он карда бошанд.

Пулисе мусаллаҳ дар роҳ нигоҳам медорад ва то мепурсам “Мушкил чист?”, мегӯяд: “Э ин авғонай! Мушкил? И чихелӣ гав задестай? И точна авғонай!” Мегӯям: “Э братан, ага “Праблема чияй” бгам, тоҷик мешам?” Гичу парешон нигоҳам мекунад. Шиносномаам ҳам сад дарсад мутақоъидаш намекунад, ки рӯбарӯяш як ҳаммеҳану ҳамзабонаш қарор дорад. Мехостам бо забони ғаррои Ахавони Солис фарёд бизанам, ки

Даст бардор аз ин дар ватани хеш ғариб,
Қосиди таҷрубаҳои ҳама талх…

Аммо мутмаиннан ин фарёд бедиранг муҳри “хориҷӣ”-ро бар пешонии ман мекӯбид. Дубора забони Пушкин ба имдодам мерасад. Зиҳӣ Пушкин, ки забонаш дар сарзамини Рӯдакӣ арзише бештар дорад! То мағз-мағзи ҷон шодравон Лоиқро дармеёбам, ки дилаш бар Рӯдакӣ месӯхт…

Дар аснои навиштани ин сатрҳо шумхабари даргузашти Сорбони овози тоҷик устод Зафар Нозимро шунидам. Бузургмарде, ки дар баробари деву дадони шӯравӣ поймардона истоду марзҳои маснӯъии гӯишҳои порсиро дарҳам шикаст; ба гунае, ки ҷилави сафарҳои ҳунариаш ба Афғонистону Эронро гирифта буданд, то воҳимаи дурӯғини ноҳамгунии се гӯиши як забон сари ҷои худ бимонад. Зафар Нозим тайи 70 сол зиндагии пурбораш таслими зӯргӯии порсиситезон нашуд, балки баръакс, дар саффи пешоҳангони эҳёи забон дар Тоҷикистон қарор гирифт ва дар поярезии Бунёди Забон саҳми басазое дошт; бунёде, ки замоне забони азпойуфтодаи моро дубора бар курсӣ нишонд.

Аммо ҳоло ки бузургони ҳомии забон чун Лоиқу Зафар Нозим ҳузурашонро аз мо дареғ доштаанд, аз вазъияти забони порсӣ дар Тоҷикистон дубора чизе ҷуз ҳайфу дареғ надорем, ки бигӯем. Ҳамин дирӯз дар яке аз гузоришҳои хабаргузории расмии “Ховар” мехондам, ки вожаи “мактаб”-ро ба сабки “ахборот” ду бор ҷамъ бастааст ва ба шакли “макотибҳо” даровардааст. Ин оқоёни хабарнигор зоҳиран ҷамъбандии арабии вожаи “мактаб”-ро шакли шиктару қашангтари ин вожа талаққӣ кардаанд. Бегудор ба об мезананд, яъне бидуни он ки шинохте аз вожа дошта бошанд, дар корбурди он саросема мешаванд, то шояд бад-ин гуна фазле фурӯхта бошанд. Он ҳам дар хабаргузории расмии кишвар, ки бояд ойинаи тамомнамои вазъияти забони расмӣ бошад. Ва чунин ҳам ҳаст, зоҳиран. Вазъи забони мо ҳамин аст, ки дар “Ховар” мебинем. Мавридҳои корбурди ғалати вожаҳо дар ин ва дигар расонаҳои кишвар яке-дуто нест. Фаровон аст ва беҳтар аст дар матлабе ҷудогона ба ин мавзӯъ бипардозем.

Ноошноӣ бо хатти модарӣ решаи балоест, ки бар ҷони забони мо нишастааст. Забони мо, ки аз хатти модарӣ ба дур монд, аз бистари табиъии худ маҳрум шуд. Ва акнун бояд бо як забони тарҷумазадаи намкашида дасту панҷа нарм кунем, ки дар бисёре маворид ҷумлаҳояш гунгу бемазмунанд. Дар як родюи пойтахт ҳамарӯза чандин бор садое раъдосо эълом мекунад: “Фақат сухан пайванд ба далел аст” ва ҳеч кас намедонад, ки манзур аз ин ҷумлаи пурҳавоидаҳан чист. Эҳтимолан бояд боз ҳам ба забони Пушкин андеша кунем, то шояд мазмуне аз ин баргардони ноҳамворро дарёбем…

То замоне ки забони мо ба бистари табиъии худ, яъне ба хатти порсӣ барнагардад, ин ҳама ҳарф беҳуда аст. Чун ҷудоӣ аз хатти модарӣ гӯишварони порсӣ дар Осиёи Миёнаро аз рӯҳи забон маҳрум кардааст. Ошноӣ бо рӯҳи забон лозимаи суханварию андешаварзист. Дар натиҷа зеҳнҳо нозо шудаанд ва ҳеч андешаи тозае намезоянд. Чун пайванди андеша бо забон як амри мусаллам аст ва бидуни забони суфта дар ҳеч заминае шоҳиди пешрафт нахоҳем буд. Ин суханонро пештар ҳам гуфта будам ва дар сурати лузум сад бори дигар ҳам батакрор хоҳам гуфт.

Агар авзоъ ба ҳамин минвол ҷараён дошта бошад, баъид нест, ки фардо тоҷикони порсигӯ дар кишвари худ ба як ақаллият табдил шаванд; ақаллияти дар ватани хеш ғариб.

God of Modern Jungles

Худои деҳкадаҳои ҷангалӣ

(Ногуфтаниҳои 28.07.2010 дар ҳафтаномаи Нигоҳ)

Ҷомеъаҳои ҷангалӣ ҳам чеҳра иваз мекунанд ва гӯшаҳое аз он ба таври ношинохтанӣ пӯст меандозад. Пӯсти тоза ҷое писандида асту ҷое нописанд. Сохтмонсозӣ дар атрофу акноф авҷ мегирад.

Ба ҷои кулбаҳои коҳгилии пешин сохтмонҳои хиракунандае қад мекашанд, ки бештар ба коху кушкҳои ашрофи инглисӣ мемонанд. Оре, ҷангалҳо ҳам баъзан шаҳр мешаванд; тағйир мекунанду арзишҳоро ҳам тағйир медиҳанд.

Дар ҷангал андак касе аз худ ё ҳамроҳи худ мепурсад, ки ин коху кушкҳо дар кишваре, ки ҳадди ақалли даромади мардумаш, масалан, 18 дулор аст, бо чи пуле сохта шудаанд. Вокуниши ғолиби мардум дар баробари ин сохтмонҳо дар ду ҷумла хулоса мешавад: “Қандша бзана мардак! Тонистай, ошуш шава!”

Дар зеҳни ҷомеъаи ҷангалӣ марзи миёни мафҳумҳои “пули ҳалол” ва “пули ҳаром” зудуда мешавад ва ба ҷои он арзишҳои “ҳалолу ҳаром”-и тозае шакл мегирад, ки танҳо ҷанбаи тазоҳурӣ дорад ва онро бо ҷаҳони маънавии мо коре нест. Чун қонун қонуни ҷангал аст ва ин коху кушкҳо дар ҷангал рӯидаанд.

Арзиши пулию молӣ бар соири арзишҳо ҳоким мешавад. Пеши соҳиби он коху кушк бояд таъзим кард, то шояд сари сӯзан суде аз ӯ ба мо ҳам бирасад. Эҳтиёҷ, гурусначашмӣ, судҷӯӣ, ҳақорату худкеҳтарбинӣ, бардахӯӣ ё ғуломсириштӣ ва беэҳтиромӣ ба зоти инсонии худ дар чашмҳо мавҷ мезанад. Пул арҷу эҳтироми газофе дорад; ба ҳадде, ки шояд дар оянда ин вожаро бо ҳарфи бузург бинависанд. Ва шояд дар фарти самимият суруди миллии баъдишонро дар ситоиш аз Пул бисароянд. Чун Пул аст, ки арзишҳои дигарро таъйин мекунад. Ва Пул аст, ки дар бештари гуфтугузорҳо гули сари сабад аст ва маҳбубтарин мавзӯъи суҳбатҳо зери дарахтҳои дудхурдаи ҷангале, ки шаҳр мешавад.

Дар ҷомеъаҳои ҷангалӣ Пул маҳаки дониш аст. Бо Пул мешавад донишро (дар воқеъ, коғази гувоҳии донишро) харид, ба унвонҳову рутбаҳои боло даст ёфт, аз қаҳри додгоҳу додрас гурехт... Пул қудрат меоварад. Аз ин ҷост, ки шумори маъдуде аз мардум дар ҷомеъаҳои ҷангалӣ иҷоза доранд миқдори мушаххасе Пул захира кунанд ва ҳамин ки аз ҳадди муҷоз по фаротар бигзоранд, озодӣ ва Пулашон мусодира мешавад. Дар ҷомеъаҳои ҷангалии падарсолор танҳо чанд хонаводаи ҳоким иҷозаи дастрасӣ ба миқдори номаҳдуди Пулро доранд. Чун Пул қудрат меоварад ва фаровонии он дар маҳфилҳои берун аз даму дастгоҳи ҳукумати қабилаӣ метавонад барои кадхудои деҳу ҳукумати падарсолораш хатарзо бошад.

Мардуми деҳкадаи ҷангалӣ ба хотири Пул ба ҳокимон таъзим мекунанд ва ҳокимон ба навбаи худ ба манбаъи Пул (яъне курсӣ) таъзим мекунанд ва барои ҳифзи он манбаъ ҳозиранд идеулужӣ ва андешаҳои ҳокимро борҳо иваз кунанд; чун Пул аст, ки марҷаъи ниҳоӣ барои ҳар навъ тағйир маҳсуб мешавад.

Мардуми деҳкада барои беҳбуди рӯзгору табъу ҳолу ҳавои Кадхудо зиндагӣ мекунанд. Онҳо дар дуъоҳои худ аз Парвардгор мехоҳанд, ки гузори Кадхудо дастикам боре ба кӯи онҳо ҳам биуфтад, то шояд роҳи пургарди онҳо ҳам асфолт шавад ва сохтмонҳои атроф пас аз даҳсолаҳо гардзудоию тармим шаванд; то шояд гузари онҳо ҳам зоҳири шаҳрро ба худ бигирад.

Такрими Пул соири арзишҳоро хафа мекунаду аз нафас меандозад. Дигар дуруде бетамаъ садо намедиҳад ва донишманди бепул аз маҳфилҳо ронда мешавад ва бедониши пулдор ба ҷои ӯ менишинад. Ин ҳолати такарзишӣ роҳро танҳо ба сӯи чоҳ ҳамвор мекунад ва ҷангале, ки шаҳр шуда буд, дубора ба асли худ бармегардад ва калоғҳо фазои ҷангалро тираву тор мекунанд. Ва ҳамин ғоила такрор мешавад.

Ҳакимони давр фармудаанд, рози раҳоии деҳкадаҳои комгортар аз ин ғоила такрими арзише чун Дониш будааст, ки ба Шоистасолорӣ меанҷомад ва Пулро дар хидмати Дониш мегуморад, на баръакс.

Press Becomes 'Impudent'

Матбуъот “густох” мешавад

(Ногуфтаниҳои 21.07.2010 дар ҳафтаномаи Нигоҳ)

“Оё интихоби раисиҷумҳури нав дар Тоҷикистон шуданист?;” “Мо дар ҳоли табдил шудан ба миллати маддоҳем”; “IRS моли кист?”; “Дарвозаҳои зулм”; “Тоҷикистон ба президент ниёз дорад ё ба шоҳ?”; “Қатли мармузи Мирзо Ҷага”; “Чаро домоди президент ба гап даромад?”; “Ба гуфтаҳои домоди президент бовар доред?”..

Унвони чанд матлаби ҳафтаномаҳои Тоҷикистон буд, ки чеҳраи комилан мутафовитеро аз матбуъоти кишвар бароям тарсим кард: матбуъоте, ки дорад дубора эътимод ба нафсашро бозмеёбад ва тан ба хорию хиффати худсонсурӣ намедиҳад. Шояд дорам муболиға мекунам, аммо муболиғае андак, ки бар воқеъияте қобили мулоҳиза савор аст.

Матбуъоти Тоҷикистон дар ҳоли бозёбии густохии ҳирфаист, ки лозимаи матбуъоти ростин аст; густохӣ барои баёни воқеъиятҳои рӯзгор ё дастикам, барои тарҳи пурсишҳое, ки дар зеҳни бахши мутафаккири ҷомеъа мечархад, аммо то кунун касе ҷуръати тарҳи онҳоро надоштааст. Мутмаиннан, ин густохии ҳирфаӣ бояд бо виждону усули ҳирфаӣ ҳамроҳ бошад. Аз матбуъоти ду ҳафтаи ахир мешавад чунин бардоште ҳосил кард, ки рӯзноманигорон дар баёни нигарониҳову пурсишҳои худ эҳтиёти лозимро риъоят мекунанд, то мабодо иддаъои бедалелеро матраҳ кунанд.

Намунаи хуби ин нукта ҳамон мавзӯъи мармузи ширкати пулситонии IRS аст, ки расонаҳои дохилӣ бо риъояти усули хабарнигорӣ танҳо бо зикри манбаъи аслии хабар эълом карданд, ки соҳиби ширкат чи касе метавонад бошад. Пас аз эътирози Ҷамолиддин Нуралиев ба пахши ин хабар, ки ба гуфтаи ӯ, бепоя аст, ҳамон расонаҳо изҳороти Нуралиевро ҳам мунташир карданд, ки бо усули матбуъоти ҳирфаӣ ҳамхонии комил дорад.

Ва акнун чизе, ки аз як расонаи ҳирфаӣ интизор меравад, даст ёфтан ба лубби матлаб аст: яъне агар ин ширкат ба Нуралиев таъаллуқ надорад ва агар қарор аст, ки ин изҳоротро бовар кунем, пас соҳиби воқеъии ин ширкати, зоҳиран, хориҷӣ кист? Далели ношунида гирифтани эътирози Ожонси зидди инҳисор чист? Далели маъоф шудани ин ширкат аз пардохти шумори зиёде аз молиёти давлатӣ чи будааст? Суди ҳосил аз пулситониҳои ин ширкат ба чи сандуқе ворез мешавад? Ва аслан, чаро ин мавзӯъ дар ҳолаи рамзу роз қарор дорад? Агар ширкат ва фаъъолиятҳои он қонунист, чаро набояд аз сир то пиёзи умури он дар матбуъот бозтоб ёбад?.. Бо пофишориҳои матбуъоти ҳирфаӣ метавон саранҷом ин ҳолаи рамзу розро пароканд ва ба ҳақиқат даст ёфт. Чун вазифаи аслии матбуъоти ростин чизе ҷуз воқеънигорӣ ва бозтоби вазъияти ростини ҷомеъа нест.

Танҳо дар сурати анҷоми ҳамин вазифа аст, ки матбуъот ба қудрату эътибори лозим даст меёбад ва ҳамонанди матбуъот дар ҷомеъаҳои озод, ҳукуматро дар баробари ҷомеъа посухгӯ мекунад. Чопи матолибе дар бораи даромадҳои номашрӯъи намояндагони мардум дар порлумони Бритониё таҳаввулоти густардаи бесобиқаеро дар пай дошт, ки такрори он иштибоҳро тақрибан номумкин кардааст. Матбуъоти Тоҷикистон ҳам дар сурати иҷрои пайгиронатари ҳамон вазифаи аслии худ (воқеънигорӣ) метавонад ба унсури корсозе дар ҳидояти давлату ҷомеъа табдил шавад.

Давлат набояд аз матбуъоти озод ҳарос дошта бошад, чун рози мондагории сомона (систем)-ҳои сиёсии Ғарб ҳамоно матбуъоти ойинавори онҳост. Давлат метавонад кажиҳои худро дар матбуъот мушоҳида кунад ва ба пероишу ислоҳи он бикӯшад. Дуруст мисли як инсон, ки қабл аз берун омадан ба ойинаи тамомқад нигоҳ мекунад, то мабодо, масалан, ришашро комил натарошида бошад ё почаи шалвораш пора бошад, давлат ҳам ба як чунин ойинае дар шакли матбуъоти озод ниёз дорад. Матбуъоти вобаста ба давлат, яъне ойинаи дақ ё кажнамо, ки тасвири дурӯғинеро дар зеҳни давлат менишонад ва мушкилоту решаҳои онҳоро аз диди давлат пинҳон медорад. Кори матбуъоти дурӯғпардоз ва давлатмеҳвар “дӯстии хола-хирса” аст, ки саранҷом ба табоҳии давлат меанҷомад.

Дигар ин ки мизони озодии матбуъот аз нишондодҳои обрӯву эътибори як кишвар аст. Матбуъот ҳар чи ҳирфаитару озодтар бошад, ба ҳамон мизон бар эътибори давлату кишвар дар арсаи байнулмилалӣ афзуда мешавад. Албатта, дар ҳоли ҳозир матбуъоти Тоҷикистон ба ин марҳила нарасида, аммо оғози талоше сутуданӣ дар ин росторо метавон мушоҳида кард.

Шабакаҳои телевизюнии Тоҷикистон, ба далели вобастагишон ба давлат, аз расонаҳои чопӣ фарсангҳо вопас мондаанд. Масалан, пахши барномаи ҷашни Рӯзи Истиқлоли соли 2002 дар Истаравшан ба далели сафари раисиҷумҳур ба он ноҳия дар соли 2010 ё қатъи барномаи ҳамаи шабакаҳои марказӣ барои пахши суханронии раисиҷумҳур аз мавридҳои хандадору ашкбори ин навъ вобастагии хоркунанда аст. Таърифу такриму ситоиши сарвари давлат бо унвонҳои пуртумтароқи “шоҳ”-у “шоҳаншоҳ” аз қавли мардуми бечораи ноҳияҳои дурдасти кӯҳистонӣ, ки нони имрӯзашон ба фардо намерасад, хиёнат ба виждони рӯзноманигорист. Агар тамоми мардуми ҷаҳон ба таври дастаҷамъӣ ранги сиёҳро сапед тавсиф кунанд, боз ҳам таркиби ранги сиёҳ бетағйир мемонад. Пас беҳтар аст шабакаҳои телевизюнӣ ҳам даст аз худфиребӣ бардоранд ва ба вазифаи ҳирфаии худ бипардозанд, ки чизе ҷуз баёни воқеъиятҳо нест.

Барои санҷиши дурустӣ ё нодурустии ин гуфтаҳо бад нест биандешем, ки матбуъоти чи кишварҳое озод асту расонаҳои чи мамлакатҳое – вобаста. Он гоҳ дармеёбем, ки танҳо давлатҳои дорои эътимод ба нафс, қобили эҳтиром ва рӯ ба пешрафт ба матбуъот маҷоли озодӣ медиҳанд ва давлатҳои бадбахту фосиду рӯ ба завол монеъ аз озодии баён мешаванд, то табоҳишон ифшо нашавад. Ҳар давлате мухтор аст яке аз ин ду гузинаро баргузинад ва бо паёмадҳои интихобаш мувоҷеҳ шавад.

London-Dushanbe Travelogue

Роҳгуфтаҳои Ландан - Душанбе

(Ногуфтаниҳои 14.07.2010 дар ҳафтаномаи Нигоҳ)

Аз даруни лӯлаи бузурге мегузараму вориди солуни ҳавопаймои “airBaltic” мешавам. Мақсади парвоз шаҳри Риго аст ва мақсади ниҳоии ман - шаҳри Душанбе. Солҳост, ки вуруди ҳавопаймоҳои Тоҷикистон ба ҳарими ҳавоии Бритониё мамнӯъ эълом шуда ва интизор ҳам намеравад, ки дар ояндаи наздик шароити парвози ширкатҳои тоҷикӣ бо мавозини парвози байнулмилалӣ ҳамхонӣ пайдо кунад, то бишавад мустақиман аз Ландан ба Душанбе парвоз кард. Аз ин рӯ ҳоли ҳозир ночорем дастбадомони ширкатҳои хориҷӣ бошем, ки дар ин миён ширкати “airBaltic”-и Летунӣ (Латвия) гӯи рақобатро аз ширкатҳои дигар бурдааст ва муштариёни бештареро ҷазб мекунад.

Шароити парвоз бо ҳавопаймои ин ширкат аз мавозини байнулмилалӣ бархурдор аст. Бархурди мизбонони ҳавопаймо бо мусофирон ҳам тавъам бо эҳтирому адаб аст ва ибороте чун “сипосгузорам” ва “хоҳиш мекунам” ҳар он ба гӯш мерасад. Огаҳиҳо ба ду забони инглисию летуниёӣ пахш мешавад ва мизбонон ҳар ду забонро, ба изофаи забони русӣ, бахубӣ баладанд; ҳарчанд русиро бо лаҳҷаи ғализтар суҳбат мекунанд, ки ҳокӣ аз дурии нисбии мардуми Летунӣ аз фарҳанги русист.

Интизори мо дар Риго ҳудуди ду соъат ба дарозо мекашад. Дар солуни интизор гурӯҳе аз ҷавонони тоҷикро мебинам, ки даври духтаре эронӣ бо мӯҳои муҷаъад (ҷингила)-и боз гирд омадаанд ва бо иштиёқи тамом ба саргузашти ӯ гӯш медиҳанду ҷӯёи синну солаш ҳастанд. Духтар мегӯяд, номаш Маъсума асту 21 сол дорад ва аз Утриш (Австрия) меояд. Мутаваллиди онҷост, аммо падару модараш эронианд. Ҷавонони тоҷик таъаҷҷуб мекунанд, ки бо вуҷуди дурӣ аз Эрон ӯ бо чи салосату салобате ба форсӣ суҳбат мекунад. Маъсума ҳам ба навбати худ ибрози шигифтӣ мекунад, ки дар дарку фаҳми суҳбатҳои тоҷикон аслан мушкиле надорад: “Забонатон, ки тақрибан мисли забони мост!” Ман ҳам вориди баҳс мешавам ва тавзеҳ медиҳам, ки суҳбат аз ду гӯиши забони ягонаи порсӣ аст, на ду забони ҷудогона. Ҳам Маъсума ва ҳам ҷавонони тоҷик, ки аксаран аз Киев меоянд, бо ин иддаъои ман мувофиқат мекунанд.

Бо дӯстони тозаёфтаам ба самти ҳавопаймо меравам. Ин бор аз он лӯлаи бузург, ки солуни интизорро бо солуни ҳавопаймо васл мекунад, хабаре нест. Аз пилакон (зинапоя)-е, ки ба баданаи ҳавопаймо часпондаанд, боло меравем. Шояд ба далели ин ки ин бор мақсади парвоз Душанбе аст ва ба таҷаммулу тасҳилот ниёзе нест.

Нохудогоҳ дармеёбам, ки бархурди мизбонони ширкати “airBaltic” бо мусофирон ҳам ин бор мутафовит аст. Забони русӣ беш аз пеш ба гӯш мехурад ва фарёдҳои асабонии мизбонон бар сари мусофироне, ки зоҳири тоҷикӣ доранд, гӯшҳоро меозорад. Огаҳиҳо аз утоқи фармони ҳавопаймо ба се забони инглисию русию летуниёист, аммо аз забони форсӣ (тоҷикӣ), ки забони расмии кишвари мақсад (Тоҷикистон) аст, хабаре нест. Гӯё мо дар ҳоли сафар ба яке аз вилоёти Русия ҳастем, на як кишвари мустақил, ки забони худашро дорад.

Шояд ба далели набуди огаҳиҳо ба забони форсӣ бархе аз мусофирон ба тақозои утоқи фармон таваҷҷуҳе надоранд. Дуруст ҳангоме ки халабон аз мусофирон мехоҳад, ки сари ҷояшон бинишинанду камарбандҳои эминиро бибанданд, мусофире аз ҷо баланд мешавад, то чамадонашро аз тоқча бигирад. “А ну-ка сядьте на свое место!” Фарёди мизбон фазоро пур мекунад ва он мусофири бахтбаргашта саросема ба сандалиаш бармегардад. Пур равшан аст, ки мизбонони “airBaltic” мусофирони тоҷикашонро сазовори арҷу эҳтиром намедонанд; ҳамон мизбононе, ки ҳангоми парвоз аз Ландан ба Риго забонашон шакаррез буд, ин бор тундию талхӣ мепошиданд.

Дар фурудгоҳи Душанбе ҳам пилакон (зинапоя) ба баданаи ҳавопаймо мечаспаду пиёда мешавем. Ҳамон бисоти чандин сол пеш; тағйири чандоне намебинам. Марзбони тоҷике дами дар дарро боз мекунаду мегӯяд: “Проходите, пожалуйста!” Ба утоқи фармони “airBaltic” ҳақ медиҳам, ки забони расмии моро нодида бигиранд. Забоне, ки дар фурудгоҳи пойтахташ арҷе надорад, чи гуна метавонад дар ҳавопаймое бегона арҷ бибинад?

Мебинам, ки ин бор саффи шаҳрвандони Тоҷикистонро аз саффи меҳмонони Тоҷикистон бо ду навишта аз ҳам ҷудо кардаанд. Хушҳол мешавам, ки дастикам дар як маврид ҳисси соҳиби ин марзубум будан ба мо даст медиҳад. Пас аз ҳудуди даҳ дақиқа интизор дар саффи “Шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон” як марзбони тоҷик эълом мекунад, ки шаҳрвандони кишвар бояд ба саффи дигар бипайванданд, ки дар баробари он навиштаи “Шаҳрвандони кишварҳои хориҷӣ”-ро овехтаанд. Фалсафаи ин тасмимро дарнамеёбам ва аз ҷоям ҳам такон намехурам. Мехоҳам аз маъмури муҳру имзои гузарномаҳо бипурсам, ки чаро бояд шаҳрвандони Тоҷикистон дар саффи бегонагон мунтазир бимонанд. Аммо маъмур ҳавсалаи суҳбат надорад. Чанд пурсише аз киву чи будани ман, муҳру имзо ва падруд.

Дар баробари ду навори богож мунтазири бор мемонам ва ба худ меандешам, ки чанд сол тӯл кашид, то як навор табдил ба дуто шавад ва чанд соли дигар тӯл хоҳад кашид, то навори севуму чаҳорум ҳам сохта шавад. Мутмаин мешавам, ки фурудгоҳи Душанбе воқеъан нодир аст. Ҳеч шаҳреро надидаам, ки як чунин фурудгоҳи муҳаққаре дошта бошад, чи бирасад ба фурудгоҳи аслии як кишвар.

Савори токсӣ мешавам. Ҷастухези мошин рӯи роҳҳои пурчоҳи пойтахт саргиҷаам медиҳад. Аз ронанда мепурсам, ки ин роҳҳо кай обод мешуда бошад. Мегӯяд, ин роҳ базудӣ осфолт хоҳад шуд, чун “ин роҳ прямо то Белий Дома мера ва ҷаноби олӣ аз ҳамин ҷа мегузара.” Мепурсам: “Вале роҳҳое, ки мардум аз рӯяшон мегузаранд, кай обод мешавад?” Ронанда бо таъаҷҷуб ба ман нигоҳ мекунаду чизе намегӯяд.

Ман ҳам ногуфтаниҳои фаровонеро дар сина маҳбус мекунаму чизе намегӯям.

Long Live My Town!

Зинда бод шаҳри ман!

(вижаи хафтаномаи Нигох)

Бӯи хоки ин шаҳрро ҳеч шаҳри дигаре надорад. Ранги дарахтони ин шаҳр чашмнавозтар аст ва садои оби ҷӯйборонаш хушояндтар. Ин шаҳр қасидаи ишқест, ки Худованд ба ҳангоми офаридани мо ба гӯши азал сурудааст ва хоки моро бо меҳр ба ин шаҳр сириштааст.

Сахт дилтанги Душанбе будам ва пас аз ҳудуди се сол дубора ба дидораш расидам. Ҳоло ки азми бозгашт ба Ғарбро дорам, таъми гас (нофорам)-и ғурбат дубора ба комам бармегардад ва медонам, ки рӯзҳои нахусти дурӣ аз зодбум бар ман сахт хоҳад гузашт.

Албатта, Душанбе хеле дигаргун шуда ва дигар он шаҳре нест, ки замоне бо исёни қалбҳои ҷавони мо месохт ва маркази худро бакуллӣ дар ихтиёри шӯри ҷавононаи мо гузошта буд; зери соябони рестурони “Сириус”-аш потуқ (нишастгоҳ)-и мо буд, дар Хонаи синемои он ба мо дарси худшиносӣ медоданд, дар Иттиҳодияи синемогарони он ба таври муназзам бо чеҳраҳои барҷастаи адабу ҳунар ба гуфтугӯ менишастем... Дигар аз ҳеч кадом хабаре нест ва ҳама танҳо дар хотироти мост, ки зиндаанд. Акнун Душанбе барои насли ҷавонтари худ хотира меофаринад; бо сурату сирате дигар.

Перояи нави пойтахт марказро то ҳадди зиёде дигаргун карда: бар рӯи сохтмонҳо ҷомаҳои шишаии тоза кашидаанд ё ба ҷои он сохтмонҳои тоза сохтаанд, ки сад дареғ, ҷавҳари асолаташон пайдо нест ва ғолибан аз зеҳнҳои муқаллид (тақлидкор) берун таровидаанд. Ҳарчанд дар мавориде андак метавон тарҳҳоеро ҳам дид, ки намоёнгари умқи диди меъмори он ҳастанд.

Аммо тағйирот дар сатҳи шаҳр сатҳист ва ба умқ нарасидааст. Чанд сохтмони тозаро мебинем, вале зербино ҳамон аст, ки буд. Дар байни роҳҳо чоҳҳое даҳон гушудаанд, ки заҳмати убур аз онҳо ба ҳафт хони Рустам мемонад. Набуди хутути роҳ, ки ҳадду марзи борикаҳо ё наворҳоро мушаххас кунад, сафар дар ин ҷоддаҳоро хатарноктар ва саҳмгинтар ҷилва медиҳад. Набуди чароғи роҳнамо дар чаҳорроҳҳо қазияро ҷиддитар мекунад. Ва дар он ҷо ҳам ки чароғ мавҷуд аст, вуҷудаш нодида гирифта мешавад ва ҳарҷу марҷи густардаи роҳҳо мусофирону роҳгузарҳоро таҳти фишори асабӣ нигоҳ медорад. Номи Худо пайваста бар сари забонҳои ронандагону сарнишинон ҷорист, то раҳмат бифармояду онҳоро басаломат то ба мақсаду манзилашон бирасонад.

Зоҳиран шароити зиндагии мардум беҳбуд ёфтааст: антенҳои моҳвораии фаровоне аз дару девору боми хонаҳо сар кашидаанд ва мошинҳои гаронқимати хориҷии бештаре дар хиёбонҳо ба чапу рост мешитобанд (ҳарчанд акнун ҳамаи мошинҳо барои кишвари мо хориҷӣ ба шумор меоянд). Аз соҳибони антенҳову мошинҳо мепурсам, ки чи гуна ба беҳбуди вазъи зиндагишон даст ёфтаанд. Рӯ ба самти Русия меоваранду дуруде мефиристанд, ки бозори кори он асбоби маъишаташонро муҳайё кардааст. Пас беҳбуди рӯзгор барои бисёре танҳо бар асари пазируфтани заҳмату хории муҳоҷират муяссар шудааст.

Дар базми арӯсии дӯсте аз муқаррароти тозаи мавсум ба “танзимот” огоҳ мешавам. Домод ба ҷои ин ки аз оҳангҳои маросим лаззат бибарад, машғули шумурдани теъдоди оҳангҳост, то мабодо аз шумори муқаррар фаротар биравад. Нигарон аст, ки шумори мошинҳои корвони арӯсӣ шояд бештар аз чаҳор адад бошад. “Танзим” инро ҳам мамнӯъ кардааст. “Танзим” ба ҳадде таваҷҷуҳамро ба худ ҷалб мекунад, ки мехоҳам онро бештар биомӯзам ва баъдан сари фурсат мулоҳизотамро дар бораи он дар миён бигзорам.

Дӯстони хабарнигорам аз расонаҳои мустақил мегӯянд, ки дигар қарор нест ахбори расмӣ ройгон бошад ва барои дарёфти хабар бояд ба мақомоти мавриди пурсиш маблағи андаке бипардозанд ва мунтазири анҷоми муқаррароти пардохту дарёфт бимонанд, ки боиси деркард (таъхир) дар пахши хабар хоҳад шуд. Ангушти тааҷҷуб ба даҳон ба худ меандешам, ки оё ҷои дигареро дар ҷаҳон суроғ дорем, ки чунин муқаррароти гӯшношунидро пиёда карда бошад? Ба ин мавзӯъ ҳам сари ҳавсалаву фурсат метавон баргашт.

Дубора барқ рафт. Пас ҳамчунон дар Душанбеи азиз ҳастам ва ин сатрҳоро ҳамин ҷо менависам. Барои набуди барқ дигар чӣ баҳонаҳои тоза кашф шудаанд? Оё ҳанӯз панҷ сол ҷанги дохилиро танҳо сабаби ин гирифториҳо медонанд? Ҷанги шумеро, ки аз поёнаш 12 сол гузаштааст, аммо гӯё паёмадҳои он ҳаргиз даст аз сари мо бар нахоҳад дошт. Ё ҳастанд афроде, ки мудирияти бадро далели камбуд ё набуди барқ мешуморанд?

Оре, акнун ҳастанд касоне, ки на танҳо воқеиятҳоро мебинанд, балки ҷуръати баёни он воқеиятҳоро низ дар худ пайдо кардаанд. Дубора нури умед дар чашми ҷавононе сӯ-сӯ мезанад (медурахшад), ки мепиндоранд бо шикастани қолибҳои бешумор барои худу ояндагон зиндагии беҳтареро фароҳам хоҳанд кард. Нуре заиф, аммо қобили дидан. Садое зариф, аммо қобили шунидан. Бозгашти шуълаи умедро ба ин чашмони ҷавон шодбош мегӯям.

The Closest Far Away

Наздиктарини дур

Роёна (компютер)-и ман ҳар бор бо байте тоза аз Хоҷа Ҳофиз боз мешавад, ки дар бисёре аз маворид гӯӣ ҳукми фоли вахшуронаеро дорад. Имшаб Хоҷа ба ман гуфт:

Рӯзгорест, ки дил чеҳраи мақсуд надид,
Соқиё, он қадаҳи ойинакирдор биёр.

Гӯӣ бузургвор медонист дар сару дил чи барномае дорам ва фардо қарор аст чи кор бикунам. Гӯё медонист, ки фардо ба сӯи чеҳраи мақсуд мешитобам, ки фарсангҳо аз ҳам дури дур уфтодаем ва аз ранҷи дурии он танӯр ба ҷои дил дар сина дорам.

Ончунон он диёри азиз ба ман наздик аст, ки дуртар аз он дигар диёре нест. Ба ҳар сарзамине бебаҳонаву бетаваққуъ мераваму бармегардам, ки гӯӣ хонаи аммаи худобиёмурзам бошад. Аммо ба он диёри дури нозанин ҳамеша бо баҳона ва бо таваққуъ рафтаам; чунон ошиқе, ки ба дидори маъшуқаш меравад. Ва ҳамон ҷост, ки бештар аз ҳар ҷои дигар мувозиби рафтору гуфторам ҳастам, ки мабодо чашму гӯши азизи он диёрро биёзорам. Он сарзамин бо ҳама дӯзахиҳояш биҳишти баринест, ки модари маро дар худ гунҷондааст ва мардуми маро дар оғӯши худ парвардааст. Он сарзамин модари мост ва модар ҳамеша беҳтарину зеботарин аст.

Дӯстонам ба шӯхию бо ҷиддият ҳушдор медоданд, ки фардо ҳам одина аст ва ҳам 13-уми моҳ, ки тақоруни ин ду гӯё наҳосат дорад. Афзудам, парвозам ҳам ҳаволии соъати 13 аст. Оҳу воҳу ваҳшати дӯстонам фазоро пур кард. Аммо ман медонам, ки зарурати дидори ман бо сарзаминам ҳар навъ хурофаро ботил хоҳад кард ва маро ба хоки нози он хоҳад нишонд.

Тоҷикистонам, мебинамат.

Why Visit Tajikistan?

Чаро ба Точикистон сафар кунем?

(вижаи jadidonline.com)

به دبيره پارسی

То Шуравй аз хам напошида буд, бисёре намедонистанд Точикистон кучост ва чаро точикон форсй сухбат мекунанд. Ин тасвир дар холи тагйир ва китобхое, ки дар бораи Точикистон мунташир мешавад, ру ба афзоиш аст.

Чаро ба Точикистон сафар кунем? Ин нахустин пурсишест, ки дар дебочаи китоби рохнамои мусаввари «Точикистон ва кухистони Помир» омадааст. Барои бисёре аз мардуми чахон Точикистон кишвари чандон шинохташудае нест. Аз ин ру Роберт Миддлтун ва Хйу Тумос – ду нависандаи аслии ин китоби нафиси хафтсадсафхайи, ки ба инглисй навишта шуда, нахуст талош кардаанд ба ин пурсиши бачо посух бидиханд.

Нависандагони китоб Точикистонро кишваре медонанд, ки ба дарди як сайёх мехурад, на як гардишгари маъмулй, ки интизор дорад аз осоиши як сафари лукс бархурдор бошад. Точикистон махаллест барои касоне, ки хозиранд дар чустучуи чилвахову манзарахои дилфиребу вахшй рохе сахт ва ноошноро бипаймоянд ва мехнати рохро бо мехмоннавозии хорикулъодаи мардуми бумй чуброн кунанд. Дар вокеъ,

«Точикистон бихишти рохнавардону кухнавардон ва дучархасаворону аккосон ва афродест, ки муштоки дидани манзарахои зебо ва дастнахурдаанд. Кухистони Помир, Фон, Зарафшон ва Хисор фазои фарохи муносибе барои анчоми ин корхост.»

Барои бисёре аз гарбихо ин дидгохи нависандагони китоб гайримунтазира хохад буд, ки «Точикистон аз аксари кишвархои урупойи амнтар аст.» Дар холе ки дар паи чанги дохилии ин кишвар, ки дар соли 1997-и мелодй поён ёфт, сафоратхои гарбй дар торнамохои худ ба шахрвандонашон тавсия карданд, ки бехтар аст аз сафар ба Точикистон худдорй кунанд. Аммо дар вокеъ, мизони безехкорй дар Точикистон ба маротиб поинтар аз бисёре аз кишвархои урупойист. Бо вучуди ин ки то кунун дар борикахои марзии Точикистон бо Узбакистону Афгонистон ва дар бархе аз навохии минтакаи Рашт дар шарки Точикистон минхои солим аз даврони чанги дохилй бокй мондаанд. Аммо ин манотик нишонгузорй шудаанд ва эхтимоли бархурд бо минхо андак аст.

Вале хушдоре, ки нависандагон медиханд, марбут ба оби ошомиданист. Ба далели фарсудагии сомонаи обрасонии Точикистон оби шир (кран) дар саросари кишвар олуда аст. Аз ин ру аз нушидани об бояд чиддан пархез кард. Обро бехтар аст аз фурушгоххо бихаред.

Бахши одобу русуми мардумй хонданист. Мураттибони китоб ба зарифтарин нукоти марбута таваччух кардаанд ва барои намуна, аз мусофирон хостаанд, ки хамеша кабл аз вуруд ба хонаи касе кафшхояшонро дар биоранд; ба хангоми адои дуруду салом даст руи сина дошта бошанд; руи миз ё суфра по нагзоранд; хатто агар гизо иштихоовар набошад, дастикам ду-се бор ба он майл кунанд; дар поёни тановул ба нишони сипосгузорй аз наъамоти Худо даст ба рухсор бикашанд; дар хузури мардуми махаллй димогашонро бо сарусадо пок накунанд ва гайра. Беш аз хафтод сол сиёсати суннатситези шуравй хам натавонистааст ин одобу русумро бакуллй бизудояд.

Аммо он даврон дар миёни точикон одоти тозаеро марсум кардааст, ки алокаи мардон ба машрубот, ба вижа вудко, аз чумлаи онхост. Вудкоро дар зиёфатхо хамвора бо нушбодхои муфассал ва ба фаровонй менушанд. Барои ононе, ки ба нушидани вудко ху нагирифтаанд, китоби рохнамо тавсия мекунад, ки аз хамон огози зиёфат ба чои вудко обчав ё чой бинушанд, вагарна мачбур хоханд шуд бо исрори мизбон то поёни базм майгусорй кунанд.

Роберт Миддлтун дар бахши торихчаи Точикистон даврахои мухталифи ин сомон, аз сакойихову хахоманишиёну макдунихову портхову кушониён гирифта то Русияи тезорй ва Иттиходи Шуравиро ба ихтисор мурур кардааст. Вай менависад, ки номи «точик» нахустин бор дар садаи ёздахуми мелодй дар асари Махмуди Кошгарй – торихнигори турк зикр шудааст ва манзури у аз «точик» порсигуёни эронитабори минтака будаанд. Миддлтун ин эхтимолро матрах мекунад, ки шояд вожаи «точик» баромада аз вожаи чинии Daxia ё Ta-Haia ба маънои сарзамини бостонии Бохтар бошад. Бо гузашти замон вожаи «точик» ба хамаи порсигуёни эронитабор итлок шуд, ба гунае, ки Саъдии Шерозй хам дар як байташ худро «точик» меномад:

Шояд ки ба подшах бигуянд,
Турки ту бирехт хуни точик.

Таъкиди мукаррари нависандагони китоб руи хузури Искандари Макдунй дар минтака махсус аст. Шояд ба далели ин ки барои як хонандаи гарбй Искандари Макдунй ошнотарин ном дар миёни он хама номхои номаънуси дигар аст.

Миддлтун менависад, Искандар сарзамини Сугдро тахти инкиёди худ даровард, ки акнун бахшхое аз Точикистон ва Узбакистонро ташкил медихад. Лашкаркаши макдунй барои таскини мардуми махаллй бо Рухшона – духтари яке аз солорони сугдй издивоч кард.

Дар бахше аз китоб, ки дар бораи мардуми устони Бадахшони Точикистон аст, мехонем, ки бино ба ривоёте, мардуми ин минтака ранги равшани чашму пустро аз бозмондагони лашкари Искандари Макдунй ба мерос бурдаанд. Албатта, ин ривоят бунёди илмй надорад ва нависандагони китоб хам руи он таъкид надоранд ва муътакиданд, ки асолати мардуми Бадахшон ба даврахои басо пештар аз Искандар бармегардад ва бадахшихо ворисони сакоихои ориёии даврони бостонанд.

Дар кул дар понздах сафхаи китоби рохнамо аз Искандари Макдунй ёд шуда ва Хйу Тумос порае аз китобро бакуллй ба лашкаркашихои Искандар дар Вароруд ва шахрхои бачомонда аз у ихтисос додааст. Яке аз ин достонхо дар бораи набарди шадиди мардуми шахри Курушкада (Cyropolis) – Истаравшани имрузй дар шимоли Точикистон – алайхи Искандари Макдунист. Ба навиштаи Куртиус – торихнигори Юнони Бостон, хеч шахри дигаре дар баробари Искандар ин хама муковимат накарда буд. Курушкадаро дар хаволии соли 530-и пеш аз мелод Куруши Бузург бунёд ниход ва Искандари Макдунй пас аз тасхир он шахрро бар хок нишонд. У дар канори Курушкада шахре дигар сохт ва онро Искандарияи Дурдаст (Alexandria Eschata) номид, ки акнун мо онро бо номи Хучанд мешиносем.

Китоби рохнамои «Точикистон ва кухистони Помир» дар навъи худ бехамтост ва бештарин иттилоъоти мавчуд дар бораи ин кишварро аз манобеъи гуногун гирдихам овардааст. Гузоришхои тавсифии он гуёву рангин аст ва хокй аз ошноии наздики нависандагони китоб бо мардум ва сарзамини Точикистон аст. Хонандаи бохавсалаи ин китоб метавонад чузъиёти фаровонеро аз сарнавишти торихию чугрофиёйи, чонварону гиёхон ва фархангу хунари Точикистон ба даст оварад. Аммо хамин вижагии он китобро аз дигар рохнамохои чахонгардй мутамоиз кардааст. Дар вокеъ, китоби «Точикистон ва кухистони Помир» ба монанди худи кишвар ба дарди гардишгарони маъмулй намехурад, балки чуяндагони ташнаи дониш дар бораи ин кишварро сероб хохад кард.


Tajikistan and the High Pamirs
Robert Middleton, Huw Thomas
Odyssey Books & Guides
2008
700 pages
UK £18.95; US $29.95

What Goes Around Comes Around

Мо медаравем хар он чи мо коштаем

Мусикй аз каъри торих, аз лобалои чангалхои анбух меомад ва дар хиёбони васеъи Истиклоли Истонбул рахо мешуд. Андак-андак шумори хаводорони гурухи хунармандони даврагарди экводурй (эквадорй) ба 25 то 30 тан расид. Писарону духтарон дасти якдигарро гирифтанд, ба хам огуш боз карданд ва аргушт рафтанд.

Шаб буд, аммо ситорае дар осмон набуд. Нури пурзури хиёбони Истиклол талаълуъи ситорахоро хомуш карда буд. Бозии рангхои чарогхои хиёбон буд бо сози экводурй, ки се марди мубаланд ва як бонуи мукутох бо ороишу пушиши сурхпустон менавохтанд. Садои азони масчиди багалй дар самоъи сози Омрикои Чанубй фуру рафта буд ва хаёхуи мастони давру бар хам дигар ба гуш намерасид. Факат Экводур буду хиёбони Истиклол ва дилбохтагоне, ки дар багали хам тахлил рафта буданду алвонч мехурданд.

Ба ногох нури хиёбон бештар шуд. Минибуси баланду болои пулиси турк чарогхояшро дуруст ба давраи шодию сурури мо нишона рафта буд. Худрав дар думетрии махфили мо истод ва чарогхояшро тахдидомез равшан гузошт. Чавонаке бо сару бари пулисй аз худрав пиёда шуд ва ру ба суи хунармандони экводурй ангушти ишораашро ба лаб бурд. Яъне, «хафа шавед»-и муаддабона. Экводурихои забоннафахм забони Оппочиро фахмиданд ва аз сузи наяшон дигар чизе бокй намонд. Андак-андак ба чамъ кардани бисоташон пардохтанд.

Туркхои давру бар, ки аз мусикии дилгудози экводурй лаззат мебурданд, ба пулиси чавон ру оварданду забони гилоя гушуданд. Боз хам бо риъояти одоб. Ба ногох аз гушае дур шуголвор марди фарбехе расиду хавор кашид ва туркхои «бегонапараст»-ро сарзаниш кард, ки ба чои мусикии туркй ба мусикии ачнабй гуш медиханд. Чору чанчоле боло гирифт ва пурсиши хувияти туркй ба сад ранг дар он матрах шуд. Аз марди пархошгар пурсиданд: «Оё гуш додан ба мусикии хоричй хиёнат ба хувияти туркист?» У гуфт: «Ин хама турки бечораи даврагард дар хиёбони Истиклол рехтаасту камончаву дафу рубоб менавозад. Агар шумо бегонапараст набудед, чаро ба навои сози онхо гуш намедихед? Чаро пули бедарегатонро нисори он бечорахои турк намекунед?»

Хунармандони экводурй дар ин миён забонбаставу хайрон монда буданд. Турки пархошгар бо вачохате ахриманй ба онхо ру овард ва боз хам ба забони туркии хашин гуфт: «Агар бори дигар ин чо бибинаматон, мурдед! Бо хамин дастони худам мекушаматон!»

Ин эъломи хунташнагй дар канори пулис иттифок уфтод. Пулис сукуну оромишашро барои лахзае аз даст надод. Бо камоли майл ба пархоши турки фарбех гуш дод, табассуме хам такдими хаммехани хунгармаш кард, бо чашмони сарду берух хунармандони экводуриро гусел кард, сахнаро холй дид, савори худраваш шуд ва рафт.

Барои ононе, ки аз Фарангистон омада буданд, ин сахна порае аз торихи кухани сарзаминхои худашон буд, ки дар вокеъият руъят мекарданд. Барои ман ин сахна сут ё хуштаки баланде буд дар жарфои замири нохудогохам, ки сарзаминхои ховарй, сарфи назар аз иддаъохои бартаричуёнае, ки доранд, аз гардунаи пешрафту тамаддун фарсангхо вопас мондаанд.

Дируз рафике мепурсид, кучо зиндагй мекунам. Гуфтам, дар сарзамини нокомони Ландан ва ба шарки он руи накша ишора кардам. Гуфт, ачаб, хатто дар Ландан шарки он ноком аст. Гуфтам, ачибтар он ки дар шарки Ландан хам танхо шаркиёни курраи хокй сукно гузидаанд. Оходи ин бахши пойтахти Бритониё такрибан ба куллй шаркианд. Оё ин як конуни нонавиштаи табиъат аст, ки шаркиён бояд дар зулмату бадбахтй такалло бикунанд? Ё косаи даврест, ки мечархад ва акнун ба дасти гарбиён уфтода? Хушбоварона ба эхтимоли дуввум имон меоварам ва ба комгории карибулвукуъи шаркиён умедвор мешавам.

Аммо ин комгорй кай ва чи гуна аз рох хохад расид? Руйдодхои имрузи Ховари Миёна гуёи хакикатест, ки шунидани он талх аст: Ховар дар хоби кобусист. Ховариёнро бедагдага мекушанд ва бар сари мурдаи ховариён ашки камтаре фуру мерезад. Ховариён дар хашму гайзанд ва худро хам мекушанд. Аммо андак касе ба решаи мавзуъ нигох мекунад, ки ноогохии мо аз худу чахони перомунамон аст. Пойбандии арабхо ба нафт саранчом мучиби сарафкандагиашон шуд. Ситампарварии мо – точикон саранчом моро ба хоки зиллат нишонд. Фардои мубхаму тираи мо сохтаи касе нест чуз худи мо. Хомушии имрузи мо пушаймонии фардои мост. Сукути мо хории наберахои мост. Каноъати мо ба сарафкандагй измихлолу нобудии кавми мо дар оянда аст. Чи гуна хомуш бимонем, ки гунох аст?

Медонам, имшаб чи пароканда мегуям. Аммо ин парокандагихо ба гунае бо хам гирех мехуранду занчираеро шакл медиханд, ки дар як харф хулоса мешавад: ноогохй. Рузе, ки мо ба дарки ноогохии худ аз худу перомунамон бирасем, рузи мелоди дубораи мост. Ва он руз кай фаро мерасад? Кай фардо хохад шуд?

Turkey Travelogue. Part 2

Сафарномаи Туркия. Бахши 2

Бале, вуруди бераводид ба кишваре, ки мо ин хама бегонааш медонем, то хадди зиёде мункалибам кард. Ба ёди рузхое уфтодам, ки барои дарёфти раводиди Эрон чи гуна дастбадомони бузургмарде чун Мучтахиди Шабистарй шуда будам ва чи гуна аз марзхои порае аз механам Эрон маро ба берун – ба Туркманистон парт карда буданд. Бо мухри кулуфте руи гузарномаам, ки дигар ичозаи бозгашт ба Эронро надорам.

Аммо Туркия бо огуши боз, бидуни пурсучу ва бозрасихои ошуфтакунанда пазирои мани точик буд. Ворунагии рузгор гохо мабхуткунанда аст.

Пайдо кардани токси дар фурудгохи байнулмилалии Истонбул кори сахте нест. Токсихои зарду сапедранги бешуморе дар баробари дарби хуручй саф баста буданд ва саф хам бо тундй дар харакат буд: мусофирони фаровоне то аз рох мерасиданд, дари яке аз худравхо бозу баста мешуду рох меуфтод ва токсии баъдй чои каблиро мегирифт.

Як нах сигор рохи синаро паймуду савори яке аз токсихо шудам. Бедиранг аз ронанда пурсидам, ки оё кашидани сигор дар худрав ин чо хам мисли Ландан мамнуъ аст. Гуфт: «Оре». Пас аз дакоике чанд ронанда нахи сигореро берун оварду равшан кард ва ба осудагй дудашро аз панчара ба берун фут мекард. Гуфтам: «Магар нагуфтй, ки кашидани сигор дар худрав раво нест?» Гуфт: «Окочон, то дилат мехохад бикаш. Чи касе коре ба кори мо дорад?»

Дарёфтам, ки Туркия хам чун кишвархои мо як пора аз чахони севвум аст, бо конуну коъидахои пуртумтароки бисёре, ки маъмулан хеч кадом ба дурустй риъояту ичро намешавад. Як мушт когаз, ки барои ороиши зохири кишвар ва бозтоби бехтари он барои хорич тахияву тадвин шудаанд, аммо дар дарун арзиши ростине надоранд.

Ичозаи ронанда хам боъис нашуд, ки ба таклид аз у коъидаеро накз кунам ва дар худрав сигор бикашам. Бархе аз чизхо худ ба худ дар зехни нохудогох (подсознание) кудбандй (кодирование) мешавад ва тагйиру дасткории он чандон сода нест.

Сухбати ман ба забони туркй ронандаро ба вачд овард ва бороне аз таърифу тавсифхои газофе бар сару суратам боридан гирифт. Гуфтам: «Нахайр, ба он хубй хам ки фикр мекунй, нест. Чун харгиз дар Туркия набудаам ва имкони гуфтугу ба ин забон маъмулан ба ман даст намедихад.» Ронанда нахуст изхори шубха кард, ки ин нахустин дидори ман аз кишвари уст. Сипас гуфт: «Ба хар хол, туркии ту бехтар аз инглисии ман аст ва бехтар аст туркй сухбат бикунем.»

Бори дигар гурури миллии туркхо чилави чашмхоям мутачассим шуд: ду калом ба забони туркй басанда аст, ки хусни таваччухашонро барангезй.

Аз асолатам чуё шуд. Гуфтам, порсам аз Точикистон. Гуфт: «Магар точикхо туркзабон нестанд?» Дандон руи чигар гузоштаму бо эхтиром посух додам: «Точикхо харгиз туркзабон набудаанд ва дар вокеъ «точик» хамвора ба маънии мухолифи «турк» ба кор рафта ва маъние чуз «порсу эронй» надорад.» Ин сухан барояш тозагй дошт.

Чун аз Точикистон хеч огохии бадардбихур надошт, аз Эрон гуфт. Аз ин ки Эрон чи кишвари бошукух ва мухиммест. Гуфт: «Эрон танхо кишварест, ки бо истиклоли раъй ва бо ифтихору сари баланд дар чахон пои харфу мавзеъи худ устувор истодааст. Дар холе ки Туркияи мо дунболарави Гарб аст. Сиёсатхои моро туркхо на, балки омрикойихо таъйин мекунанд, ки боъиси шармсории мост.»

Дарег мегуфт, ки кишвараш мисли Эрон нафту гоз надорад, то ба неруи худаш муттакй бошад. Ва хатто шак дошт, ки Туркия дар вокеъ фокиди ин сарватхои табиъист. Мегуфт: «Охир чи тавр аст, ки дар ин минтака хамаи кишвархо, хавзаи Халичи Форс, Эрон, Озарбойчон, Казокистон... нафту гоз доранд, аммо Туркия надорад? Хатман мо хам дорем, аммо давлати коромаде нест, ки онхоро пайдо ва истихроч кунад. Аз ин чост, ки мачбурем харфшунав бошем.»

Гуфтам: «Магар ин сиёсати Ототурк набуд, ки мехост Туркияро ба думи Гарб бибандад ва по ба пои Гарб чилав биравад?»

Зохиран ин пурсиш барои як турки Туркия бисёр хассос буд, ки ронанда дар додани посух диранг кард. Посухаш хам чизе чуз «Намедонам, воллох» набуд. Пурсидам, ки назараш дар бораи Ототурк ва зарурати арч гузоштан ба у чист. «Оё дуруст аст, ки шумо мачбур бошед ба касе эхтиром бигзоред? Ва агар, масалан, эълом кардед, ки ин эхтиром ба Ототуркро дар вучуди худ сурог надоред, равонаи додгоху зиндон шавед?»

Гуфт: «Ман муътакидам, ки Ототурк барои миллати мо корхои шоистаи фаровоне кардааст. Агар Камол Пошшо набуд, имруз мо Туркияро хам ба ин шакл надоштем. Аммо ичбор дар эхтиром гузоштан ба уро ман хам дарк намекунам. Ототурк сафхаи заррине аз торихи моро навишт, аммо у дигар моли гузашта аст. Мо бояд ба фикри оянда бошем.»

Пушти чароги сурх таваккуф кард ва ба ногох ба бонуе ишора кард, ки шалворхои почакутох ва ти-шерт (футболка)-и часпида ба тан дошт. Гуфт: «Ин хонумро мебинй? Нималухт аст. Айни омрикойихо! Касе хам ба у коре надорад. Ва холо ба он гуша нигох кун. Он хонуми чодуриро мебинй? Оё хуб нест, ки хар кас бо имону эътикоди худ хуш бошад? Ман, ба ростй, ба озодии интихоби инсон эътикод дорам. Набояд ичборе дар кор бошад.»

Бисёр суханхои баланду зебо. Хушам омад. Аммо дар идомаи сафар мутаваччех шудам, ки ин хамзистй ба зебоие нест, ки ронанда бароям тавсиф кард. Духтарони фарангипуше буданд, ки аз хамлаи исломихо ба хотири пушиш гилоя мекарданд. Мегуфтанд, шумори духтарони хичобй бештар аз гузашта аст, чун духтарон метарсанд, ки хадафи хамлаи мутаъассибони мазхабй вокеъ нашаванд.

Вале шуморе дигар инояти бештари духтарон ба хичобро ба хисоби давлати кунунии Туркия мегузоштанд, ки дорои идеулужии исломист.

Ин мавзуъро намешуд дар рузи нахусти сафар ба Туркия мушикофй кард.

Сафарномаи Туркия. Бахши 1

Turkey Travelogue. Part 1

Сафарномаи Туркия. Бахши 1

Чавони турке, ки пахлуям нишастааст, Хокон ном дорад. Аз Конодо аз рохи Ландан дар холи парвоз ба кишвари ачдодиаш аст. Мегуяд, хафт сол аст, ки Туркияро надида, аммо холо мачбур аст баргардад ва барои як солу ним дар артиши Туркия хидмати низом-вазифа анчом дихад. Мепурсам: «Ту, ки дар Конодо зиндагй мекунй, чаро бояд хидмати сарбозиатро дар Туркия адо кунй?» Мегуяд, хануз муваффак ба дарёфти тобеъияти Конодо нашудааст ва агар аз хидмати низомии Туркия сарпечй кунад, дигар харгиз кодир ба бозгашт ба кишвараш нахохад буд.

Бад-ин гуна, нахустин бархурди ман бо вокеъиятхои Туркия чанбаи низомй дошт ва хокй аз кудрати артиш ва дар айни хол харосе буд, ки артиш дар калби шахрвандони Туркия андохтааст. Артише, ки метавонад ба рохатй хар хукумати кишварашро ба чолиш бикашад ва хатто дар сурати зарурат барканораш кунад.

Хокон дар дасти ман фарханги туркиро дид ва бо ифтихор мутаваччех шуд, ки мани хоричй хам баладам ба забони у сухбат кунам. Хисси гурури Хокон боло гирифт ва шуруъ кард ба таърифи достонхои ачибу гариби тахайюлй аз нуфузи Туркия бар кулли чахон.

Тахаммули ин сухбат бароям андаке сахт шуд. Гуфтам: «Оре, замоне ки Туркия импротурии Усмонй буд, метавонистй аз нуфузи кишварат бар соири хиттахои чахон биболй. Аммо акнун Туркия дар чашми чахониён чизе чуз як мукаллиди Гарб нест. Тагйири хат ба лотин, хазфи харфхои «гайригарбй»-и “q” ва “kh”, манъи пушиши миллию мазхабй, аз чумла русарию фез (кулохи баланди мардона) дар бисёре аз маконхо... хама гуёи ин вокеъият аст. Гузашта аз ин, Туркия ба мархилаи демукросй нарасидааст, чун ахиран бонуеро (Нурой Базиргон) ба хотири эътироф ба мухаббаташ ба Имом Хумайнй ва инзичораш аз Камол Ототурк ба додгох чалб кардаанд ва мумкин аст ба муддати чахору ним сол равонаи зиндон шавад.»

Хокон малул шуду сарашро поин андохт. Сухбати баъдиаш равшан кард, ки ин чавони 21-солаи турк як мусалмони мутадайин аст ва аз ичбори давлат ба дуст доштани Ототурк дили хуше надорад. Аммо хануз гурури туркиаш фуру нанишаста буд ва аз нуфузи фарханги туркй бар соири кишвархои чахон намунае овард:

«Масалан, Борок Убоморо ки мешиносй? Медонистй, ки номи у туркист?»

Ман хочу воч посухе надодам.

Гуфт: «Борок (Barak), дар вокеъ, як номи туркист, ки мо ба он Burek мегуем.»

Хандидам ва дигар нахостам кохи хиёлии ин чавонро мучола кунам. Дугмаи сандалиро задаму ба акиб хулаш додам ва дароз кашидам.. Пас аз худуди чахор соъат дар фурудгохи байнулмилалии Камол Ототурки Истонбул фуруд омадем.

Бо ин ки намои шахри печида бо обхо аз синаи осмон бисёр зебову дилрубо ба назар мерасид, хошияи бонди парвози фурудгох сахрои хушке буд бо алафхои зард ва сахт ба хошияи фурудгохи Душанбе шабохат дошт. Аммо ин шабохат дар хамин чо тамом мешуд, чун мобакии фурудгохи Истонбулро метавон танхо бо фурудгоххои Урупо мукоиса кард: фароху музайян ва бо назму сомон. Мисли хар фурудгохи дигаре (ба чуз Душанбе, шояд) мехмонону мизбонони кишвар сафхои чудогона доранд. Шахрвандони Туркия ба осонй тафтиши марзию гумрукиро пушти сар мекунанд, дар холе ки саффи хоричихо кундтар чилав меравад.

Рафтам, ки раводид бигираму пули вурудам ба Туркияро бипардозам. Зани мусинне ба гузарномаам нигох карду гуфт: «Точикистон? Шумо ба визо ниёз надоред. Бифармоед.»

Бо таъаччуби тавъам бо хушй мисли сохибони хона вориди Туркия шудам ва дурандешии макомоташро сутудам, ки дари кишварро ба руи хамсоягонаш гушудаанд, то дар вокеъ, бар нуфузи Туркия дар минтака биафзоянд.

Günaydın, Türkiye!

Lying down on a snow-whıte satın cover of my bed in one of the hottest evenings of my recent months in a jewel-cıty caught between three marvellous seas: the Black Sea, the Sea of Marmara and the vast Aegean Sea. The city of heroıc Roman and Byzantıan emperors - Constantınople. After being conquered by the Ottoman sultan Mehmet II in 1451 its name was destorted ınto İstanbul. It lost ıts glamour together with the Ottoman empire by the end of the 19th century. But still, my taxi driver believes that Istanbul is better than the present capital - Ankara.

İ am typing these lines ın a fashionable hotel room. Its wireless keyboard though looks a bit odd and ıs not that comfortable to work wıth. Hence, the real travelogue wıll be posted a bit later.

Just wanted to tell you what I found on my bed: a little blue bead pınned into a piece of paper with the followıng words:

This ıs a tradıtıonal Turkısh good luck charm that protects you from evil eye. In Turkey, we believe that this blue bead, with the shape of an eye, attracts the negative energy and supplies you with positive energy. Please accept this small welcome present as a symbol of our good will and keep it to bring you good luck.

Don't we have the same traditıon ın Tajikistan to protect us from chashm-zakhm (evil eye)?

Will get back soon with more stories to tell you.

Flying Thoughts or Thinking Flights

260307
Dushanbe-Moscow

Trying to adjust myself into a small and narrow Russian plane seat, revoltingly uncomfortable one, while a balding man in front of me starts pushing his seat backwards right on my knees straight away after getting aboard. I respond by pushing it back, but it doesn’t disturb his comfort a bit. Even the captain’s announcement about keeping the seats upright before taking off is not able to deserve his attention...

By now I must be flying over Kazakhstan or perhaps farther. The crew are not too keen to inform their passengers what’s going on out there.

I have lost the count of my flights back and forth. Usually seeing wet eyes of my beloved ones before leaving my lovely homeland makes me feel guilty as I feel right now. This morning Mum’s eyes saw me off as far as I disappeared behind a building. She’s the one who makes me truly re-think my prolonged stay in London: is there any point of living without her beside me, without her caring touch and loving pair of eyes?..

Until my last breath in Dushanbe before getting aboard I could smell corruption and dirty money: beggars in uniform have spread their web widely throughout the city, desperate taxi drivers mistaking me for a foreigner and trying their best to fool me around, common people speaking of additional (let them be illegal) ways of earning. Money is the main topic to talk about, to take a toast for, and to think thoroughly of. Liberties? Democracy? Oh please, we can survive without them, but not without money!

At Dushanbe airport my eyes caught a border guard aggressively following a man into a toilet. He closed the door behind himself, but I opened it after a while and saw him grabbing a bunch of banknotes taken out of the passenger’s inside pocket. He put them into his own pocket and left the toilet hastily, but happy…

Two guys sitting beside me are tilting towards my laptop and looking at each other with something close to horror in their eyes before saying: look at this weirdo who was reading a Tajik paper, before asking the stewardess for something in Russian, but now he’s typing something in a strange language.

An impolite rude Russian stewardess is distributing immigration cards among us. She is doing it in a way that makes me assume we killed her father or gang-banged her yesterday. The guys beside me need her help to fill in their forms that contain a couple of simplest questions. It takes them about half an hour to accomplish a ‘mission impossible’. Still, they cannot believe in their own incredible success and ask the stewardess to check the application forms for them. She looks at the papers arrogantly and throws them back on their dining tables and goes on checking everybody else’s immigration cards. It makes me drop my poor head in my hands in despair.

Before getting on board three guys were thrown out of the queue down to its tail by a Tajik border guard just in order to make a way for a Russian-looking man and whoever else did not look like a typical Tajik. The same happens when these miserable guys enter their own country. Border guards prefer to check in and out “dear guests” first and then poor owners of the country, before emptying their Russian-stricken pockets once more.

In Moscow the picture looks identical: first Russians and non-Tajiks, then Tajiks. It happens mechanically as if it’s the only way to get through airport doors. These Tajiks lack the feeling of being home. They are neither hosts nor guests at any airport of the world. Their pathetic guilty looks and obvious complex of inferiority make others feel superior, just the way the Russian behave in London.

Certainly, not everything was painted in black. Dushanbe embraced me with its beautiful rainy and sunny spring weather and Nowruzi festive mood. However, a dearest person’s demise ruined it up to the end of my stay. Seeing my adorable family and fantastic friends had been my pink dream for almost two years and I succeeded to do so. This trip re-connected me to the realities of my homeland, and as far as I can feel now, recharged my exhausted mind to strive for more changes, to believe in our power to build a brighter future, despite the fact that most of our hopes have been ruined so far.

By the way, Mr Rahman had mistaken when he’d said Islam Karimov looked like his gone father. When I saw him on the 21st of March waving to his people with a self-satisfied look I was amazed how strikingly similar to Brezhnev he looked. His stature, his smile, his brows and his waving hand painfully reminded me the old late man. And of course, the similarity does not except their mindsets.

Paradoxical Manchester

Packing problems in head, sour and bitter feelings in heart headed to Manchester, a city in the North West of England with an old Latin name: Mamucium + castra (ceaster). The first part is the name of a Roman fort that stood there from 79 AD onwards and “castra” (ceaster, originally castrum) in old Latin means fortification or castle and among Romans “castra” was “a rectangular military camp”. However, the contemporary Manchester with approximately 450 000 population neither looks like nor reminds a military camp; an ordinary peaceful town with more skyscrapers than in London (at least it seems so!) with no signs of the Peterloo Massacre of 1819 webbed by River Irwell, River Medlock and River Irk. A rainy city with annual rainfall of 809 mm. This characteristic of the city made me regret for leaving my “hoody” jacket behind in London, while holding an umbrella among the youth in Britain has ostensibly outdated. Thus, I had to find a bit of poetic sense (or nonsense) of raininess (or love to the rain) left somewhere deep inside to enjoy my clumsy trip of a stranger around the town under drizzling clouds.

Our first impression (with my friend) was not pleasant though. I suppose you agree with me that confronting beggars straight away after leaving the station in a strange place is not a good feeling, especially if they turn out to be very rude ones. That was our first encounter in Manchester immediately followed by a similar one. Young white guys (not minorities) with intact pairs of hands and legs (definitely a couple of healthy eyes too; for they recognized us as foreigners straight away) asking for cigarettes and annoyed by our reluctance scolding us: “Why are you lying?” I had to prove that we were not lying. Arming myself with the same sort of rudeness had I to say: “We do have cigarettes dude, but certainly not for you”. And believe me it works.

But the search for brighter parts of the Manchester life didn’t take too long. People (except for beggars) seemed friendly and polite with coquettish Manchester accent, streets were broad and clean with less traffic jams and different minorities co-existing (seemingly) peacefully. I noticed many Arab shops with Arabic names like “Safad” and “Aleef”. In the first one we had a delicious vegi pizza with a falafel wrap and in the second one I bought some poisonous stuff (namely, Marlboro) in order not to give away to healthy beggars. And while stunned by the Madonna-prices of hotel rooms in downtown I overheard a large guy fallen on an armchair speaking in Persian to someone over his phone. (Subject: he was leaving the hotel straight away to meet his friend - or whoever was speaking to him - in Piccadilly in 5 minutes, while enjoying his comfortable chair further on. Five minutes were rather needed for him to get himself up and head towards the exit. He-he. I know I’m too nosy).

But another unpleasant happening just before midnight made me rethink my idea about the peaceful co-existence of minorities and the majority: in an infamous American shop designated for fattening slim nations (namely, McDonalds) an unsteady English dude was angry about something with the sales assistant. Security guard had to ask him out, but he was justifying his behaviour by stating that the sales assistant was a Muslim. Surely, most of the English agree with me that scum of the society like him bring them disgrace only. (As for McDonalds, I have to shamelessly admit that I had a pack of their chips! Presumably I was unsteady too to visit it after such a long boycott!)

Manchester night clubs made me fall in love with the city again. Have you ever seen club security guards joining their customers on a dance floor? Their counterparts in London have forgotten how to smile long time ago and I bet they rehearse their voices at home to make them sound huskier and tougher (but they end up sounding rather funnier). No doubt, they are also busy auto-training themselves in front of a mirror to maintain the bulldog looks or of a person who’s survived a sexual assault by you. But now I’m talking about Manchester club guards that seem absolutely opposite, as if I’ve granted them my Mercedes recently. (If I got one indeed? No, just dreaming on).

Oops, it seems I’ve ranted enough for now, while haven’t said everything yet. Just briefly: on the way back home (it’s still in London; for a couple of more days) popped in Birmingham too. The second biggest city of Britain with a huge shopping centre just opposite the station. The crave of shopotherapy dragged me into the centre and that was all I could see in Birmingham: Debenhams, Gap, Topman, River Island and many more loud labels. And the area around the centre; nice and modern with a tall tower in the middle. Not as impressive as Manchester’s post-modern buildings though.

Tomorrow I’m receiving people from a relocation company. They will collect all my odds and sods to send to Prague. I will follow them shortly, Ahura willing. Excited? Not even for a bit. Why? Too long to explain now. Maybe another day.

Leftover From A Trip

24 June 2005, Dushanbe-Moscow

A skinny little woman that unnaturally looks older than her real age is sitting beside me with 3 of her toddlers. Out of a sudden all of them started a loud crying symphony and put their mother in an unpleasant situation. She is going to St-Petersburg to visit her husband – one of many thousands Tajik labour migrants in Russia. I was wondering how she would manage to get to Petersburg from Moscow by herself with 3 little crying kids, while she merely speaks a couple of Russian words and she wears national Tajik long sleeved clothes. No doubt, she would suffer from annoying Russian check points within and outside the airport with their humiliating behaviour and tone. Because she is a Tajik in Moscow and that’s written on her face and she is defenceless with three kids…

I am a Tajik too and it is written on my top. For the first time in my life I saw a T-shirt with that sort of patriotic writing in Tajikistan with a beautiful map of the country. My dearest friend found and bought it for me and I am terribly obliged to her for such a perfect gift. Just imagine: walking with a “Tajikistan” T-shirt in Moscow, Zurich and London! People would look at me first with confusion, and then at least they would memorize the sweet name of a beautiful piece of land behind one of the highest altitudes of the world: Tajikistan… Such a pleasant feeling!

Meanwhile, an ageing Tupolov-154 is increasing the geographical distance between me and my beloved piece of land whereas the hearty distance between us is diminishing so vividly. Four weeks I inhaled its perfect air and suffered under (rather enjoyed) its hot and burning Sun. I can feel how my love deep inside is growing to a bigger feeling towards the God-forgotten land whose continuous prosperity is my eternal pink dream.

The Wind of Change

Life is going on in here and the wind of change is still blowing away the remainder of the past. However, you will not be terribly surprised, if you haven’t been here for the last ten years.

But I was pleasantly shocked by brand new cashpoints in Dushanbe streets! I saw 2 of them installed as openly as in London, not behind walls and windows as in Prague.

I rushed towards the first one as soon as Shamsi showed it to me and embraced the cold device firmly hammered in the wall; the device was innocently blinking and inviting confused passers-by in three languages (Persian, English and Russian) to insert their cards. Many cannot get the message yet: what sort of cards? What for and so on.

I remember how a guy was asking me if I'd won a lottery, while I was getting my own money from the Supermarket (CUM) cashpoint…

Gotta go now. Hope to get back to my Dushanbe travelogue one day…

A Sky Sketch... Jak se mat, pritel?

Our Czech Airlines Boing-737 pointed the sky with its sharp nose and flied over as a proud eagle. Green fields of the Prague outskirts were running backward as if depicting how fast the globe spins around in reality that we don’t happen to feel in our routine life.

But today isn’t too cloudy. It was even a bit too hot in Prague, so that I had to add some three more kilograms to my luggage by leaving my warm jacket in the bag. However, for the first time in my life (at least as far as I remember) I didn’t have to pay for excess luggage.

Yeah, it’s not cloudy even now when I’m typing these words on board. Just a few of white clouds swimming in the skies, that’s why our take off wasn’t too shaky. I can perfectly see the beautiful face of our Homeland – the Earth. I can see long and winding roads covered its body like arteries and veins. But I am too high to see the blood in the veins, I mean any moving objects on the roads that divide square-like settlements and pass across fields and no-man areas. And I am too far to distinguish the curving edge of the Earth that has merged and converged with horizon. Some pieces of white clouds resemble king size beds and make me feel like jumping on them and take good rest after 4 days of a busy trip. I can’t believe that I could penetrate them. They look very firm and dense and convincing. Thanks God, the windows are shut for good!

I am leaving Prague with marvellous memories of a town filled with beauty and politeness. ‘Dobry den’, ‘Dekuju’ & ‘Na shledanou’ would make a day for you in Prague. They are really magic words to be used everywhere and with anyone in Prague. A city defeated by many tribes, armies and empires. An easy prey for occupiers. They have never tried to fight against usurpers in order to keep their dazzling capital to prosper on. Nowadays one can see Hungarian, French, German, Austrian, Russian and Soviet cultural traces in Prague’s architecture and painting and that makes it even more mysterious and beautiful. Karluv most (Charles’ Bridge) over the dark Vltava resembled Moscow’s Arbat to me. And Russian could be heard all across the town with Russian-speaking shop-keepers, painters and tourists.

I was amazed by the quiet nature of the Czech people: how could the makers of the finest beer in the world be so easy going and noiseless. But last night I saw a herd of drunken desperados shouting, swearing, peeing and farting (anyway it sounded like someone was farting) as if the city was there bathroom. I approached them for a little research of rare species of the town. And would you believe me? They were swearing in London accent and no word in Czech. Desperate beer-thirsty English youth!

Prague is a mixture of Eastern and Western Europe. And Czech people are a mild polite but cold nation with a sort of embarrassment or complex of inferiority in front of a Western European, whereas unaware of their own assets and Western pitfalls. That was my short conclusion. But by and large I like Prague, I like Czechs and I like their language.