Шабе, ки Ҳумо пар кашид

Дуруст 103 сол пеш дар ҳамин соъот ҷӯхаи марги булшевикҳо ба дастури сардамдорашон Влодимир Улёнуф (Ленин) вопасин хонаводаи салтанатии Русияро дар шаҳри Екотеринбург дар ғарби Сибрӣ ба рагбор баст. Тезор Никулойи Дувум ва ҳамсараш Олексондро ва панҷ фарзандашон Улго, Тотёно, Мориё, Оностосиё ва Олексей дар хуни ҳамдигар ғалтиданду мурданд. Ба ҳангоми марг Улго 22, Тотёно 21, Мориё 19, Оностосиё 17 ва Олексей 13 сол доштанд. Шоҳзода Олексей, ки интизор мерафт рӯзе ба тоҷу тахти Русия бирасад, гирифтори ҳемуфилӣ буд; беморие, ки дар бисёре аз хонаводаҳои салтанатии Урупои садаҳои 19 ва 20 шоеъ буд ва Олексей аз модараш ба ирс бурда буд.

 

Қасовати ин ҷиноят ба ҳадде буд, ки дар даврони шӯравӣ аз он ёд намешуд. Ва агар мешуд, пои Ленин дар миён набуд ва дар ъиваз мегуфтанд, бо пешравии тунду сареъи Артиши Сафед (ҳаводорони салтанат) нерӯҳои булшевик дар минтақаи Уроли Шӯравӣ тасмим ба қатли бидуни муҳокимаи тезор Никулой ва аҳли хонаводааш гирифтанд, чун нигарон буданд, ки мумкин аст ҳаводорони хонадони салтанатӣ онҳоро озод кунанд. Аммо дар ҳашт соли нахуст дастгоҳи таблиғотии Шӯравӣ бешармона дар мавриди сарнивишти хонадони салтанатӣ дурӯғпароканӣ мекард. Гуфта шуд, ки тезор Никулой ба қатл расида, аммо ҳамсару писараш ба хонае амн мунтақил шудаанд; дар моли септомбри 1919 хабари расмӣ ин буд, ки инқилобиюни дастичапӣ ҳамаи аъзои хонаводаро куштаанд; дар моҳи оврили 1922 гуфта шуд, ки онҳо аслан ба қатл нарасидаанду зиндаанд... Дар ҳоле ки ҳамаи аъзои хонаводаи салтанатӣ дар як шаб ва канори ҳам зери рагбори ҷӯхаи марги Ленин ҷон дода буданд. Евгенӣ Буткин (пизишки дарбор), Оно Демидуво (надимаи шаҳбону), Олексей Труп (ходими дарбор), Ивон Хоритунуф (сарошпази дарбор) ҳам, ки хонаводаи салтанатиро то охирин нафас ҳамроҳӣ карданд, ҳамонҷо кушта шуданд.

 

Дар паи инқилоби февриеи 1917 ва канорагирии Никулой аз тоҷу тахти импротурии Русия давлати муваққат хонаводаи салтанатиро нахуст дар ҳасри Кохи Олексондри Петругрод нишонд, сипас ба шаҳри Тубулски Сибрӣ табъид кард. Бино ба хотироти бозмонда аз духтарони тезор, бо вуҷуди бархе аз маҳдудиятҳо зиндагӣ барояшон ҳанӯз рангу бӯе дошт ва мешуд, масалан, аз панҷапаи кохи маҳалли иқоматашон ба беун нигоҳ карду одамонро дид. Пас аз расидани Ленин ба қудрат дар Петругрод ҳамин озодии андак аз онҳо ситонда шуд. Онҳо дар ду навбат ба Екотеринбург мунтақил шуданд ва дар иқоматгоҳи ҷадидашон панҷараҳо ранги сафед хурда буд ва имкони иртиботи ҳатто басарии онҳо бо ҷаҳони хориҷ ба сифр расид.

 

Хона мутаъаллиқ ба бозаргоне бо номи Никулой Ипотйеф буд, ки булшевикҳо онро базӯр мусодира карда буданд, то аз он як зиндони тамомъайёр бисозанд. Онро расман “хонаи хосманзура” (“дом особого назначения”) номиданд ва манзур аз он ҳамон зиндони хонадони салтанатӣ буд. Тезор ва бастагонаш иҷоза надоштанд аз маҳдудаи “хонаи хосманзура” берун бираванд. Ҳатто иҷоза надоштанд аз равзанаи кӯчаке, ки барои таҳвия боз монда буд, ба ҳаёти хона нигоҳ кунанд. Оностосиё, духтари 17-солаи тезор, як бор аз ин равзана ба берун сар кашиду сарбоз шиллик кард. Аъзои хонавода, ки бар забонҳои русӣ, фаронсавӣ, инглисӣ ва олмонӣ тасаллут доштанд, иҷоза надоштанд ҷуз ба забони русӣ суҳбат кунанд, чун зиндонбононашон ҳамон як забонро балад буданд. Онҳо иҷозаи дастрасӣ ба лавозимашонро надоштанд, ки дар саройи муҳаввата нигаҳдорӣ мешуд. Бисоташон мудом бозрасӣ мешуд ва ҳарчи пулу ашёи қиматӣ ёфт мешуд, “барои бақои ҳукумати шӯроии Урол” ба яғмо мерафт.

 

Фарзандони тезор ъалоқаи хоссе ба ъаксбардорӣ доштанд ва дар воқеъ, ҳеч хонаводае салтанатӣ дар он даврон ба андозаи хонадони Румонуф аз саҳнаҳои зиндагии худ ъакс барнадошта буд. Ҳар кудом як дастгоҳи ъаккосии “Броунӣ” доштанд. Дар хонаи хосманзура ҳамаи дастгоҳҳо ва таҷҳизоти ъаккосӣ мусодира шуд.

 

Давр то даври хона ҳисоре ба буландои 4 метр кашида буданд, то на аз дарун нигоҳе ба берун русух кунаду на воруна. Зоҳиран нигоҳе русух карда буд, ки дертар деворе буландтару муҳкамтар дар баробари ҳисори аввал қад кашид.

 

Дар нимашаби 17 жуие (июл) аъзои хонаводаи Румонуф ва ҳамроҳонашро ба баҳонаи инки бояд ба маҳлли амнтаре мунтақил шаванд, аз хоб бедор мекунанд. Ҳамаро дар утоқаки кӯчаки зерзаминӣ қарор медиҳанд ва аз онҳо мехоҳан мунтазири мошин барои интиқол ба маҳалли амнтар бимонанд. Мошин аз роҳ мерасад, дар боз мешавад ва мардони мусаллаҳ ворид мешаванду ҳамаро дар як он ба рагбори гулула мебанданд. Пайкарҳоро дар асид (тезоб) оғушта мекунанду дар ду гӯри дастаҷамъӣ ба хок месупоранд. Ва бад-ин гуна ҳукуматеро оғоз мекунанд, ки ваъдаи хушбахтию додварзӣ ба оҳоди башарро дода буд.

 

Маҳалли ҷиноят акнун аз сафҳаи ҳастӣ зудуда шуда. Дар соли 1977 ба муносибати шастумин солрӯзи инқилоби вайронгари Уктубр ба дастури Ҳизби Кумунисти Шӯравӣ хонаи Ипотйеф бо хок яксон шуд; 59 сол пас аз эъдоми фаҷеъи хонаводаи Румонуф ва 14 сол пеш аз марги худи Иттиҳоди Шӯравӣ. Дар соли 2003 дар ҷои хонаи Ипотйеф калисои бошукӯҳе ба ёди хонадони Румонуф қад ъалам кард. Калисои уртудукси Русия қурбониёни он моҷароро шуҳадои қиддис ъунвон кард.

 

Дар соли 1998 Бурис Елтсин, раисҷумҳури вақти русия, эъдоми хонаводаи Румонуфро яке аз шармбортарин сафаҳоти торихи кишвараш номид.

 

Барои шахси ман абъоди инсонии ин қазия пуррангтару такондиҳандатар аз буъди сиёсии он аст. Чи басо “додхоҳон”-е, ки бо иртикоби ваҳшиёнатарин ҷиноёти башарӣ пиндоштаанд, ки дар ҳоли эъмори як ҷомеъаи мубтанӣ бар ъадолат ҳастанд. 

 

Мурури номаҳо ва ёддоштҳои бозмонда аз фарзандони тезор, бавежа чашор духтари ӯ, ки бузургтар буданду мушоҳидоти ҷолибе аз рухдодҳои перомуни худ доштанд, мавзӯъро равшантар мекунад. Ҳелен Ропопурт (Helen Rappapport), торихнигори баноми бритониёӣ, дар китоби “Чаҳор хоҳар: Зиндагии бохтаи душесҳои бузурги Румонуф” (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses) бо ҷузъиёт моро бо ъаволими пуралами онон ошно мекунад.

شبی که هما پر کشید

 

 

درست ۱۰۳ سال پیش در همین ساعات جوخه مرگ بلشویک‌ها به دستور سردمدارشان ولادیمیر اولیانف (لنین) واپسین خانواده سلطنتی روسیه را در شهر یِکاتِرین‌بورگ در غرب سیبری به رگبار بست. تزار نیکُلای دوم و همسرش آلکساندرا و پنج فرزندشان اُلگا، تاتیانا، ماریا، آناستاسیا و آلکسی در خون همدیگر غلطیدند و مردند. به هنگام مرگ اُلگا ۲۲، تاتیانا ۲۱، ماریا ۱۹، آناستاسیا ۱۷ و آلکسی ۱۳ سال داشتند. شاهزاده آلکسی که انتظار می‌رفت روزی به تاج و تخت روسیه برسد، گرفتار هموفیلی بود؛ بیماری‌ای که در بسیاری از خانواده‌های سلطنتی اروپای سده‌های ۱۹ و ۲۰ شایع بود و آلکسی از مادرش به ارث برده بود. 

 

قساوت این جنایت به حدی بود که در دوران شوروی از آن یاد نمی‌شد. و اگر می‌شد، پای لنین در میان نبود و در عوض می‌گفتند با پیشروی تند و سریع ارتش سفید (هواداران سلطنت)، نیروهای بلشویک در منطقه اورال شوروی تصمیم به قتل بدون محاکمه تزار نیکلای و اهل خانواده‌اش گرفتند، چون نگران بودند که ممکن است هواداران خاندان سلطنتی آنها را آزاد کنند. اما در هشت سال نخست، دستگاه تبلیغاتی شوروی بی‌شرمانه در مورد سرنوشت خاندان سلطنتی دروغ‌پراکنی می‌کرد. گفته شد که تزار نیکلای به قتل رسیده، اما همسر و پسرش به خانه‌ای امن منتقل شده‌اند، در ماه سپتامبر ۱۹۱۹ خبر رسمی این بود که انقلابیون دست‌چپی همه اعضای خانواده را کشته‌اند، در ماه آوریل ۱۹۲۲ گفته شد که آنها اصلا به قتل نرسیده‌اند و زنده‌اند... در حالی که همه اعضای خانواده سلطنتی در یک شب و کنار هم زیر رگبار جوجه مرگ لنین جان داده بودند. یوگنی بُتکین (پزشک دربار)، آنا دِمیدوا (ندیمه شهبانو)، آلکسی تروپ (خادم دربار)، ایوان خاریتونف (سرآشپز دربار) هم که خانواده سلطنتی را تا آخرین نفس همراهی کردند، همان‌جا کشته شدند. 

 

در پی انقلاب فوریه ۱۹۱۷ و کناره‌گیری نیکلای از تاج و تخت امپراتوری روسیه دولت موقت خانواده سلطتتی را نخست در حصر کاخ آلکساندر پتروگراد نشاند، سپس به شهر توبولسک سیبری تبعید کرد. بنا به خاطرات بازمانده از دختران تزار، با وجود برخی از محدودیت‌ها زندگی برایشان هنوز رنگ‌وبویی داشت و می‌شد مثلا از پنجره کاخ محل اقامت‌شان به بیرون نگاه کرد و آدمان را دید. پس از رسیدن لنین به قدرت در پتروگراد همین آزادی اندک هم از آنها ستانده شد. آنها در دو نوبت به یکاترین‌بورگ منتقل شدند و در اقامتگاه جدیدشان پنجره‌ها رنگ سفید خورده بود و امکان ارتباطِ حتی بصری آنها با جهان خارج به صفر رسید.

 

خانه‌ متعلق به بازرگانی با نام نیکلای ایپات‌یف بود که بلشویک‌ها آن را به‌زور مصادره کرده بودند تا از آن یک زندان تمامعیار بسازند. آن را رسما «خانه خاص‌منظوره» نامیدند و منظور از آن، همان زندان خاندان سلطنتی بود. تزار و بستگانش اجازه نداشتند از محدوده «خانه خاص‌منظوره» بیرون بروند. حتی اجازه نداشتند از روزنه کوچکی که برای تهویه باز مانده بود به حیاط خانه نگاه کنند. آناستاسیا، دختر ۱۷ ساله تزار یک بار از این روزنه به بیرون سر کشید و سرباز شلیک کرد. اعضای خانواده که بر زبان‌های روسی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی تسلط داشتند، اجازه نداشتند جز به زبان روسی صحبت کنند، چون زندان‌بانان‌شان همان یک زبان را بلد بودند. آنها اجازه دسترسی به لوازم‌شان را نداشتند که در سرای محوطه نگهداری می‌شد. بساط‌شان مدام بازرسی می‌شد و هرچه پول و اشیاء قیمتی یافت می‌شد «برای بقای حکومت شورایی اورال» به یغما می‌رفت. 

 

فرزندان تزار علاقه خاصی به عکس‌برداری داشتند و در واقع هیچ خانواده‌ای سلطنتی در آن دوران به اندازه خاندان رُمانف از صحنه‌های زندگی خود عکس برنداشته بود. هر کدام یک دستگاه عکاسی «براونی» داشتند. در خانه خاص‌منظوره همه دستگاه‌ها و تجهیزات عکاسی مصادره شد. 

 

دور تا دور خانه حصاری به بلندای ۴ متر کشیده بودند تا نه از درون نگاهی به بیرون رسوخ کند و نه وارونه. ظاهرا نگاهی رسوخ کرده بود که دیرتر دیواری بلندتر و محکم‌تر در برابر حصار اول قد کشید. 

 

در نیمه‌شب ۱۷ ژوئیه اعضای خانواده رُمانف و همراهان‌شان را به بهانه اینکه باید به محل امن‌تری منتقل شوند، از خواب بیدار می‌کنند. همه را در اتاقک کوچک زیرزمینی قرار می‌دهند و از آنها می‌خواهند که منتظر ماشین برای انتقال به محل امن‌تر بمانند. متشین از راه می‌رسد، در باز می‌شود و مردان مسلح وارد می‌شوند و همه را در یک آن به رگبار گلوله می‌بندند. پیکرها را در اسید آغشته می‌کنند و در دو گور دسته‌جمعی به خاک می‌سپارند. و بدین گونه حکومتی را آغاز می‌کنند که وعده خوشبختی و دادورزی به آحاد بشر را داده بود. 

 

محل جنایت اکنون از صفحه هستی زدوده شده. در سال ۱۹۷۷ به مناسبت شصتمین سالروز انقلاب ویرانگر اکتبر به دستور حزب کمونیست شوروی خانه ایپات‌یف با خاک یکسان شد؛ ۵۹ سال پس از اعدام فجیع خانواده رُمانف و ۱۴ سال پیش از مرگ خود اتحاد شوروی. 

در سال ۲۰۰۳ در جای خانه ایپات‌یف کلیسای باشکوهی به یاد خاندان رُمانف قد علم کرد. کلیسای ارتدکس قربانیان آن ماجرا را شهدای قدیس عنوان کرد. 

در سال ۱۹۹۸ بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور وقت روسیه، اعدام خانواده رُمانف را یکی از شرم‌بارترین صفحات تاریخ کشورش نامید.

 

برای شخص من ابعاد انسانی این قضیه پررنگ‌تر و تکان‌دهنده‌تر از بعد سیاسی آن است. چه بسا «دادخواهانی» که با ارتکاب وحشیانه‌ترین جنایات بشری پنداشته‌اند که در حال اعمار یک جامعه مبتنی بر عدالت هستند. مرور نامه‌ها و یادداشت‌های بازمانده از فرزندان تزار، به‌ویژه چهار دختر او که بزرگ‌تر بودند و مشاهدات جالبی از رخدادهای پیرامون خود داشتند، موضوع را روشن‌تر می‌کند. 

هلن راپارپورت Helen Rappaport، تاریخ‌نگار بنام بریتانیایی در کتاب «چهار خواهر: زندگی باخته دوشس‌های بزرگ رُمانف» (Four Sisters: The Lost Lives of The Romanov Grand Duchesses)با جزئیات ما را با عوالم الم‌ناک آنان آشنا می‌کند. 

 

 

 

Бо сози сикка...

Худро ҳазор бори дигар ранг мекунанд,

Бо сози сикка нағмаву оҳанг мекунанд.

Ин луъбатакон* масти навои ду-се пашиз*

Ҳам бо сару ҳам бо думи худ ҷанг мекунанд.

Аз ин ки софу сода ба ҳарроҷ* мераванд,

Бадкораҳои* шаҳр басе нанг мекунанд.

Бо пардадарӣ, хирасарӣ, нобародарӣ

Номусу номи ҳам ҳадафи санг мекунанд.

Хушнуд онки сикка ба дастгоҳ рехта,

Шодию сӯр мардуми алданг* мекунанд.

Боқӣ ҳама назорагари хаста аз ҷидол

В-аз луъбатони хор, ки дилтанг мекунанд...

28 меҳри 1399 / 19.10.20

د.ر

______________________________

* Луъбатак, луъбат - лухтак, ъарӯсак, зоча

* Пашиз - пули ночиз

* Ба ҳар(р)оҷ рафтан - бо қимати поин ба фурӯш рафтан; дар музояда ба фурӯш рафтан

* Бадкора - руспӣ, фоҳиша

* Алданг - нодон, коно; буландболои нодон

خود را هزار بار دگر رنگ می‌کنند

با ساز سکه نغمه و آهنگ می‌کنند

این لعبتکان، مست نوای دو سه پشیز

هم با سر و هم با دم خود جنگ می‌کنند

از اینکه صاف و ساده به حراج می‌روند

بدکاره‌های شهر بسی ننگ می‌کنند

با پرده‌دری، خیره‌سری، نابرادری

ناموس و نام هم هدف سنگ می‌کنند

خوشنود آنکه سکه به دستگاه ریخته

شادی و سور مردم الدنگ می‌کنند

باقی همه نظاره‌گر خسته از جدال

وز لعبتان خوار که دلتنگ می‌کنند...

۲۸ مهر ۱۳۹۹

Таҳаммул кун, Ватан, имрӯз ҳам бо ту намемонем,

Ҳама маҷзуби осоиш, ҳама маръуби* Раҳмонем.

Ҳама оҳиста-оҳиста гушуда хандаи писта,

Равону рӯҳи вораста намехоҳем, намедонем.

Агар фарёд одам буд, дусад муште ба сар мезад,

Ки “Аз зиндон раҳоям кун, ки то фардо намеронем!”

Таҳаммул кун, Ватан, чунки шикам дар раддаи болост,

Балое рафта бар ту, лек мо ҷамъи шикамбонем.

Шикан дар ишкане уфтоду мушкил дар дили мушкил,

Даруни мушкилот, аммо, ба фикри роҳи осонем.

Шабехуне ба қалби бовари мо ворид оварда

Хабар аз сарзаминам, ки чу бесуфра яке нонем.

Ба Шаҳнома қасам, рӯҳи бузурги Тӯс озурдаст,

Шабеҳи Рустами дармонда рӯёрӯи як хонем.

Таҳаммул кун, Ватан, чунки ғиреви муъминон болост,

Агарчи дар масири гум шудан аз нури имонем.

Чунон часпида бар дину диёнат, ришамон то ноф,

Чунон хуспида, ки аз Морксу ришаш ҳам намехонем.

Ҷаҳонро мактабе бе пайрави тоҷик нест, лобуд,

Валекин дар макотиб ғолибан гунгу парешонем.

На лоики* ҷаҳонмеҳвар, ки савдояш тасовӣ буд,

На бединему бемеҳроб, на габру не мусалмонем.

Ва гаҳ, бо дидани ранҷе, ки аз Заҳҳок ҳосил шуд,

Ба ин андешаам, ки мо чи мавҷудем... Инсонем?

Таҳаммул кун, Ватан, имрӯз ҳам фардо шавад рӯзе,

Ва рӯзе гӯямат, парвардаи аъмоқи виҷдонем.

На ин рӯзе, ки бар мо сахт чун тонке гузар карда,

На рӯзи талхи дигарро саногӯему хоҳонем.

ДР

15.10.20

24 Mehr 1399

________________________

*Маръуб - тарсида, тарсонидашуда

* Лоик - боварманд ба ҷудоии дин аз сиёсат

تحمل کن وطن امروز هم با تو نمی‌مانیم

همه مجذوب آسایش، همه مرعوب رحمانیم

همه آهسته آهسته گشوده خندۀ پسته

روان و روح وارسته نمی‌خواهیم، نمی‌دانیم

اگر فریاد آدم بود دوصد مشتی به سر می‌زد

که "از زندان رهایم کن که تا فردا نمی‌رانیم!"

تحمل کن وطن چونکه شکم در ردّۀ بالاست

بلایی رفته بر تو، لیک ما جمعِ شکم‌بانیم

شکن در اشکنی افتاد و مشکل در دل مشکل

درون مشکلات اما به فکر راه آسانیم

شبیخونی به قلب باور ما وارد آورده

خبر از سرزمینم که چو بی‌سفره یکی نانیم

به شهنامه قسم، روح بزرگ توس آزرده‌ست

شبیه رستم درمانده رویاروی یک خوانیم

تحمل کن وطن چونکه غریو مؤمنان بالاست

اگرچه در مسیر گم شدن از نور ایمانیم

چنان چسپیده بر دین و دیانت، ریش‌مان تا ناف

چنان خسپیده که از مارکس و ریشش هم نمی‌خوانیم.

جهان را مکتبی بی پیرو تاجیک نیست لابد

ولیکن در مکاتب غالباً گُنگ و پریشانیم

نه لائیک جهان‌محور که سودایش تساوی بود

نه بی‌دینیم و بی‌محراب، نه گبر و نی مسلمانیم.

و گه با دیدن رنجی که از ضحاک حاصل شد

به این اندیشه‌ام که ما چه موجودیم... انسانیم؟

تحمل کن وطن، امروز هم فردا شود روزی

و روزی گویمت پروردۀ اعماق وجدانیم

نه این روزی که بر ما سخت چون تانکی گذر کرده

نه روز تلح دیگر را ثناگوئیم و خواهانیم

د. ر.

۲۴ مهر ۱۳۹۹

"Хиёнат" - филме беимзо ъалайҳи ҲНИТ ва ҶИЭ

“Хиёнат” лафзест, ки давлати Тоҷикистон беш аз пеш барои тавсифи мухолифони худ ба кор мебарад ва акнун ъунвони филмест 210-дақиқаӣ дар се қисмат, ки ахиран аз тариқи ҳамаи шабакаҳои саросарии телевизюни Тоҷикистон намоиш дода шуд.

Филми “Хиёнат” бар мабнои эътирофоти афроди боздоштию маҳкум сохта шудааст. Созандаи филм, ки ному нишоне аз ӯ дар титрожи “Хиёнат” вуҷуд надорад, 25 парвандаро варақ мезанад ва суҳбатҳои надоматомези маҳкумонро пахш мекунад, ки бархе аз онҳо дар қайди ҳаёт нестанд. Монанди Қиёмиддини Ғозӣ, ки аз чеҳраҳои мазҳабии маъруфи поёни даврони Шӯравӣ буд. Ӯ ду сол пеш ба 18 сол зиндон маҳкум шуд ва порсол дар ошӯби зиндони Ваҳдат ба қатл расид. Ӯ дар ин филм хитоб ба ҳамсангари пешини худ Муҳйиддини Кабирӣ, раҳбари Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон (ҲНИТ), мегӯяд: “Лофи беҳуда гардан шикастааст!” Ӯ ва “муътарифон”-и дигар дар ин филми давлатӣ Ҳизби Наҳзати Исломиро ба талош барои кудето дар соли 2015 муттаҳам мекунанд; иттиҳоме, ки зарфи панҷ соли ахир давлат батакрор эълом ва Наҳзати Исломӣ рад кардааст.

Дар воқеъ, нуки шамшери ин филм ба сӯи Ҳизби Наҳзати Исломӣ нишона рафтааст, ки панҷ сол пеш Додгоҳи ъолии Тоҷикистон онро ба ъунвони як “созмони теруристию ифротгаро” мамнӯъ кард; ва бавежа ъалайҳи раҳбари он Муҳйиддини Кабирӣ. Муътарифони аслӣ писаръамма, бародарзан, хешовандони дигар ва ронандаи пешини Муҳйиддини Кабирӣ ҳастанд. Маҳмадъалӣ Раҳматуллоҳуф, аз пайвандони Муҳйиддини Кабирӣ, дар ҳоле ки пушти сари ӯ чашмандози дилрубое аз рустои Қасамдараи Файзободро мебинем, хитоб ба Муҳйиддини Кабирӣ мегӯяд: “Аз ин  деҳ шармандавор гурехта рафтӣ. Моро ҳам шарманда кардӣ. Мардуми инҷо ҳаргиз наметавонанд туро бибахшанд”. Қасамдара зодгоҳи Муҳйиддини Кабирӣ аст. Ҳамаи пайвандони ӯ, ки дар ин филм зоҳир мешаванд, соли 2016 ба як сол зиндон маҳкум шуда буданд. Оқои Кабирӣ мегӯяд, агар онҳо тан ба эътирофи иҷборӣ намедоданд, барои муддати бисёр дарозтаре равонаи зиндон мешуданд.

Раҳбари ҲНИТ, ки акнун дар Урупо ба сар мебарад, мегӯяд, ки эътирофоти афроди наздик ба ӯ дар пайи муъомилае сурат гирифтааст. Ба гуфтаи ӯ, зарфи як моҳи рӯза наздиконашро ба идораи амнияти маҳаллӣ мебурданду шиканҷа мекарданд, то ин эътирофот ҳосил шавад. Вагарна, ба гуфтаи ӯ, ҳар як аз онҳоро ба 20 то 25 сол зиндон ва мусодираи амвол таҳдид мекарданд.

Дар тамосҳои бешумори БиБиСии форсӣ ҳеч мақоми ҳукуматӣ ё коршиноси наздик ба ҳукумат ҳозир нашуд ба ин суханони Муҳйиддини Кабирӣ посух диҳад.

Кишвари “барои тоҷикон маълум” куҷост?

Яке дигар аз мавзӯъҳои меҳварии филми «Хиёнат» кишварест, ки аз он 31 бор ёд шуда, аммо бидуни зикри номи дақиқаш. Ровии филм 31 бор аз кишваре мегӯяд, ки мусалмон асту “барои мардуми Тоҷикистон маълум”, вале як бор ҳам номи он кишварро намешунавем.

Албатта, дар мавориде парда аз рӯи “кишвари барои тоҷикон маълум” бармеуфтад. Масалан, дар эътирофоти забтшуда, ки бархе номи шаҳрҳои Қум, Караҷ, Пардис, Бумиҳин ва устони Мозандаронро ба забон меоваранд. Ва дар мавориде нақшаеро мебинем, ки наметавонад ҷое ҷуз Эрон бошад.

Ъабдуссаттор Каримуф, яке аз аъзои маҳкумшудаи ҲНИТ, дар “эътироф”-и худ мегӯяд: “Аксари ҷавонони тоҷике, ки дар ҳаводиси чаҳоруми септомбри 2015 ширкат карданд, мегуфтанд, ки дар Караҷ, Мозандарон ё Қум омӯзишҳои низомӣ дидаанд”. Манзур аз “ҳаводис” чизест, ки давлати Тоҷикистон талош барои кудето ба раҳбарии женерол Назарзода, муъовини пешини Вазорати дифоъ, дар соли 2015 меномад. Ин дувумин бор аст, ки ҳукумати Тоҷикистон Эронро ба ҳамдастӣ дар “иқдом ба кудето” муттаҳам мекунад. Иттиҳоме, ки бори нахуст дуруст се сол пеш дар филме инчунинӣ матраҳ шуд ва эътирози катбии Сафорати Эрон дар Душанберо дар пай дошт. Аммо чиро ин бор бидуни зикри ном?

Тӯраҷи Атобакӣ, коршиноси Осиёи Миёна, бар ин бовар аст, ки наметавон ъомили дахолати Русия дар ин заминаро нодида гирифт. “Русия ва шояд ҳам Чин ба хотири равобити нисбатан танготанге, ки бо Эрон доранд, иҷоза намедиҳанд, ки яке аз кишварҳои дорои пайванд бо ин ду қудрати минтақаӣ мисли Тоҷикистон бо Эрон вориди робитаи бисёр пурташаннуҷе шавад”.

Аммо Муҳйиддини Кабирӣ ба ин гумон аст, ки шояд мақомҳои эронӣ аз маҷроҳои ғайрирасмӣ ба ҳукумати Тоҷикистон ҳушдорҳое додаанд, ки ба нармишу гармиши нисбӣ дар равобити байни ду кишвар анҷомидааст. Зимни ин ки аз диди ӯ, Ҷумҳурии Исломӣ собит кардааст, ки ҲНИТ аз пуштибонию кумакҳои маънавию диплумотики Теҳрон бархурдор нест ва ба ҳамин далел ҳам ин бор номи Эрон ба забон наёмад.

Ва нигоҳи севум ба ин мавзӯъ аз Сайидюнуси Истаравшанӣ, ъузви Анҷумани Озодандешони Тоҷикистон ва пажӯҳишгари динӣ дар Табрези Эрон аст, ки ӯ ҳам аз муттаҳамони филми “Хиёнат” аст:

“Ҳукумати Тоҷикистон ба заъм (гумон)-и худаш равзанаеро боз гузоштааст, бад-ин маъно, ки ҳанӯз ҳам мешавад бо ҳам равобити хуб дошт; ба шарти ин ки Эрон мухолифоне мисли манро “терурист” биномад, онҳоро аз хокаш биронад ё ба Душанбе таҳвил диҳад”.

Чи бо ному чи бе ном, муҳтавои филми “Хиёнат” “кишвари барои мардуми Тоҷикистон маълум”-ро барои ҳамагон маълум мекунад. Пас чиро Эрон вокуниши сареҳе ба ин иттиҳомот нишон намедиҳад?

Сайидюнуси Истаравшанӣ муътақид аст, ки Эрон намехоҳад равобиташро бо мардуми Тоҷикистон тира кунад. “Давлатҳо меоянду мераванд. Мардум мемонад. Тоҷикистон барои Эрон Омрико ё ҳатто Ъарабистони Саъудӣ нест, ки бо он мушу гурба шавад. Эрону Тоҷикистон иштирокоти зиёде доранд ва як пайкару як рӯҳанд”. Пас набояд ин масоилро ҷиддӣ гирифт.

 

Эрон ва мухолифони давлати Тоҷикистон

Филми “Хиёнат” муддаъист, ки Эрон ба ҷавонони тоҷик омӯзиши теруристӣ медиҳад, то онҳо дар ниҳоят ҳукумати секулори Тоҷикистонро барандозанд.

Тӯраҷи Атобакӣ чунин тарҳеро баъид медонад. Аз диди ӯ, Эрон дар ҷойгоҳе нест, ки барои дахолати мустақим дар умури Тоҷикистон иқдом кунад. Мегӯяд:

“Дар замони шӯравӣ як дуҷин Ҳизби Кумунист аз саросари ҷаҳон дар Маскав дафтар доштанд, вале Шӯравӣ бо он кишварҳо равобити танготанг дошт. Эрон ҳам, ки худро Уммулқурои ислом медонад, ба нерӯҳои исломии ҷаҳон паноҳу имконот медиҳад. Вале ин ки бихоҳад ба атбоъи он кишвар омӯзиши низомӣ бидиҳад, ки бираванду дар кишварашон ъамалиёти низомӣ ё теруристӣ анҷом диҳанд, ба назар баъид меояд. Чиро ки ин писанду хуранди Русия нест ва Русия иҷозаи чунин кореро намедиҳад”.

Аммо дар замони ҷанги дохилии Тоҷикистон (1992-97) Ҳизби Наҳзати Исломӣ аз пуштибонии молию моддию маънавии Ҷумҳурии Исломӣ бархурдор буд ва Эрон ба чеҳраҳои аслии ин ҳизб паноҳ дода буд. Муҳйиддини Кабирӣ мегӯяд, ки акнун аз он ҳимоятҳо хабаре нест. Ба гуфтаи ӯ, пас аз поёни ҷангу бозгашти масъулони ҳизб ба Тоҷикистон Наҳзати Исломӣ аз Эрон ҳеч кумаке дарёфт накардааст. Мегӯяд:

“Пас аз поёни ҷанг Наҳзати Исломӣ ба муддати 18 сол дар Тоҷикистон расман фаъъолият мекарду ҳеч касе як бор ҳам нагуфта буд, ки Эрон ба ин ҳизб кумак мекунад. Агар мегуфт, бар пояи он иддиъо мешуд ҳизбро мамнӯъ кард. Яъне дар дохили кишвар будему Эрон ба мо кумак намекард. Ҳоло, ки ҳизбамонро таътил ва “туруристию ифротӣ” эълом кардаанд, читавр Эрон метавонад ба мо кумак кунад? Агар кумак мекард, имрӯз мо дар Эрон зиндагӣ мекардем, на дар Урупо. Худи Эрон барои анҷом додани додугирифти молӣ бо кишварҳои урупоӣ мушкил дорад. Пас читавр метавонад ба мо дар Урупо кумак кунад?”

Дар филми “Хиёнат” бархе аз рӯзноманигорони хориҷнишини Тоҷикистон ҳам муттаҳам шудаанд, ки расонаҳояшонро бо пули Ҷумҳурии Исломӣ роҳандозӣ кардаанд. Аз ҷумла торнамои хабарию таҳлилии akhbor.com, ки ин иттиҳомро мардуд медонад.

 

Созандаи филм кист?

Филми “Хиёнат” титрож надорад. Орм (нишон)-и ширкати “Тоҷикфилм” танҳо мавриди ишора ба созандаи филм аст. Беимзо будани филм ба гумоназаниҳо доман задааст. Сайидюнуси Истаравшанӣ бо “80 то 90 дарсад эҳтимол” ҳадс мезанад, ки “пушти ин филм Кумитаи Давлатии Амнияти Миллӣ аст”. Муҳйиддини Кабирӣ, аммо, онро пружаи дафтари раёсати ҷумҳурии Тоҷикистон медонад. Дар тамосе, ки бо ин дафтар доштам, гуфта шуд, ки “Хиёнат” аз офаридаҳои истудиюи “Тоҷикфилм” аст ва рабте ба ин ниҳод надорад.

Чанд рӯз пеш хабаргузории давлатии “Ховар” ба нақл аз раиси истудиюи “Тоҷикфилм” номи коргардони филми беимзоро эълом кард: Рустами Сатторзода. Номе, ки барои маҳофили хабарии Тоҷикистон чандон ошно нест. Ҳарчанд дар Фейсбук намояе дорад. Ва дар ҷустуҷӯгар Google номи ӯ сирфан бо хабарҳои марбут ба филми “Хиёнат” зоҳир мешавад.

Аммо соъоте пас аз пахши гузориши телевизюни БиБиСии форсӣ дар бораи филми “Хиёнат” хабаргузории давлатии “Ховар” бо тасҳеҳи он хабар феҳрести буландболе аз созандагони филмро мунташир кард, ки Рустами Сатторзода дар он миён набуд. Оқои Сатторзода дар тамосе хусусӣ ба ман гуфт, ки ҳирфааш филмбардорист ва ҳеч сарукоре бо филми “Хиёнат” надошта ва худаш ҳам намедонад, ки чиро дар хабари аввали хабаргузории давлатӣ аз ӯ ба ъунвони созандаи филм ёд шуда. Дар гузинаи тасҳеҳшудаи хабари “Ховар” мехонем, ки коргадони филми “Хиёнат” Малики Тӯразода ва филмноманивиси он Раҳмати Темуриён будаанд, ки боз ҳам дар маҳофили хабарии Тоҷикистон гумном маҳсуб мешаванд. Хабари аввалияи хабаргузории “Ховар”, ки аз қавли раиси “Тоҷикфилм” Рустами Сатторзодаро коргардони филми “Хиёнат” муъаррифӣ карда буд, ҳамчунон дар пойгоҳҳои иттилоърасонии дигар дар дастрас аст.

Ҳамзамон Пажӯҳишгоҳи роҳбурдии вобаста ба раёсати ҷумҳурии Тоҷикистон дар тақдир аз ин филм кунфронси ъилмию роҳбурдӣ баргузор кардааст. Ҳарчанд суханронони ин ҳамоиш даъвати БиБиСӣ барои табйини мавзеъи худро напазируфтанд. Масъулони истудиюи “Тоҷикфилм” ҳам ба ман гуфтанд, ки моил нестанд дар ин замина гуфтугӯ кунанд.

“Хиёнат” бо тамоми пурсишҳое, ки падид оварда, далели тозаи дигарест бар пунба шудани ҳамаи риштаҳои сулҳи байни тоҷикон, ки 23 сол пеш ҳосил шуд.

Раисҷумҳури Тоҷикистон дар бузургдошти рӯзи имзои он тавофуқ моҳи гузашта расман яке аз ду тарафи сулҳро ҳазф карду гуфт, ки тавофуқномаи сулҳро бо Ҳизби Наҳзати Исломӣ имзо накарда буд, балки тарафи ӯ Иттиҳоди Нерӯҳои Мухолифин буд.

Аммо сутуни фақароти он иттиҳодия ҳамин Ҳизби Наҳзати Исломӣ буд ва тарафи музокираи Эмомъалии Раҳмон раҳбари вақти ин ҳизб – Ъабдуллоҳи Нурӣ.

 

Истибдод сароғози нооромист

Ончи ин рӯзҳо дар беш аз 100 шаҳри Эрон мегузарад, мубориза бо истибдод аст. Бархе бо ишора ба ъиллати оғози он ба ин эътирозот “шӯриши бензинӣ” ном ниҳодаанд. Чун дар нимашаби панҷшанбе, 23 обон (14.11.19) буд, ки баногоҳ мардуми Эрон аз се баробар шудани қимати бензин огоҳ шуданд. Чанд соъате дар ҳолати шук ба сар бурданд ва сипас даст ба эътирозоте заданд, ки акнун саросари кишварро фаро гирифта ва дар ҷоҳое ба хоку хун кашида шудааст.

Аммо аз шиъорҳое, ки мардум дар ҳамон соъоти аввалия сар доданд, пайдо буд, ки афзоиши қимати бензин баҳонае беш нест. Чун бештари шиъорҳо рангу оби сиёсӣ доштанд, то иқтисодӣ. Аз “Марг бар Хоманаӣ!” гирифта, то “Ризошоҳ! Рӯҳат шод!” дар ақсо-нуқоти Эрон ба садо даромад ва ҳамин имрӯз ҳам садо медиҳад.

Ин нахустин бор нест, ки чунин шиъорҳоеро дар Эрон мешунавем. Ду сол пеш дар  даймоҳи 1396 (поёни соли 2017 ва оғози 2018) ҳам беш аз сад шаҳри Эрон шоҳиди тазоҳуроте инчунинӣ буд, ки дар эътироз ба сиёсатҳои иқтисодии давлати Ҳасани Рӯҳонӣ оғоз шуд ва рафта-рафта низоми сиёсии Эрон, бавежа вилояти фақеҳ ва шахси Ъалии Хоманаиро ҳадаф қарор дод. Ҳукумат бо қалъу қамъу бизану бибанд базӯр тавонист ин шӯриши фарогирро фурӯ бинишонад, ҳарчанд ҳаргиз батамом фурӯ нанишаст. Дар ҷараёни ин ду сол ҳам шӯришҳои парокандае чун эътирозоти ширкати найшакари Ҳафттаппа ва ширкати миллии фӯлоди Эрон инҷову онҷо идома доштааст.

Ин бор ҳукумат бо омодагии бештар ба муқобила бо мардум омадааст. Аввалан, афзоиши нархи бензинро раисони ҳар се қувва бо як садо эълом карданд; дар як мусаввабаи ниҳоде бо номи “Шӯрои ъолии ҳамоҳангии иқтисодӣ” (ки порсол таъсис шуд), ки раисони қувваҳои муҷрия, қонунгузор ва додрасиро ба ҳам меоварад. Ъамалан, ин ниҳоди ғайримунтахаб Маҷлиси Шӯрои Исломӣ (порлумон)-ро давр зада ва хостаи худро табдил ба қонун кардааст. То намояндагони маҷлис эътироз карданд, Ъалии Хоманаӣ аз мусаввабаи Шӯро ҳимоят кард ва мухолифатҳо дар порлумон фурӯ хобид. Дар воқеъ, “Шӯрои ъолии ҳамоҳангии иқтисодӣ” хостаи Ъалии Хоманаиро иҷро кардааст, ки чанд рӯз пеш аз бешмасрафии бензин гилоя мекард. Ва ҳарчанд худаш мегӯяд, ки дар ин замина коршинос нест, раъй ба афзоиши ногаҳонии 300-дарсадии бензин додааст.

Пас ин бор бар хилофи ду сол пеш раисони се қувва даври раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ муттаҳид шудаанд.

Омодагии дигари мақомҳо ба тазоҳуроти ҷорӣ ин аст, ки иртиботи Эрон бо Интернети ҷаҳониро қатъ ва Интернети дохилиро фаъъол карданд. Имрӯз дастрасӣ ба бархе аз торнамоҳои Эрон аз хориҷ муяссар шуда, аммо аз оғози эътирозот ин дастрасӣ салб шуда буд. Ба гунае, ки на аз дохили Эрон мешуд ба торнамоҳои бурунмарзӣ дастрасӣ дошт ва на аз хориҷ ба пойгоҳҳои маҷозии дохили Эрон. Ин маҳдудият ҳамчунон дар маҳалҳое бахусус ва дар мавриди торнамоҳои хоссе побарҷост.

Бо салби дастрасии мардум ба шабакаҳои иҷтимоъӣ мақомҳои Ҷумҳурии Исломӣ мекӯшанд имкони паёмрасонӣ ва ташрики масоъӣ миёни муътаризон ва ҳамчунин дастрасӣ ба хабарҳо аз расонаҳои порсии хориҷӣ ва ирсоли матолиб ба ин расонаҳоро ба ҳадди ақал бирасонанд. Дар эътирозоти қаблӣ мардум бо истифода аз Telegram-у WhatsApp-у паёмрасонҳои мушобеҳи дигар дар маҳалле гирди ҳам меомаданд ё иқдомҳои дигарро ҳамоҳанг мекарданд. Албатта, мумонеъати мақомҳои ҶИ Эрон аз дастрасии мардум ба Интернети ҷаҳонӣ метавонад барои худи онҳо паёмадҳое дошта бошад. Ҳамаи мақомҳои буландпояи Эрон дар ъайни эъмоли маҳдудияти баҳраварӣ аз Интернет барои мардум худашон дар шабакаҳои иҷтимоъӣ ҳисобҳои фаъъол доранд, ки метавонад дар иқдоме талофиҷӯёна масдуд шавад.

Аммо нуктае, ки барои мақомҳои Ҷумҳурии Исломии Эрон бояд нигаронкунанда бошад, басомад (“частота”)-и вуқӯъи ин эътирозҳост. Нахустин тазоҳуроти бузург ъалайҳи истибдод дар Ҷумҳурии Исломии Эрон соли 1378 (1999), дуруст 20 сол пеш иттифоқ уфтод, ки ба ҳамлаи нерӯҳои амниятию интизомӣ ба Кӯи Донишгоҳи Теҳрон анҷомид ва лаккае хунин дар торихи Ҷумҳурии Исломӣ ба шумор меояд. Тазоҳуроти бузурги дувум даҳ сол пас аз он, дар пайи интихоботи 1388 (2009) сурат гирифт, ки ба пирӯзии дубораи Аҳмадинажод анҷомид, ҳарчанд натиҷаи омори аввалия чизи дигаре буд. Паёмадҳои он рӯйдодҳои хунин, ки ба “Ҷунбиши сабз” маъруф шуда, имрӯз ҳам маҳсус аст ва раҳбарони “Ҷунбиши сабз” имрӯз ҳам дар ҳасри хонагӣ ба сар мебаранд. Эътирозоти фарогири зиддиҳукуматии баъдӣ, ки шиъорҳои бисёр ошкортару бепардатар дар тақбеҳи вилояти фақеҳ ва дар ҳимоят аз хонадони подшоҳии Паҳлавӣ дошт, ҳашт сол пас аз он ба вуқӯъ пайваст; дар соли 1396 (2017-2018), ки ишорае ба он доштам. Ва ду сол баъд аз он дигарбора Эрон саҳнаи эътирозоти саросарист. Яъне фосилаи миёни эътирозот дар ҳоли кӯтоҳтару кӯтоҳтар шудан аст (20, 10, 8, 2 сол) ва шиъорҳо беш аз пеш низоми сиёсии Ҷумҳурии Исломӣ ва шахси раҳбари онро ҳадаф қарор медиҳад.

Кӯтоҳсухан, истибдод ҳамеша нооромию ошӯб дар пай дорад. Он чи истибдоди исломӣ бошаду чи истибдоди халқи демукрот. Танҳо роҳи тазмини зиндагии орому беошӯб дурӣ аз худкомагӣ ва рӯй овардан ба раъйи мардум аст.

Оромиши имрӯз таҳти ҳукумати як раҳбари худкомаву зӯргӯ сароғози ошӯбҳои фардост.