Шабе, ки Ҳумо пар кашид

Дуруст 103 сол пеш дар ҳамин соъот ҷӯхаи марги булшевикҳо ба дастури сардамдорашон Влодимир Улёнуф (Ленин) вопасин хонаводаи салтанатии Русияро дар шаҳри Екотеринбург дар ғарби Сибрӣ ба рагбор баст. Тезор Никулойи Дувум ва ҳамсараш Олексондро ва панҷ фарзандашон Улго, Тотёно, Мориё, Оностосиё ва Олексей дар хуни ҳамдигар ғалтиданду мурданд. Ба ҳангоми марг Улго 22, Тотёно 21, Мориё 19, Оностосиё 17 ва Олексей 13 сол доштанд. Шоҳзода Олексей, ки интизор мерафт рӯзе ба тоҷу тахти Русия бирасад, гирифтори ҳемуфилӣ буд; беморие, ки дар бисёре аз хонаводаҳои салтанатии Урупои садаҳои 19 ва 20 шоеъ буд ва Олексей аз модараш ба ирс бурда буд.

 

Қасовати ин ҷиноят ба ҳадде буд, ки дар даврони шӯравӣ аз он ёд намешуд. Ва агар мешуд, пои Ленин дар миён набуд ва дар ъиваз мегуфтанд, бо пешравии тунду сареъи Артиши Сафед (ҳаводорони салтанат) нерӯҳои булшевик дар минтақаи Уроли Шӯравӣ тасмим ба қатли бидуни муҳокимаи тезор Никулой ва аҳли хонаводааш гирифтанд, чун нигарон буданд, ки мумкин аст ҳаводорони хонадони салтанатӣ онҳоро озод кунанд. Аммо дар ҳашт соли нахуст дастгоҳи таблиғотии Шӯравӣ бешармона дар мавриди сарнивишти хонадони салтанатӣ дурӯғпароканӣ мекард. Гуфта шуд, ки тезор Никулой ба қатл расида, аммо ҳамсару писараш ба хонае амн мунтақил шудаанд; дар моли септомбри 1919 хабари расмӣ ин буд, ки инқилобиюни дастичапӣ ҳамаи аъзои хонаводаро куштаанд; дар моҳи оврили 1922 гуфта шуд, ки онҳо аслан ба қатл нарасидаанду зиндаанд... Дар ҳоле ки ҳамаи аъзои хонаводаи салтанатӣ дар як шаб ва канори ҳам зери рагбори ҷӯхаи марги Ленин ҷон дода буданд. Евгенӣ Буткин (пизишки дарбор), Оно Демидуво (надимаи шаҳбону), Олексей Труп (ходими дарбор), Ивон Хоритунуф (сарошпази дарбор) ҳам, ки хонаводаи салтанатиро то охирин нафас ҳамроҳӣ карданд, ҳамонҷо кушта шуданд.

 

Дар паи инқилоби февриеи 1917 ва канорагирии Никулой аз тоҷу тахти импротурии Русия давлати муваққат хонаводаи салтанатиро нахуст дар ҳасри Кохи Олексондри Петругрод нишонд, сипас ба шаҳри Тубулски Сибрӣ табъид кард. Бино ба хотироти бозмонда аз духтарони тезор, бо вуҷуди бархе аз маҳдудиятҳо зиндагӣ барояшон ҳанӯз рангу бӯе дошт ва мешуд, масалан, аз панҷапаи кохи маҳалли иқоматашон ба беун нигоҳ карду одамонро дид. Пас аз расидани Ленин ба қудрат дар Петругрод ҳамин озодии андак аз онҳо ситонда шуд. Онҳо дар ду навбат ба Екотеринбург мунтақил шуданд ва дар иқоматгоҳи ҷадидашон панҷараҳо ранги сафед хурда буд ва имкони иртиботи ҳатто басарии онҳо бо ҷаҳони хориҷ ба сифр расид.

 

Хона мутаъаллиқ ба бозаргоне бо номи Никулой Ипотйеф буд, ки булшевикҳо онро базӯр мусодира карда буданд, то аз он як зиндони тамомъайёр бисозанд. Онро расман “хонаи хосманзура” (“дом особого назначения”) номиданд ва манзур аз он ҳамон зиндони хонадони салтанатӣ буд. Тезор ва бастагонаш иҷоза надоштанд аз маҳдудаи “хонаи хосманзура” берун бираванд. Ҳатто иҷоза надоштанд аз равзанаи кӯчаке, ки барои таҳвия боз монда буд, ба ҳаёти хона нигоҳ кунанд. Оностосиё, духтари 17-солаи тезор, як бор аз ин равзана ба берун сар кашиду сарбоз шиллик кард. Аъзои хонавода, ки бар забонҳои русӣ, фаронсавӣ, инглисӣ ва олмонӣ тасаллут доштанд, иҷоза надоштанд ҷуз ба забони русӣ суҳбат кунанд, чун зиндонбононашон ҳамон як забонро балад буданд. Онҳо иҷозаи дастрасӣ ба лавозимашонро надоштанд, ки дар саройи муҳаввата нигаҳдорӣ мешуд. Бисоташон мудом бозрасӣ мешуд ва ҳарчи пулу ашёи қиматӣ ёфт мешуд, “барои бақои ҳукумати шӯроии Урол” ба яғмо мерафт.

 

Фарзандони тезор ъалоқаи хоссе ба ъаксбардорӣ доштанд ва дар воқеъ, ҳеч хонаводае салтанатӣ дар он даврон ба андозаи хонадони Румонуф аз саҳнаҳои зиндагии худ ъакс барнадошта буд. Ҳар кудом як дастгоҳи ъаккосии “Броунӣ” доштанд. Дар хонаи хосманзура ҳамаи дастгоҳҳо ва таҷҳизоти ъаккосӣ мусодира шуд.

 

Давр то даври хона ҳисоре ба буландои 4 метр кашида буданд, то на аз дарун нигоҳе ба берун русух кунаду на воруна. Зоҳиран нигоҳе русух карда буд, ки дертар деворе буландтару муҳкамтар дар баробари ҳисори аввал қад кашид.

 

Дар нимашаби 17 жуие (июл) аъзои хонаводаи Румонуф ва ҳамроҳонашро ба баҳонаи инки бояд ба маҳлли амнтаре мунтақил шаванд, аз хоб бедор мекунанд. Ҳамаро дар утоқаки кӯчаки зерзаминӣ қарор медиҳанд ва аз онҳо мехоҳан мунтазири мошин барои интиқол ба маҳалли амнтар бимонанд. Мошин аз роҳ мерасад, дар боз мешавад ва мардони мусаллаҳ ворид мешаванду ҳамаро дар як он ба рагбори гулула мебанданд. Пайкарҳоро дар асид (тезоб) оғушта мекунанду дар ду гӯри дастаҷамъӣ ба хок месупоранд. Ва бад-ин гуна ҳукуматеро оғоз мекунанд, ки ваъдаи хушбахтию додварзӣ ба оҳоди башарро дода буд.

 

Маҳалли ҷиноят акнун аз сафҳаи ҳастӣ зудуда шуда. Дар соли 1977 ба муносибати шастумин солрӯзи инқилоби вайронгари Уктубр ба дастури Ҳизби Кумунисти Шӯравӣ хонаи Ипотйеф бо хок яксон шуд; 59 сол пас аз эъдоми фаҷеъи хонаводаи Румонуф ва 14 сол пеш аз марги худи Иттиҳоди Шӯравӣ. Дар соли 2003 дар ҷои хонаи Ипотйеф калисои бошукӯҳе ба ёди хонадони Румонуф қад ъалам кард. Калисои уртудукси Русия қурбониёни он моҷароро шуҳадои қиддис ъунвон кард.

 

Дар соли 1998 Бурис Елтсин, раисҷумҳури вақти русия, эъдоми хонаводаи Румонуфро яке аз шармбортарин сафаҳоти торихи кишвараш номид.

 

Барои шахси ман абъоди инсонии ин қазия пуррангтару такондиҳандатар аз буъди сиёсии он аст. Чи басо “додхоҳон”-е, ки бо иртикоби ваҳшиёнатарин ҷиноёти башарӣ пиндоштаанд, ки дар ҳоли эъмори як ҷомеъаи мубтанӣ бар ъадолат ҳастанд. 

 

Мурури номаҳо ва ёддоштҳои бозмонда аз фарзандони тезор, бавежа чашор духтари ӯ, ки бузургтар буданду мушоҳидоти ҷолибе аз рухдодҳои перомуни худ доштанд, мавзӯъро равшантар мекунад. Ҳелен Ропопурт (Helen Rappapport), торихнигори баноми бритониёӣ, дар китоби “Чаҳор хоҳар: Зиндагии бохтаи душесҳои бузурги Румонуф” (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses) бо ҷузъиёт моро бо ъаволими пуралами онон ошно мекунад.

شبی که هما پر کشید

 

 

درست ۱۰۳ سال پیش در همین ساعات جوخه مرگ بلشویک‌ها به دستور سردمدارشان ولادیمیر اولیانف (لنین) واپسین خانواده سلطنتی روسیه را در شهر یِکاتِرین‌بورگ در غرب سیبری به رگبار بست. تزار نیکُلای دوم و همسرش آلکساندرا و پنج فرزندشان اُلگا، تاتیانا، ماریا، آناستاسیا و آلکسی در خون همدیگر غلطیدند و مردند. به هنگام مرگ اُلگا ۲۲، تاتیانا ۲۱، ماریا ۱۹، آناستاسیا ۱۷ و آلکسی ۱۳ سال داشتند. شاهزاده آلکسی که انتظار می‌رفت روزی به تاج و تخت روسیه برسد، گرفتار هموفیلی بود؛ بیماری‌ای که در بسیاری از خانواده‌های سلطنتی اروپای سده‌های ۱۹ و ۲۰ شایع بود و آلکسی از مادرش به ارث برده بود. 

 

قساوت این جنایت به حدی بود که در دوران شوروی از آن یاد نمی‌شد. و اگر می‌شد، پای لنین در میان نبود و در عوض می‌گفتند با پیشروی تند و سریع ارتش سفید (هواداران سلطنت)، نیروهای بلشویک در منطقه اورال شوروی تصمیم به قتل بدون محاکمه تزار نیکلای و اهل خانواده‌اش گرفتند، چون نگران بودند که ممکن است هواداران خاندان سلطنتی آنها را آزاد کنند. اما در هشت سال نخست، دستگاه تبلیغاتی شوروی بی‌شرمانه در مورد سرنوشت خاندان سلطنتی دروغ‌پراکنی می‌کرد. گفته شد که تزار نیکلای به قتل رسیده، اما همسر و پسرش به خانه‌ای امن منتقل شده‌اند، در ماه سپتامبر ۱۹۱۹ خبر رسمی این بود که انقلابیون دست‌چپی همه اعضای خانواده را کشته‌اند، در ماه آوریل ۱۹۲۲ گفته شد که آنها اصلا به قتل نرسیده‌اند و زنده‌اند... در حالی که همه اعضای خانواده سلطنتی در یک شب و کنار هم زیر رگبار جوجه مرگ لنین جان داده بودند. یوگنی بُتکین (پزشک دربار)، آنا دِمیدوا (ندیمه شهبانو)، آلکسی تروپ (خادم دربار)، ایوان خاریتونف (سرآشپز دربار) هم که خانواده سلطنتی را تا آخرین نفس همراهی کردند، همان‌جا کشته شدند. 

 

در پی انقلاب فوریه ۱۹۱۷ و کناره‌گیری نیکلای از تاج و تخت امپراتوری روسیه دولت موقت خانواده سلطتتی را نخست در حصر کاخ آلکساندر پتروگراد نشاند، سپس به شهر توبولسک سیبری تبعید کرد. بنا به خاطرات بازمانده از دختران تزار، با وجود برخی از محدودیت‌ها زندگی برایشان هنوز رنگ‌وبویی داشت و می‌شد مثلا از پنجره کاخ محل اقامت‌شان به بیرون نگاه کرد و آدمان را دید. پس از رسیدن لنین به قدرت در پتروگراد همین آزادی اندک هم از آنها ستانده شد. آنها در دو نوبت به یکاترین‌بورگ منتقل شدند و در اقامتگاه جدیدشان پنجره‌ها رنگ سفید خورده بود و امکان ارتباطِ حتی بصری آنها با جهان خارج به صفر رسید.

 

خانه‌ متعلق به بازرگانی با نام نیکلای ایپات‌یف بود که بلشویک‌ها آن را به‌زور مصادره کرده بودند تا از آن یک زندان تمامعیار بسازند. آن را رسما «خانه خاص‌منظوره» نامیدند و منظور از آن، همان زندان خاندان سلطنتی بود. تزار و بستگانش اجازه نداشتند از محدوده «خانه خاص‌منظوره» بیرون بروند. حتی اجازه نداشتند از روزنه کوچکی که برای تهویه باز مانده بود به حیاط خانه نگاه کنند. آناستاسیا، دختر ۱۷ ساله تزار یک بار از این روزنه به بیرون سر کشید و سرباز شلیک کرد. اعضای خانواده که بر زبان‌های روسی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی تسلط داشتند، اجازه نداشتند جز به زبان روسی صحبت کنند، چون زندان‌بانان‌شان همان یک زبان را بلد بودند. آنها اجازه دسترسی به لوازم‌شان را نداشتند که در سرای محوطه نگهداری می‌شد. بساط‌شان مدام بازرسی می‌شد و هرچه پول و اشیاء قیمتی یافت می‌شد «برای بقای حکومت شورایی اورال» به یغما می‌رفت. 

 

فرزندان تزار علاقه خاصی به عکس‌برداری داشتند و در واقع هیچ خانواده‌ای سلطنتی در آن دوران به اندازه خاندان رُمانف از صحنه‌های زندگی خود عکس برنداشته بود. هر کدام یک دستگاه عکاسی «براونی» داشتند. در خانه خاص‌منظوره همه دستگاه‌ها و تجهیزات عکاسی مصادره شد. 

 

دور تا دور خانه حصاری به بلندای ۴ متر کشیده بودند تا نه از درون نگاهی به بیرون رسوخ کند و نه وارونه. ظاهرا نگاهی رسوخ کرده بود که دیرتر دیواری بلندتر و محکم‌تر در برابر حصار اول قد کشید. 

 

در نیمه‌شب ۱۷ ژوئیه اعضای خانواده رُمانف و همراهان‌شان را به بهانه اینکه باید به محل امن‌تری منتقل شوند، از خواب بیدار می‌کنند. همه را در اتاقک کوچک زیرزمینی قرار می‌دهند و از آنها می‌خواهند که منتظر ماشین برای انتقال به محل امن‌تر بمانند. متشین از راه می‌رسد، در باز می‌شود و مردان مسلح وارد می‌شوند و همه را در یک آن به رگبار گلوله می‌بندند. پیکرها را در اسید آغشته می‌کنند و در دو گور دسته‌جمعی به خاک می‌سپارند. و بدین گونه حکومتی را آغاز می‌کنند که وعده خوشبختی و دادورزی به آحاد بشر را داده بود. 

 

محل جنایت اکنون از صفحه هستی زدوده شده. در سال ۱۹۷۷ به مناسبت شصتمین سالروز انقلاب ویرانگر اکتبر به دستور حزب کمونیست شوروی خانه ایپات‌یف با خاک یکسان شد؛ ۵۹ سال پس از اعدام فجیع خانواده رُمانف و ۱۴ سال پیش از مرگ خود اتحاد شوروی. 

در سال ۲۰۰۳ در جای خانه ایپات‌یف کلیسای باشکوهی به یاد خاندان رُمانف قد علم کرد. کلیسای ارتدکس قربانیان آن ماجرا را شهدای قدیس عنوان کرد. 

در سال ۱۹۹۸ بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور وقت روسیه، اعدام خانواده رُمانف را یکی از شرم‌بارترین صفحات تاریخ کشورش نامید.

 

برای شخص من ابعاد انسانی این قضیه پررنگ‌تر و تکان‌دهنده‌تر از بعد سیاسی آن است. چه بسا «دادخواهانی» که با ارتکاب وحشیانه‌ترین جنایات بشری پنداشته‌اند که در حال اعمار یک جامعه مبتنی بر عدالت هستند. مرور نامه‌ها و یادداشت‌های بازمانده از فرزندان تزار، به‌ویژه چهار دختر او که بزرگ‌تر بودند و مشاهدات جالبی از رخدادهای پیرامون خود داشتند، موضوع را روشن‌تر می‌کند. 

هلن راپارپورت Helen Rappaport، تاریخ‌نگار بنام بریتانیایی در کتاب «چهار خواهر: زندگی باخته دوشس‌های بزرگ رُمانف» (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses)با جزئیات ما را با عوالم الم‌ناک آنان آشنا می‌کند. 

 

 

 

Нахустин гом ба сӯи дармон пазируфтани вуҷуди беморист

Пас аз он ки пурсидам: “Читавр мешавад ҳам истиқлолро ҷашн гирифту ҳам ҳамлаи аҷнабӣ ба сарзамини худро тавҷеҳ (“оправдать”) кард?”, баҳсе миёни ману ҳаммеҳани арҷмандам Ҷамшеди Ъазимуф сурат гирифт. Ин муколимаро ба шакли комил меоварам; то он нуктаи ниҳоӣ, ки бидуни тан додан ба ҳақиқат наметавон ҷилав рафт. Баночор бояд пазируфт, ки “Инқилоби Бухоро” чизе ҷуз тазовуз ба мардуми минтақа, бавежа тоҷикон набуд. Танҳо пас аз пазируфтани ин ҳақиқат метавон ба дармони равони осебдидаи миллат даст ёфт.

Дуруст ба монанди Олмон, ки хато ва заъфи ахлоқии худаш дар замони Ҳитлерро ба расмият шинохт ва ба ъасре тоза аз пешрафту шукуфоиаш оғоз ниҳод. Дар баробари он Русияро мебинем, ки аз гузашта дарсе нагирифтааст ва ҳамчунон бар хатоҳои бешумори пешини худ пофишорӣ мекунад, торихро бознигарӣ накардааст ва дар натиҷа ҳамчунон дар бар ҳамон пошнаи собиқ мечархад.

Наметавон, ба қавли оқои Ъазимуф, чанг ба ҳикмату хирад зад ва ба иттиҳод расид, ҳангоме ки гузаштаи нангин ҳамчунон чанг бар домони мо дорад ва аз мо набуридааст. Шукуфоии ҳар миллате ба арзёбии дуруст аз пешинааш вобаста аст.

***

Dariush Rajabian: Баростӣ, намефаҳмам, читавр мешавад тоҷик буд ва ҳамлаи аҷнабӣ ба сарзамини худро тавҷеҳ (“оправдать”) кард. 

Искандари Раҳмону Ҷамшеди Ъазимуфу дигар ҳаводорони Артиши Сурх, ки аз истиқлоли Тоҷикистон диле хунин доранд, ъамалан мегӯянд: “Дуруст аст, ки Артиши Сурх ба хонаи мо таҷовуз кард, аммо бояд лаззатеро, ки аз ин таҷовуз дидаем, фаромӯш накунем!”

Тоҷикони ъарабшуда хушҳоланд, ки 1300 сол пеш ъараб ба сарзамини мо лашкаркашӣ карду неъмати исломро барояшон ба армуғон овард. Тоҷикони манкурти суп-сурхшуда (шояд аз шиддати шармандагӣ) хурсанданд, ки Рус дору надорашонро барбод доду барояшон “Тоҷикистон”-e сохт. Ва ҳаргиз ҳам ин мавзӯъ барояшон матраҳ нест, ки Тоҷикистон пештар бо номи “Бухоро” бакаррот бузургтар буд. Таҷовузи Рус буд, ки Бухороро хурд кард, тоҷиконро дар кӯҳистон маҳсур кард, гилеми паҳни забону фарҳанги порсиро аз саросари минтақа барчид ва ба ҷои он забонакҳое муҳандисӣ кард, хатту дастури забони худашро ба ъорият дод, пойтахтҳои Эронзаминро аз равнақ андохту ба ҳошия ронд...

Ва ҳатто агар ҳеч як аз ин ҷиноётро накарда буд, боз ҳам магар мешавад аз таҷовузи аҷнабӣ ба сарзамини худ дифоъ кард ва пуррӯёна мухолифони ин таҷовузро “хоини миллат” хонд? 

Ин ибдолу ҷобаҷоӣ (“перемещение”)-и арзишҳо дар зеҳни ин ҳаммеҳанони мо чигуна сурат гирифтааст?

***

Jamshed Azimov: Дориюши гиромӣ, дуруд!

Шумои азиз хеле дӯст доред дар бораи гуногунандешӣ бигӯеду бинависед, вале, мутаассифона, мехоҳед ки ҳама дар қолаби Шумо биандешанд, чун андешаи тараф на бо андешаи Шумо мувофиқ омад, ба шӯр меоед ва шуруъ мекунед ба сиёҳ кардану носазо гуфтани тараф. Мехоҳед ба андешаи Шумо эҳтиром гузоранд, вале ҳозир нестед, ки андешаи дигаронро эҳтиром кунед. Ин дар ҳама баҳсҳое, ки мекунеду кардан доред рӯшан ба назар мерасад.

Дигар, Шумои азиз дар куҷои навиштаи инҷониб хондед, ки мо гуфтем "аз истиқлоли Тоҷикистон диле хунин дорем ва аз таҷовузи Артиши Сурх лаззат бурдаем"? Умратон дароз бод, додар, бо ин суханбофиатон!

Додари азиз! Инҷониб борҳо навиштаам ва боз менависам, ки таърих барои омӯхтану сиёҳ кардани кадом саҳифаи он нест, таърих барои омӯхтану шинохтани худу падару модари худ аст, ки мо кӣ будем, куҷо будем, имрӯз кӣ ҳастем ва куҷо равонаем; омӯхтану донистани таърих барои дарси ибрат гирифтан аст, ки дирӯз дигарон бо мо чӣ карданд, мо худ чӣ кардем - хиёнату иштибоҳҳоямонро бишносем ва биандешем, ки имрӯз чӣ кор бояд бикунем. Вале мо ҳеҷ гоҳ аз таърихамон дарс намегирем.

Ҳамонем, ки ҳамонем: корамон сиёҳ кардани таърихи падару модарамон, туф кардан ба гузашта, хӯрдани гӯли бегонагон, хиёнат ба ҳамдигар, таҳқиру носазо гуфтану даридани гиребони якдигар ва чандин "ҳунар"-ҳои дигар. Ҳама худро аллома мепиндорем, ҳама даъвои миллатсозӣ дорем, вале боре аз худхоҳиҳои девонаворамон даст бардоштан намехоҳем...

Сухан бисёр аст, вале, додари азиз, то он вақте ки мо ба таърихамон (ҳар гуна ҳам ки бошад) бо эҳтиром ва бо чашми ибрат нигаристанро наомӯзем, то он вақте ки ба андеша ва боварҳои якдигар эҳтиром гузоштанро наомӯзем, то он вақте ки "МО" шуданро ёд нагирем, миллати созанда нахоҳем шуд. Аз ин баҳсҳои беарзиш, аз ин ҳама худхоҳиҳо ва аз "миллатсозӣ", ки дорем ҳамон байти машҳур ба ёдам мерасад: Тарсам, ки ба Каъба нарасӣ, эй аъробӣ, Ин раҳ, ки ту меравӣ ба Туркистон аст. Боқӣ Шумо донед! Хирад ёратон!

***

Dariush Rajabian: Jamshed Azimov, тавбафармоён чиро худ тавба камтар мекунанд?

Бо он ҳама андарзе, ки кардед, тасаввурам ин буд, ки гӯшае хомӯш фақат назорагари баҳс бинишинед ва бар андешаи нобоби худ пофишорӣ накунед. Аммо ман ҳамчунон тарафдори озодии баёну чандандешиам ва ҳамаро мустаҳаққи изҳори назар медонам. Ин ба он маънӣ нест, ки худамро аз ҳаққи изҳори назар маҳрум кунам. Дар ҳамин баҳсҳост, ки ҳақиқат мутабалвир мешавад, вагарна чун он аъробӣ ҳамчунон рӯ ба Туркистон пеш хоҳед рафт.

Шумо мегӯед, Шӯравӣ хубиҳое ҳам дошт. Бо вуҷуди дарки ин мавзӯъ, ки Шӯравӣ бегона ё аҷнабие буд, ки аз дуриҳои дур омаду сарзаминатонро ишғол карду шуморо ба бардагию бегорӣ кашид, шумо ҳамчунон ба ёди "хубиҳо"-он ҳастед. Ин ъайни бовари шумост, ки баён кардед ва ъайни таърифи сандруми Истукҳулм (Stockholm syndrome) аст. Ва ъайни таърифи ман аз он: дарки вуқӯъи таҷовуз бо таъкид бар лаззатҳое, ки аз он таҷовуз бурдаед.

Ишғолгар наметавонад хуб бошад, чун ҳар он чи ӯ мекунад, пас аз бузургтарин ҷинояти мумкин сурат гирифтааст ва дар чорчӯби ҳамон ҷиноят баррасӣ мешавад.

Аз ин рӯ, агар мантиқан ба мавзӯъ нигоҳ кунед, наметавон аз истиқлоли кишвар таҷлил кард, дар ҳоле ки дилатон танги хубиҳои таҷовузи ишғолгар шудааст. Инҳо аз русуботи истило дар зеҳни як инсони шӯравӣ (Homo Sovieticus) аст.

***

Jamshed Azimov: Додари азиз! Чун ба таърих нигарем, миллати мо, сарзамини мо ҳамеша зери таҷовуз ва тохту този бегонагон будааст ва аз ҳар омадае чизе гирифта ва ба онҳо чизе додааст, аз искандариҳо то ба арабу турку муғулу манғиту рус. Ин ҳама саҳифаҳои сиёҳу сафеди таърихи мост.

Давраи Шӯравӣ ҳам як саҳифаи таърихи падару модари ману Шумост. Чунонки ба таҷовузи аъроб эҳтиром доред, ки "ислом овард", ба ин саҳифаи таърих ҳам эҳтиром гузоред, ба андешаи Айнӣ, ба андешаи Турсунзода, ба андешаи Ҳабиб Юсуфӣ ва даҳҳо бузургони ин миллат, ки дар домони Шӯравӣ парвариш ёфтанду онро ВАТАН хонданд, эҳтиром гузоред ва ба андешаи мо ҳам, ки аз ҳар давраи таърих хубиҳои онро ҷустуҷӯ дорем, эҳтиром гузоред.

Ман мавқеи Шуморо дар баробари русу Шӯравӣ ва нафрататон ба инҳоро хуб дарк мекунам, ва мефаҳмам аз куҷост. Ба ҳар сурат ба андешаи Шумо ва ба мавқеатон эҳтиром дорам. Кори ман андарз додани Шумо нест. Ба сухани худатон мегӯям: бар андешаи нобоби худ пофишорӣ накунед! Хуш бошед! Зиндагӣ ба ком ва хирад ёри Шумо!

***

Dariush Rajabian: Jamshed Azimov, иттифоқан, 180 дараҷа хилофи сухани маро гуфтед. Афроде чун шуморо, ки аз таҷовузи аъроб ба хотири ислом ё аз таҷовузи рус ба хотири намедонам чи дили хуше доранд, аслану абадан дарк намекунам. Куллан, бо таҷовуз мухолифам, ҳатто агар баъд аз он худо шудаед, ки ҳаргиз намешавед. Таҷовуз ҳатмани ҳатман дар ҳар шароите шуморо бардахӯтар мекунад ва имкону вусъату бурди парвозатонро дар ҳадди мушаххасе нигоҳ медорад. 

Аз ҳеч қавмияту миллате нафрат надорам. Шояд шумо дошта бошед, ки онро ба ман ҳам нисбат медиҳед. Аммо ман нафратро дар кул носолим медонам, нафрат аз тамоми қавмият ё тамоми як миллат ё нажодро ниҳояти девонагӣ медонам. Тамоми як миллат наметавонад мутаҷовиз бошад.

Зимнан, русҳои солими бисёре ҳам ҳастанд, ки чунин тарзи дид доранд ва лаззати таҷовузро ба ҳеч рӯй дарк намекунанд ва Шӯравиро сафҳаи нангини торихи худ медонанд.

Таҷлил аз истиқлолро ҳам танҳо барои касоне мантиқӣ медонам, ки бо таҷовуз бар сарзамини худ ба ҳеч рӯй ва бо ҳеч баҳонае канор наомадаанд. Мобақиро гирифтори сандруми Истукҳулм медонам.

***

Jamshed Azimov: Додари азиз! Мебинам, ки Шумо аслан мутаваҷҷеҳи ҳарфи ман нестед ва бар ҳамон андешаи худ пофишорӣ доред. Боре навишта будам ва ин ҷо ҳам такрор мекунам, ки ин гуна баҳсҳо беарзишанд ва натиҷааш ҷуз парокандагии миллат чизе дигар нахоҳад буд. Дар арзёбии таърих, дар шинохти чеҳраҳои таърихӣ бояд ба ифроту тафрит роҳ надиҳем, дигар вақти он расида, ки даст бардорем аз худхоҳиҳо, дигар бас кунем миллатро ба гурӯҳҳо ("босмачӣ"-ҳои истиқлолхоҳ ва тоҷикони манкурти суп-сурхшуда) тақсим кардану бар сари ҳамдигар кӯфтанро. Ин роҳи наҷоти мо нест, биёем даст ба дасти ҳам диҳем, чанг ба домони хираду ҳикмат бизанем. Ин аст роҳи наҷоти мо...

Биандешем, ки миллатро чӣ гуна шукуфо созем, чӣ гуна ҳамин Тоҷикистонро ки имрӯз дорем ба як кишвари ормонӣ табдил диҳем. Ин аст роҳи мо, ин аст рисолати мо...

Зинда бошед, умратон дароз бод!

***

Dariush Rajabian: Jamshed Azimov, Шумо пайваста маро ба пофишорӣ бар дидгоҳам муттаҳам мекунед, гӯ ин ки худатон дар тағйири мавзеъатон бисёр нармишпазиред. Ҳарчанд ман чунин интизоре аз Шумо надорам ва инҷо сирфан ва табъан дар ҳоли табйину тафҳими мавзеъи худам ҳастам, на мавзеъи шумо.

Чанг задан ба хираду ҳикмат, даст ба дасти ҳам додан бисёр суханони хуб аст. Аммо сирфан дар ҳадди сухан аст. Барои даст ёфтан ба иттиҳоду паймудани роҳи хирад ё анҷоми ҳар таҳаввуле пеш аз ҳама бояд мавқеъияти худро шинохт. Бояд дар бораи пешинаи ахири миллат доварии торихӣ кард. Бояд ин ҳақиқатро пазируфт, ки "Инқилоби Бухоро" ъамалан таҷовуз ба сарзамини мо буд, ки то кунун паёмадҳои онро таҷруба мекунем, бояд қабул кард, ки имрӯз ҳам дар марҳилаи пасозарба ё пас аз осеби торихӣ ҳастем ва бояд худро дармон кунем. Дуруст ба монанди муътоде, ки то напазирад, ки эътиёд дорад, марҳилаи дармонаш оғоз намешавад. 

Шакке нест, ки таҷовузи Шӯравӣ бар миллати мо осеби моддию маънавию равонии фаровоне ворид карда ва онро аз як миллати сарбуланд ба мардуме сарафканда ва саргардон дар бозорҳои минтақа табдил кардааст. Бояд пазируфт, ки ин таҷовуз қудрати андешидану таҳлил кардан ва тавлиди андешаҳои тозаро аз аксарият рабудааст. Инҷост оғози ҳар навъ тағйире. Пас аз он мешавад дам аз иттиҳоду хирадварзӣ зад. Бо инкори воқеъият фақат ва фақат дар ҳоли паридан ба сӯи вартаи нобудӣ ҳастем. Фуруди ҳамворе нахоҳад дошт ин парвоз.