Adventures of a Parthian Word

Саргузашти як вожаи портй

Яке аз ғалатҳои мусталаҳ (роич) дар забоншиносии эронй “паҳлавй” хондани забони порсии миёна ё сосонй аст. Забони паҳлавии ростин ҳамон забони портист, ки бар порсии миёна таъсири мустақим дошта, ва на танҳо бар он. Ҳузури паҳлавй (портй/ашконй) дар порсии имрўз ва забонҳои матраҳи чаҳон ҳамчунон маҳсус аст. Яке аз вожагони пурчилваи портй “газн” аст, ки ба шакли “ганч” ба порсии сосонй (порсии миёна) роҳ ёфт. Имрўза дар номномаҳои инглисй решаи номи писаронаи “Чоспер” (Jasper)-ро порсй медонанд, аммо камтар касе медонад, ки ин ҳамон “ганчур” аст, бо таҳрифи талаффуз, аммо бо ҳамон маъно:

http://babynamesworld.parentsconnect.com/meaning_of_Jasper.html

Он ганчи ашкониро дар масдари “гунчондан” ва исми “гунчоиш” ҳам мебинем, бо ин ки “забар”-аш “пеш” шудааст.

Пеш аз ислом буд, ки “ганч” аз порсии миёна ба ъарабй роҳ ёфт. Ба чандин гуна. Шакли аввалияи он дар забони ъарабй “канз” буд, ба ҳамон маънии дақиқи вожа: ганч. Шакли дувуми он дар забони ъарабй масдари “хазана” ба маънии “анбоштан, пасандоз кардан” аст, ки вожаҳои бисёре ба монанди махзану махозин, хизонаву хазина аз он рўидаанд. Ин вожаи порсии тозишуда ба Фарангистон роҳ гушуд ва дар забони итолиёйи mazazzino (анбор), дар фаронсавй ва русй magasin (анбор, фурўшгоҳ) ва дар инглисй magazine (мачалла) шуд. Туркҳо онро ба шакли “мағоза” (фурўшгоҳ) пазируфтанд ва ба эрониён бозпас содир карданд.

Шакли севуми “ганч”-и ашконй дар забони ъарабй “чаназа” аст, ба маънои пўшондан, нуҳуфтан. Ва “чаноза” ҳам ки пайкари бечони нуҳуфта аст, аз ҳамон меояд.

Юнониҳо “ганч”-и порсиро ба шакли gaza пазируфтанд, ба ҳамон маънии аслии вожа. Забони лотин онро аз юнонй ба шакли gazette вом гирифт, ки воҳиди пули фарангиҳо шуд ва сипас ба маънои “рўзнома” (газета) даромад, чун қимати он баргаҳо, ки “гозет” ном дошт, як гозет беш набуд...

سرگذشت یک واژۀ پارتی

یکی از غلط‌های مصطلح در زبان‌شناسی ایرانی «پهلوی» خواندن ِ زبان پارسی میانه یا ساسانی است. زبان پهلوی راستین همان زبان پارتی است که بر پارسی میانه تأثیر مستقیم داشته، و نه‌تنها بر آن. حضور پهلوی (پارتی/اشکانی) در پارسی امروز و زبان‌های مطرح جهان همچنان محسوس است. یکی از واژگان پرجلوۀ پارتی «گزن» است که به شکل «گنج» به پارسی ساسانی (پارسی میانه) راه یافت. امروزه در نامنامه‌های انگلیسی ریشۀ نام پسرانۀ «جاسپر» را پارسی می‌دانند، اما کمتر کسی می‌داند که این همان «گنجور» است، با تحریف تلفظ، اما با همان معنا:

http://babynamesworld.parentsconnect.com/meaning_of_Jasper.html

آن گنج اشکانی را در مصدر «گنجاندن» و اسم «گنجایش» هم می‌بینیم، با این که زبر (فتحه)اش «پیش» (ضمه) شده است.

پیش از اسلام بود که «گنج» از پارسی میانه به عربی راه یافت. به چندین گونه. شکل اولیۀ آن در زبان عربی «کنز» بود، به همان معنی دقیق واژه: گنج. شکل دوم آن در زبان عربی مصدر «خزن» به معنی «انباشتن، پس‌انداز کردن» است که واژه‌های بسیاری به مانند مخزن و مخازن و خزانه و خزینه از آن روئیده‌اند. این واژۀ پارسی تازی‌شده به فرنگستان راه گشود و در زبان ایتالیایی mazazzino (انبار)، در فرانسوی و روسی magasin (انبار، فروشگاه) و در انگلیسی magazine (مجله) شد. ترک‌ها آن را به شکل «مغازه» (فروشگاه) پذیرفتند و به ایرانیان بازپس صادر کردند.

شکل سوم گنج اشکانی در زبان عربی «جنز» است، به معنای پوشاندن، نهفتن. و «جنازه» هم که پیکر بیجان نهفته است، از همان می‌آید.

یونانی‌ها «گنج» پارسی را به شکل gaza پذیرفتند، به همان معنای اصلی واژه. زبان لاتین آن را از یونانی به شکل gazette وام گرفت که واحد پول فرنگی‌ها شد و سپس به معنای «روزنامه» درآمد، چون قیمت آن برگه‌ها که «گازت» نام داشتند، یک گازت بیش نبود...