Thursday, May 25, 2017

Як моҳ аз ъазимати мурғи дилам гузашт...

Як моҳ аз ъазимати мурғи дилам гузашт,
Теғе ба ъарзи пайкари нимбисмилам гузашт.
Як моҳ гӯши ман ба таманнои савти ӯ
Ҳай сут* мекашад, ки нагӯ соқилам** гузашт.
Як моҳ аз чакидани хуни дили фигор,
Як моҳ аз муҳорибаи Мавсилам*** гузашт.
Як моҳ моҳи ман таҳи чоҳе ниҳон шуда,
Торику сомитам, шамъи маҳфилам гузашт.
Дарё сиришки ман ба вуфур**** ошамидаву
Ашкам хутути муртафеъи соҳилам гузашт.
Рӯҳаш париду нур париду бухор шуд,
Як моҳи талху шӯру шару қотилам гузашт.
Шӯрам, сиришта аз намаки фурқати ъазиз,
Кӯрам, маҳаки дарки ҳақ(қ)у ботилам гузашт.
Рӯзи висол аз таби ин ғусса гӯямаш,
Аз ин ки чун ъумри дили ғофилам гузашт.
4-уми хурдоди 1396
25.05.17
__________________
*Сут - ҳуштак
**Соқил صاقل – равшангар
***Мавсил – шаҳре дар Ъироқ, ки ин рӯзҳо шоҳиди задухурдҳои хунбор аст
****Ба вуфур – ба фаровонӣ, бисёр
یک ماه از عزیمت مرغ دلم گذشت
تیغی به عرض پیکر نیم‌بسملم گذشت
یک ماه گوش من به تمنای صوت او
هی سوت می‌کشد که نگو صاقلم* گذشت
یک ماه از چکیدن خون دل فگار
یک ماه از محاربۀ موصلم گذشت
یک ماه، ماه من ته چاهی نهان شده
تاریک و صامتم، شمع محفلم گذشت
دریا سرشک من به‌وفور آشمیده و
اشکم خطوط مرتفِع ساحلم گذشت
روحش پرید و نور پرید و بخار شد
یک ماه تلخ و شور و شر و قاتلم گذشت
شورم، سرشته از نمک فرقت عزیز
کورم، محک درک حق و باطلم گذشت
روز وصال، از تب این غصه گویمش
از این که چون عمر دل غافلم گذشت
۴ خرداد ۱۳۹۶
_________________
*صاقل - روشنگر

Нигоҳи як таҳлилгари ъараб ба моҷарои Тромпу Саъудӣ

Дуктур Амира Абулфутӯҳ аз таҳлилгарони торнамои MiddleEastMonitor аст ва аз манзари як ъараби мусалмон ба мавзӯъ нигоҳ кардааст. Матлаби эҳсосотист, аммо баёнгари дидгоҳи ҷамъи касире аз ъарабҳо ба мавзӯъ. Яъне бо вуҷуди тафовути дидгоҳ дар бархе аз маворид ва вуҷуди нукоти носаҳеҳ дар ҷой-ҷойи матлаб мешавад хашми як ъараби мусалмон ва нигоҳи ӯ ба ин мавзӯъро дарёфт.

Мегӯяд: 

“Душмани ислом ва фарди мутанаффир аз мусалмонон аз зодбуми ҳазрати Муҳаммад (с), паёмбари ислом ва сарзамине, ки макони ҳарамайни шарифайн аст, боздид кард, то ошкоро ъалайҳи ислому мусалмонон эъломи ҷанг кунад. Ӯро раисони ҷумҳур, подшоҳон ва амирони кишварҳои мусалмон ҳамроҳӣ карданд, ки ӯ аз ақсо-нуқоти ҷаҳон ба монанди дому аҳшом (чорпо) гирди ҳам оварда буд. Марде, ки дар баробари раъйдиҳандагонаш пеш аз интихобот бо ишора ба Ъарабистони Саъудӣ қавл дода буд, ки он говро то замоне бидӯшад, ки шираш бихушкад ва сипас онро бикушад, меҳмони ин кишвар шуд. Ин раисиҷумҳури омрикоӣ, Дунолд Тромп, ки ба мардуми кишвараш қавл дода буд исломро аз сафҳаи замин бизудояд ва вуруди мусалмонон аз чанд кишвари ҷаҳон, аз ҷумла Ъарабистони Саъудӣ ба Омрикоро мамнӯъ кунад, ба Ъарабистони Саъудӣ сафар кард, дар ҳоле ки ин кишвар, бино ба Қонуни Ъадолат Ъалайҳи Ҳомиёни Терурисм (JASTA), ки Кунгреи Омрико барои ҳамин кишвар тасвиб карда, таҳти таҳрим аст. Сарфи назар аз ҳамаи инҳо, аз вуруди ӯ (Тромп) ба кишвар ба таври бесобиқа ва пурзарқу барқ истиқбол карданд!

Тамомии ин моҷаро музҳик буд ё бештар ба як кумедии сиёҳ мемонд; замоне ки Дунолд Тромп, раисиҷумҳури Омрико, бар курсии раёсати иҷлоси Шӯрои Ҳамкории Халиҷи Форс ва нишасти сарони кишварҳои мусалмон нишаст. Гӯё ӯ ба ъунвони Амир-ал-муъминин ба хилофати милали мусалмон расида буд. Ӯ ба касоне, ки дар баробараш нишаста буданд, дастури мубориза бо даҳшатафканӣ (терурисм) ва рондани он аз кишварҳояшонро дод. Ӯ гуфт, ки Омрико ба намояндагӣ аз онҳо нахоҳад ҷангид ва ба онҳо “чароғи сабз” дод, ки ъалайҳи уммати худашон биҷанганд. Ӯ “Ҳамос”-ро як созмони даҳшатафкан (терурист) хонд ва ҳеч як аз ҳозирон ҷуръати мухолифат бо ин дидгоҳро надошт. Зеро бо Амир-ал-муъминин наметавон мухолифат кард.

Тромп ҳамчунин гушоиши Маркази Ҷаҳонии Мубориза бо Идеулужии Ифротӣ (GCCEI) дар Ъарабистони Саъудиро эълом кард. Ъарабистони Саъудӣ ва Иёлоти Муттаҳидаи Омрико дар раъси ин марказ хоҳанд буд. Мусалламан, ҳамаи мо медонем, ки чи чизе аз дидгоҳи Иёлоти Муттаҳида “идеулужии ифротӣ” ба шумор меояд. Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки ӯ дар сарзамини ислом ъалайҳи ислом эъломи ҷанг кард! Ҳукумати саховатманди Ъарабистони Саъудӣ барои ҳифзи тоҷу тахти худ ба ӯ 460 милёрд дулор пардохт; бо ин тасаввур, ки хатари Эрон онро таҳдид мекунад. Эрон матарсак (хӯсаи полиз, “пугало”)-ест, ки Омрико барои Ъарабистон сохтааст, то аз он баҳракашӣ кунад ва дороиҳояшро ба яғмо бибарад. Дар гузашта ҳам ҳамин корро бо Ъироқи Саддом Ҳусейн карда буд, то замоне ки муваффақ ба ишғоли Ъироқ шуд ва онро ба Эрон, душмани торихиаш, таҳвил дод.

Вале Ъарабистони Саъудӣ аз рӯйдодҳои ахир ва гузаштаи торих дарсе намегирад ва то кунун нишон додааст, ки аз аблаҳтарин раҳбарони ҷаҳон дар тӯли торих аст. Ҳамон гуна ки интизор мерафт, Тромп ибтикори Малик Ъабдуллоҳ (подшоҳи пешини Ъарабистон) барои буҳрони Фаластинро написандид ва ҳеч ишорае ҳам ба роҳи ҳалли “дукишварӣ” ё ҳеч роҳкори дигаре дар буҳрони Фаластин ё ба қавли худаш, “муъомилаи қарн” накард. Ӯ фақат ёдовар шуд, ки барои дидор бо Нетонёҳу ба Байтулмуқаддас сафар хоҳад кард; яъне масъалаи Фаластин ҳатто дар дастури кори ӯ набудааст.

Баростӣ, ин нишаст кунфронси нангу шармандагӣ буд. Рӯзи эъломи марги ъарабҳо буд, чун онҳо дигар рӯи нақша ҳузур надоранд. Онҳо расман ба зери чатри Омрико рафтаанд ва мо барояшон изҳори ҳамдардӣ намекунем. Зеро онҳо ин хиффату хориро, ки кӯбандагони динашон бар онҳо таҳмил кардаанд, пазируфтанд. Ин сарафкандагиро пазируфтаанд, то тоҷу тахти худро ҳифз кунанд. Нафрин бар тоҷу тахте, ки мақому манзалат ва каромати ъарабҳоро аз даст дода бошад ва лаънат бар ононе, ки дину сарваташонро ба касоне бохтаанд, ки ъалайҳи адёни онҳо меҷанганд; дар ҳоле ки милали мусалмон дар гуруснагӣ ба сар мебаранд.

Дар ҳоле, ки Ъарабистони Саъудӣ ва фармонравоёни ъарабу мусалмон аз вуруди Халифи ҷаҳони ислом ба сарзаминашон таҷлил ва ба ӯ изҳори фармонбурдорию вафодорӣ мекунанд, мақомҳои Омрико дар ҳоли баррасии эъломи ҷурм ъалайҳи Дунолд Тромп ҳастанд. Дар паи расвоии марбут ба равобити ӯ бо русҳо ва ифшои асрори Омрико ба онҳо чунин эҳтимоле матраҳ аст. Ин таноқуз баёнгари тафовут миёни мо ва онҳост; тафовут миёни ҷиддияту ъазми росих, арзишҳо ва усул аз як тараф ва фиребу дурӯғ ва гумроҳсозӣ аз сӯи дигар.”

(Поёни матлаби Амира Абулфутӯҳ, MiddleEastMonitor)

Модар, модаро, дилам туро мехоҳад...

(ба гӯиши ъазизтарин офаридаи Худо)
Модар, модаро, дилам туро мехоҳад,
Аз дурии ту ҷуну танам мекоҳад.
Ду чишми тарам чишми туро кам дорад,
Дунё ҳама аз ғами ту мотам дорад.
Модар, модаро, мани ғарибат ҳайрун,
Хокам ба сару сари харобам сарсун.
Бечора шудам, хор шудам, зор шудам,
Аз боқии ъумри дода безор шудам.
Модар, модаро, туро куҷо ман ёбам?
Бо ман модарӣ кун, ки ъаҷаб нотобам.
Ун дасти дуъои ту куҷо мерӯяд?
Дигар чи касеям "бачаҷун" мегӯяд?
Модар, модаро, марги ту поюнам буд,
Вайрунам карду сӯзиши ҷунам буд.
Як бораки дигар телефунат бардор,
То боз шавам "Шафқатак"-и модардор...
02/05/17

Ту фириштаи наҷотам будӣ...

Модар, ту фириштаи наҷотам будӣ,
Пояндатарин ъишқи ҳаётам будӣ.
Марги ту асосу пояам ларзонад,
Онгуна ки мояи саботам будӣ.
Модар, ту маро канори худ парвардӣ,
Вобаставу сарсупурдаи худ кардӣ.
Ҳоло, ки ба ҷамъи малакутӣ рафтӣ,
Доруи манию ҷовидона дардӣ.
Модар, ту ниҳояти муҳаббат будӣ,
Маънои каромату шаҳомат будӣ.
Дар ростаи тамоми виҷдони башар,
Тимсолу таборузи садоқат будӣ.
Модар, ту таронаи шаби охари ман,
Хоки сияҳи такида сартосари ман.
Торику сияҳрӯзу хамӯшам бе ту,
Эй қофиласолори ману бовари ман.
Модар, ту агар каломи ман мехонӣ,
Ашки ситами рафтани худ медонӣ.
Бе ту ба таҳи чоҳ расидам, ҳайҳот,
Аз сабри ҷафо шавам Аюби сонӣ.
ДР
16.05.17

Буҳрони равшанфикрӣ дар Тоҷикистон

Дар пайи баҳсҳои пурсарусадои чанд рӯзи ахир, ба назари ман, чанд нукта барҷаста шуд:

1.       Афроде, ки худро равшанфикр медонанд, аммо ъамалан кунишгар (“активист”)-и мазҳабӣ ҳастанд, ҳанӯз тавоноии дарк ва ташхиси масоили воқеъӣ ва мубрамро надоранд. Масоили калонро намебинанд ва дар банди масоили ҷузъӣ ва сатҳие ҳастанд, ки арзише барои пешбурди ҷомеъа надорад. Бар сари як ъакс, ки кажандешона онро ҳамл бар тавҳин ба бовари худ кардаанд, ҳозиранд корзорҳои густарда роҳ биандозанд, соъатҳову рӯзҳову шабҳо баҳс кунанд ва ҳеч ҳосиле аз он набинанд, аммо аз канори масоили калон хомӯшу бепарво мегузаранд. Масалан, дар бораи таҳаввулоти ахир дар Ховари Миёна, ки паёмадҳои он мустақиман ба Тоҷикистон ҳам марбут хоҳад шуд, шоҳиди чунин баҳсҳое нестем. Ва талоше, ки барои тарҳи ин мавзӯъ сурат мегирад, дар ҳангомаи чандинрӯзаи номарбуте лавс мешаваду нодида мемонад. Таваҷҷуҳ дошта бошед, ки фақат ва фақат афроди муддаъии равшанфикрӣ аз Тоҷикистон чунин вокунише ба он ъаксу хабар нишон додаанду бас. Зеро аз тавони ташхиси масоили ъумдаву мубрам бебаҳра ҳастанд ва сирфан саргарми баҳсҳои беҳуда бар сари мавзӯъҳои сатҳии бенатиҷа ҳастанд.  

2.       Ин афрод аз ҷуръати бисёр андаке бархурдоранд. Маъмулан суроғи мавзӯъеро, ки метавонад барояшон дардисар дошта бошад, намегиранд. Марҷаъи мушаххасеро барои ҳалли мавзӯъи мубрам, ки худашонро озор медиҳад, мавриди хитоб қарор намедиҳанд. Маҳкум ба бечоранолӣ ҳастанд. Бо он ҳама ҳамҳама ва тазоҳуре, ки ба диндорию ислом доранд, вақте ки эҳтимоли баста шудани Ҳизби Наҳзати Исломӣ ва гушуда шудани дари нифоқ тарҳ шуд, садои ҳеч як аз онҳоро нашунидем. Ҳеч кадом бо интишори номаи саргушода ё дастаҷамъие хоҳони даст нигаҳ доштан аз ин ғалати ошкор нашуданд. Дар мавриди маҳдудиятҳои ҳуқуқибашарӣ ва динӣ ҳам, ки эъмол шуда ва боъиси рушду густариши тундравӣ дар ҷомеъа мешавад, иқдоме анҷом намедиҳанд. Сирфан ба гилаву шикоятҳои пароканда ва мазлумнамоӣ иктифо мекунанд. Аммо дар ҳамла ба афроди ҷудогонаву танҳо ва дигарандеше, ки аз қудрати қаҳрия бархурдор нестанд, устухон надоранд. Ъофиятталаб ҳастанд ва ҳатто барои даст ёфтан ба аҳдофи худ ҷуръати анҷоми кореро надоранд.

3.       Бештари афроди муддаъии равшанфикрӣ аз Тоҷикистон тамоюли шигарфе ба истибдоди раъй  доранд ва таваққуъъашон ин аст, ки ҳама чун дар корхонаҳои ҷӯҷакашӣ (“инкубатор”) шабеҳи онҳо бошанд. Мизони раводорӣ (таҳаммулу тасомуҳ)-шон ғолибан сифр аст ва таҳаммули дидану шунидани назари на танҳо мухолиф, балки мутафовитро надоранд. Пешдоварӣ аз ъодатҳои ъумдаи эшон аст. Маъмулан чизеро ғалат мефаҳманд ва бар пояи дарки ғалати худ шӯру ғавғое бапо мекунанд, ниҳоятан ғалати худро мефаҳманд, аммо ба гардан намегиранд, ки ин ҳам аз нишонаҳои таъассуб ва дурӣ аз мавозини ҷавомеъи раводор аст. Ин вежагӣ, мусалламан, ба низоми ҳоким дар Тоҷикистон бармегардад, ки банохудогоҳ зеҳни бисёреро мустаъид ба истибдод мекунад. Аммо аз равшанфикрон интизор ин аст, ки аз чорчӯбҳои марсум фаротар бираванд ва худро бо мавозини ҷавомеъи инсонии пешрафта вифқ диҳанд. Ин лозимаи пешрафт аст. Кофист ин ҳақиқатро дарёбанд, ки ҳеч ду инсоне комилан мисли ҳам намеандешанд.


4.       Ин баҳсҳо ба таври барҷаставу бориз ошкор кард, ки дуруст ба монанди Тоҷикистони даҳаи 1990 тамоюлоти сиёсию ъақидатӣ ҳамчунон бо таъаллуқоти маҳаллӣ ҳамроҳ аст. Яъне хутути мувозӣ («параллель») миёни гароишҳои ъақидатӣ ва маҳалро бавузӯҳ мешавад дар баҳсҳо дунбол кард. Ҳанӯз ба дарки ин ҳақиқат нарасидаанд, ки миллатро равшанфикронаш месозанд ва бо чунин равшанфикрони маҳалгаро ҳамин миллати нимбисмил ҳам аз ҳам хоҳад пошиду нобуд хоҳад шуд.

Мавориди хурду рези дигаре ҳам мушоҳида шуд, ки барои ихтисори матлаб аз қалам меуфтад. Аммо ин чанд нуктаи ёдшуда аз мавориди муҳим буд.


Thursday, April 27, 2017

مادرم را دوباره می‌خواهم

از خدا استخاره می‌خواهم
 مادرم را دوباره می‌خواهم
دادگاهی برای عزرائیل
 داسِ او پاره پاره می‌خواهم
مالک موت را پیاده و خوار
 زندگی را سواره می‌خواهم
درد ما را دِگر نهایت گُم
 درد او بی‌شماره می‌خواهم
دستِ او بس دراز گشته و من
 از اهورا نظاره می‌خواهم
در دل ظلمتی که حاکم شد
 دست‌کم چند ستاره می‌خواهم
چنگ او از وجود ما دور و
 چشم‌ او بی‌شراره می‌خواهم
از بلایا خراب و ناتابم
 از خدا راه و چاره می‌خواهم
در نهایت، اگر عدالت نیست
 دلم از سنگ خاره می‌خواهم
هفتم اردی‌بهشت ۱۳۹۶
 27/04/17

Аз Худо истихора мехоҳам,
Модарамро дубора мехоҳам.
Додгоҳе барои Ъазроил,
Доси ӯ пора-пора мехоҳам.
Молики мавтро пиёдаву хор,
Зиндагиро савора мехоҳам.
Дарди моро дигар ниҳоят гум,
Дарди ӯ бешумора мехоҳам.
Дасти ӯ бас дароз гаштаву ман
Аз Аҳуро назора мехоҳам.
Дар дили зулмате, ки ҳоким шуд,
Дастикам чанд ситора мехоҳам.
Чанги ӯ аз вуҷуди мо дуру
Чашми ӯ бешарора мехоҳам.
Аз балоё харобу нотобам,
Аз Худо роҳу чора мехоҳам.
Дар ниҳоят, агар ъадолат нест,
Дилам аз санги хора мехоҳам.
7-уми урдибиҳишти 1396 (27.04.2017)

Вақте ки Хуршед ғуруб кард...


Дигар на офтоб ҳамон офтоб асту на об ҳамон об. Осмон кӯтоҳ аст. Ҳаво сурбист. Ба ъумқи сина намерасад. Ҳавоси панҷгонаам гӯӣ таътил. Фазо сурреол аст. Вожаҳо аз зеҳнам гурезонанд. Ҳеч чизе сари ҷои худаш несту коркарди худашро надорад. Хобам ъайни бедористу бедорӣ ъайни хоб...

Субҳи имрӯз бо орзуи поёни ин кобуси кушанда чашмонамро гушудам. Бо ин хиёл, ки ҳамааш як хоби шум буда. Аммо фоидае надошт. Ангор гирифтори тилисме шудаам, ки ҳалқааш даври гарданам тангтару тангтар мешавад ва тавони ҳарф задану фикр кардану гӯш додану фаҳмиданро аз ман рабуда.

Андак-андак дорам мефаҳмам, ки нуқтаи иттикоямро аз даст додаам; фонуси дарёи зиндагиамро гум кардаам; фириштаи нигаҳбонам пар кашидаву дигар қарор нест баргардад; ҳалқаи пайвандам бо офаринишу Офаридгор аз ман гусастааст. Оё ҳаргиз мешавад бо ин мусибат хӯ гирифт, ки ъазизтарину поктарину беҳтарин инсони зиндагиам ҳузурашро аз мо дареғ доштаву ба малакути аъло пайвастааст?

Ҳамин ду моҳ пеш канораш будам. Субҳи содиқ аз садои ҳиқ-ҳиқаш бедор мешудам. Рӯи саҷҷодааш нишаста буд, шонаҳояш меларзид, намозаш замзамаи модари доғдида мешуд. Дар сӯги Фарҳод месӯхт. Аз Худо масъалат мекард, ки ин бор дигар риъояти навбат ёдаш наравад ва касе ҷуз ӯро набарад. Наҷво мекардам, ки “Момонҷон, агар Шумо биравед, ҳамаи мо хароб хоҳем шуд”. Мегуфт, ки “рафтани ман суннат аст; рафтани Фарҳод бароям зиллат буд”. Худо ҳам муъатталаш нагзошту бурдаш пеши Фарҳоду Ховару Додо. Ва мо, бозмондагон, ҳамагӣ хароб шудем.

Модарам ҳафт сол дар як мадрасаи истолинӣ дарс хонда буд, аммо дуктурои зиндагӣ дошт. Шевотарин забону баён, дақиқтарин ташхису баррасии мушкил, санҷидатарин ройзанию машварат, инсонитарин рӯйкард ба ҳар мавзӯъеро дошт. Дар ъайни содагиву самимияти як фиришта. Зиндагии шулӯғу пурмашғалаи як модари нуҳ фарзанд ҳам, ки тасаввураш барои мо сахт аст, монеъ аз ин намешуд, ки лаҳзае гир биовараду китобу рӯзномае бихонад. Агар рӯзгор ба ӯ маҷол медод, ба болотарин дараҷоти ъилмӣ ҳам даст меёфт. Аммо ӯ тавонист ба болотарин дараҷоти ъилму ъамали модарӣ бирасад.

Фарзанди ғарибаш ман будам. Ҳаргиз намехост ғурбатам ин қадр ба дарозо бикашад. Ҳамеша мехост баргардам. Вале рафта-рафта, ба далели хӯи носозгору сароҳати лаҳҷаву бепардагӯии ман бо ғурбати ман канор омад. Фикр мекард, ғурбат бароям амнтар аст. Ҳар бор, ки телефунӣ суҳбат мекардем, илтиҷо мекард: “Да нумат мурам, Шафқатҷун, гапҳои сиёсӣ назан, ба ину ун кор надошта бош, мун бебало шинем...” Ҳамааш нигарон буд, ки сароҳати лаҳҷа (бепардагӯӣ) кор дастам хоҳад дод ва рӯзе-рӯзгоре ба ҳисобам хоҳанд расид ва сарбанестам хоҳанд кард. Ҳоло танҳо мояи тасаллои ман ин аст, ки доғи ман бар синааш нанишаст.

Ва ҳар бор, ки ба диданаш мерафтам, пеш аз худоҳофизии талху шӯру ашколуде, ки доштем, мегуфт:

Гулҳои боғи васлат чинем ё начинем?
Дидори якдигарро бинем ё набинем?

Ва ман ҳамеша итминон медодам, ки хоҳем чиду хоҳем дид.

Аммо ин бор, ҳамин ду моҳ пеш, дар рӯзи пурбарфи аввали исфанд (19.02), ки худоҳофизӣ кардем, дигар он байтро нахонд. Сари остонаи хона як корди бузург гузошт. Аз рӯи корд рад шудам. Рӯи шонаҳоям орд пошид. Гарм дар оғӯшам гирифту гунаҳоямро бӯсид. Ва бо оромиши ъаҷибе худоҳофизӣ кард. Барои аввалин бор аз ҳамлаи амвоҷи эҳсосотам ҳангоми худоҳофизӣ бо Модар дар амон монда будам. Чун Модар ором буду гиря намекард. Ангор доштам барои чанд соъате аз ӯ дур мешудам. Ва воқеъан ҳамин тавр ҳам шуд. Парвоз 14 соъат ба таъхир уфтод ва ман шодону шитобон паҳлуи Модар баргаштам. Бо ҳам гуфтему чоӣ нӯшидему андарзҳояшро ба гӯши ҷон шунуфтам. Ва боз ҳам саҳнаи худоҳофизӣ. Ин бор барои ҳамеша.

Филми охирин соъоти зиндагии Модарро мебинам, ки Паймон бароям фиристодааст. Модар дар ҳоли тамошои як сериёли туркӣ, лобуд рӯи шабакаи GemTV. Кӯчактарин нишонае аз ин нест, ки ин ъазизи дилу дида рафтанист.

Комилан ногаҳонӣ буд. Сари по буд, ки қалбаш пас аз 77 сол аз тапидан бозмонд. Канори нахустфарзандаш ва дар бағали ӯ ҷон дод. Ин дуъои ҳамешагиаш мустаҷоб шуд, ки “Худовандо, ҳаргиз маро муҳтоҷи дигарон накун”. Аммо зарфи ду-се моҳи ахир даме аз дарди дурӣ аз Фарҳод наосуда буд ва ҳамин дарди бедармон қалби зарифи Модарро суда буд. Ва захми рафтани Фарҳод ҳанӯз ба ҳам нарасида, захми ҷонсӯзтаре вуҷуди моро ба оташ кашид.

Ҳоло бо ин қалби шарҳа-шарҳаву зеҳни парешони модармурда чигуна шарҳи дарди дурӣ аз поктарин инсонеро бигӯям, ки нигоҳаш чашмаи меҳр буд? Чигуна тазоҳур кунам, ки ман ҳамонам, ки будам ва зиндагӣ ҳамон аст, ки буд? Чизеро, ки Модар ба ман ёд надода, ҳамин тазоҳур аст.

Аз лаҳзае, ки Хуршедам ғуруб карду дар чанги зулмат мондам, сардам аст. Сард, мисли ин ки дар яхчоли Худованд гирифтор омада бошам. Сард, ангор замҳарири мавъуд ҳамин буда. Гӯё тоза аз батни Модар фурӯ уфтодаву дар дашти бараҳуте раҳо шудаам, саргардон...

Аз ин ба баъд интизори расиданамро намекашед, Момон. Аз ин ба баъд нигарони гуфтаҳову нивиштаҳои бепарвои ман нестед. Аз ин ба баъд муҳимтарин мухотаби барномаҳоямро надорам. Маъсумонатарин нигоҳу табассум аз рӯи сафҳаи Замин зудуда шуд. Вуҷуди баҳориаш, ки фарвардин омада буд, урдибиҳишт ҳам зери хок шуд ва равонаш дар биҳишт орамид. Модарам, Зубайдаи Раҷабиён, зубайд ё ъатия ё ҳадяи Парвардигор буду бозпас ба сӯи Парвардигор шитофт.

Бо ин ҳама ҳарф натавонистам як зарра аз андӯҳи дуриатро баён кунам, Модар...

(Ин ъаксро, ки акнун дар гӯшаи ёдбуди Модарам дар ғурбат аст, навааш Паймон ду рӯз пеш аз даргузашти фириштаи нигаҳбонам гирифта).

وقتی که خورشید غروب کرد


دیگر نه آفتاب همان آفتاب است و نه آب، همان آب. آسمان کوتاه است. هوا سُربی است. به عمق سینه نمی‌رسد. حواس پنجگانه‌ام گویی تعطیل. فضا سوررئال است. واژه‌ها از ذهنم گریزانند. هیچ چیزی سر جای خودش نیست و کارکرد خودش را ندارد. خوابم عین بیداری است و بیداری، عین خواب...

صبح امروز با آرزوی پایان این کابوسِ کُشنده چشمانم را گشودم. با این خیال که همه‌اش یک خواب شوم بوده. اما فائده‌ای نداشت. انگار گرفتار طلسمی شده‌ام که حلقه‌اش دور گردنم تنگ‌تر و تنگ‌تر می‌شود و توان حرف زدن و فکر کردن و گوش دادن و فهمیدن را از من ربوده.

اندک اندک دارم می‌فهمم که نقطۀ اتکاءام را از دست داده‌ام؛ فانوس دریای زندگی‌ام را گم کرده‌ام؛ فرشتۀ نگهبانم پر کشیده و دیگر قرار نیست برگردد؛ حلقۀ پیوندم با آفرینش و آفریدگار از من گسسته است. آیا هرگز می‌شود با این مصیبت خو گرفت که عزیزترین و پاک‌ترین و بهترین انسان زندگی‌ام حضورش را از ما دریغ داشته و به ملکوت اعلی پیوسته؟

همین دو ماه پیش کنارش بودم. صبح صادق از صدای هق‌هقش بیدار می‌شدم. روی سجاده‌اش نشسته بود، شانه‌هایش می‌لرزید، نمازش زمزمۀ مادر داغدیده می‌شد. در سوگ «فرهاد» می‌سوخت. از خدا مسألت می‌کرد که این بار، دیگر رعایت نوبت یادش نرود و کسی جز او را نبرد. نجوا می‌کردم که «مامان جان، اگر شما بروید، همۀ ما خراب خواهیم شد». می‌گفت که «رفتنِ من، سنت است؛ رفتنِ فرهاد، برایم ذلت بود». خدا هم معطلش نگذاشت و بردش پیش فرهاد و خاور و دادا. و ما بازماندگان، همگی خراب شدیم.

مادرم هفت سال در یک مدرسۀ استالینی درس خوانده بود، اما دکترای زندگی داشت. شیواترین زبان و بیان، دقیق‌ترین تشخیص و بررسی مشکل، سنجیده‌ترین رایزنی و مشورت، انسانی‌ترین رویکرد به هر موضوعی را داشت. در عین سادگی و صمیمیت یک فرشته. زندگی شلوغ و پرمشغلۀ یک مادرِ نُه فرزند هم که تصورش برای ما سخت است، مانع از این نمی‌شد که لحظه‌ای گیر بیاورد و کتاب و روزنامه‌ای بخواند. اگر روزگار به او مجال می‌داد به بالاترین درجات علمی هم دست می‌یافت. اما او توانست به بالاترین درجات علم و عملِ مادری برسد.

فرزندِ غریبش من بودم. هرگز نمی‌خواست غربتم این‌قدر به درازا بکشد. همیشه می‌خواست برگردم. ولی رفته رفته، به دلیل خوی ناسازگار و صراحت لهجه و بی‌پرده‌گویی من، با غربت من کنار آمد. فکر می‌کرد غربت برایم امن‌تر است. هر بار که تلفنی صحبت می‌کردیم، التجا می‌کرد: «ده نومَت مُرم (بمیرم برات) شفقت جون، گپ‌های سیاسی نزن، به این و اون کاری نداشته باش، مون بی‌بلا شینیم (بذار بی‌بلا بشینیم)...» همه‌اش نگران بود که صراحت لهجه کار دستم خواهد داد و روزی روزگاری به حسابم خواهند رسید و سربه‌نیستم خواهند کرد. حالا تنها مایۀ تسلای من این است که داغِ من بر سینه‌اش ننشست.

و هر بار که به دیدنش می‌رفتم پیش از خداحافظیِ تلخ و شور و اشک‌آلودی که داشتیم می‌گفت:

گل‌های باغِ وصلت چینیم یا نچینیم؟
دیدار یکدِگر را بینیم یا نبینیم؟

و من همیشه اطمینان می‌دادم که خواهیم چید و خواهیم دید.

اما این بار، همین دو ماه پیش، در روز پربرفِ اول اسفند که خداحافظی کردیم، دیگر آن بیت را نخواند. سرِ آستانۀ خانه یک کارد بزرگ گذاشت. از روی کار رد شدم. روی شانه‌هایم آرد پاشید. گرم در آغوشم گرفت و گونه‌هایم را بوسید. و با آرامش عجیبی خداحافظی کرد. برای اولین بار از حملۀ امواج احساساتم هنگام خداحافظی با مادر در امان مانده بودم. چون مادر آرام بود و گریه نمی‌کرد. انگار داشتم برای چند ساعتی از او دور می‌شدم. و واقعاً همین طور هم شد. پرواز ۱۴ ساعت به تأخیر افتاد و من شادان‌وشتابان پهلوی مادر برگشتم. با هم گفتیم و چایی نوشیدیم و اندرزهایش را به گوش جان شنفتم. و باز هم صحنۀ خداحافظی. این بار برای همیشه.

فیلم آخرین ساعات زندگی مادر را می‌بینم که «پیمان» برایم فرستاده. مادر در حال تماشای یک سریال ترکی، لابد روی شبکۀ «جِم‌تی‌وی». کوچک‌ترین نشانه‌ای نیست از این که این عزیز دل و دیده رفتنی است.

کاملاً ناگهانی بود. سر پا بود که قلبش پس از ۷۷ سال از تپیدن بازماند. کنار نخست‌فرزندش و در بغل او جان داد. این دعای همیشگی‌اش مستجاب شد که «خداوندا هرگز مرا محتاج دیگران نکن». اما ظرف دو سه ماه اخیر، دمی از درد دوری «فرهاد» نیاسوده بود و همین درد بی‌درمان، قلب ظریف مادر را سوده بود. و زخمِ رفتنِ فرهاد هنوز به هم نرسیده، زخم جان‌سوزتری وجود ما را به آتش کشید.

حالا با این قلب شرحه شرحه و ذهنِ پریشانِ مادرمرده، چگونه شرح درد دوری از پاک‌ترین انسانی را بگویم که نگاهش چشمۀ مهر بود؟ چگونه تظاهر کنم که من همانم که بودم و زندگی همان است که بود؟ چیزی را که مادر به من یاد نداده، همین تظاهر است.

از لحظه‌ای که خورشیدم غروب کرد و در چنگ ظلمت ماندم، سردم است. سرد، مثل این که در یخچال خداوند گرفتار آمده باشم. سرد، انگار زمهریر موعود همین بوده. گویا تازه از بطن مادر فرو افتاده و در دشت برهوتی رها شده‌ام، سرگردان...

از این به بعد انتظار رسیدنم را نمی‌کشید مامان. از این به بعد نگران گفته‌ها و نوشته‌های بی‌پروای من نیستید. از این به بعد مهم‌ترین مخاطب برنامه‌هایم را ندارم. معصومانه‌ترین نگاه و تبسم از روی صفحۀ زمین زدوده شد. وجود بهاری‌اش که فروردین آمده بود، اردی‌بهشت هم زیر خاک شد و روانش در بهشت آرمید. مادرم، زبیده رجبیان، زبید یا عطیه یا هدیه پروردگار بود و بازپس به سوی پروردگار شتافت.

با این همه حرف، نتوانستم یک ذره از اندوه دوری‌ات را بیان کنم مادر...

(این عکس را که اکنون در گوشۀ یادبود مادرم در غربت است، نوه‌اش «پیمان» دو روز پیش از درگذشت فرشتۀ نگهبانم گرفته)

Monday, April 24, 2017

Дмитрий Орешкин: Мубориза бо фасод рози комгории Новолнӣ аст

Дмитрий Орешкин, коршиноси сиёсии Русия
Имшаб мусоҳиби фавқулъода хубе доштам. Дмитрий Орешкин, сиёсатдон ва ҷуғрофидони сиёсии Русия ва коршиноси сиёсии он кишвари ъазим, ки ҳар коре мекунад, собунаш ба тани мо ҳам мехурад. Вале ин бор суҳбати мо сирфан дар бораи Русия буд ва интихоботи соли ояндаи Русия ва номзадии эҳтимолии Олексей Новолнӣ (Alexey Navalny) дар онҷо.

Хушам омад аз коршиносе, ки зарурати интихоби сангар азияташ намекард. Аз оғоз то поёни мусоҳиба бесангар, яъне бетараф буд ва баду хуби Новолниро барои ман бепарво тарсим мекард.

ДР: Рози комгории сиёсии Новолниро чигуна тавзеҳ медиҳед?

Дмитрий Орешкин: Ба назари ман, рози муваффақияти Новолнӣ ҳамон чизест, ки морксистҳо “гузор аз каммият ба кайфият” меномиданд. Ӯ бо такя бар як мавзӯъи воҳид дар ҳоли сохтани шахсияти сиёсии худаш аст. Дар ниҳоят, бузургтарин моҳӣ гираш омада, ки исмаш “Дмитрий Медведев” аст. Ғайр аз ин, ӯ дар Интернет маҳорати хоссе дорад. Ва Интернет дар саросари сарзамини мо дар дастрас аст. Ӯ истеъдоди сиёсии хориқулъода дорад ва шароитро бисёр хуб дарк мекунад. Шароит ҳам бар вифқи муроди ӯ шакл мегирад. Ба хотири ин ки мардум доранд ба сутӯҳ меоянд ва шиъори “Криме моли мост” дигар харидори чандоне надорад. Ҳарчанд афкори ъумумӣ ҳанӯз моил нест Путинро зери суол бибарад, аммо мавзӯъи фасод ва мавзӯъи хоҷагони бадсириште, ки дар атрофи тезори хушмаром ҷамъ шудаанд, беш аз пеш тарафдор дорад. Инҳо ҳамааш бо ҳам мусодиф шуда. Афзун бар шаҳомату поймардии шахси Новолнӣ, ки хураи сиёсат аст. Ҳамаи инҳо боъис шуд, ки мардуми бисёре дунболаш роҳ биуфтанд.

ДР: Ҳоло ки суҳбат аз фасод шуд, ба назари Шумо, Новолнӣ барои анҷоми ин корзор пулашро аз куҷо дармеоварад?

Дмитрий Орешкин: Онҳое, ки рӯйдодҳои сиёсиро дунбол мекунанд, шакке надоранд, ки ӯ бо бархе аз муассисоти бонкӣ сарукоре дорад. Афзун бар ин, ӯ аз тариқи Интернет пул ҷамъоварӣ мекунад. Мо ба ин навъи фаъъолият истилоҳан “Сандуқи Yandex” мегӯем.  Вале равобити ӯ бо бонкҳо то андозае пӯшида аст... Мусалламан, Новолнӣ Робин Ҳуди ҷангали Шервуд нест. Новолнӣ як шахсияти ъодӣ ҳам нест. Дар ҷавониаш машғули “гринмейлинг” буд. “Гринмейлинг”, яъне хариди теъдоди зиёде аз саҳомҳои як ширкат ва фурӯши онҳо ба қимати бештар барои ба даст овардани идораи он ширкат.  Ман наметавонам бигӯям, ки ӯ одами комилан худист, он тавре, ки хелеҳо тасаввур мекунанд. Ва дар ъайни ҳол сиёсати калон дар кишварҳои бузург ба хотири чашму абрӯ сурат намегирад. Ҳатман бояд пуле барои пардохт дошт.

ДР: Соли 2011 дар интихоботи Думои Давлатии Русия Олексӣ Новолнӣ шиъоре сар дода буд, ки “Ба ҳар ҳизбе раъй бидиҳед, ба ҷуз ҳизби “Русияи воҳид” (“Единая Россия”). Ҳатто номи ин шеваи раъйдиҳӣ шуда буд “Шеваи Новолнӣ” (“вариант Навального”). Пештар аз он оқои Новолнӣ ҳизби ҳокими Русияро “ҳизби кулоҳбардорону дуздон” ("партия жуликов и воров") номида буд. Ин ҳисси танаффури ӯ аз ҳизби “Русияи воҳид” аз куҷо бармеояд?

Дмитрий Орешкин: Новолнӣ хураи сиёсат аст. Ӯ баростӣ як раҳбари сиёсист. Ӯ мехоҳад раисиҷумҳур шавад. Ва ин хостаи ӯ ба даҳ сол пеш бармегардад. Ҳамаи сиёсатмадорҳои ростин бояд ин сифатро дошта бошанд. Ӯ, барои ин ки раисиҷумҳур шавад, бояд низоми мавҷудро дарҳам бишканад. Таҷассуми ин низом ҳизби “Русияи воҳид” аст... Дигар ин ки барои суъуд бояд рақиби аслиро шикаст дод. Абъоди шахсиятии Новолнӣ бузург аст ва дар ин шакке нест. Ва ҳадафҳои ӯ ҳам ба ҳамин андоза бузург аст.

ДР: Вале мухолифи давлат будан дар Русия кори бехатаре нест, бо таваҷҷуҳ ба сарнивиште, ки мухолифони давлат доштаанд. Оё ъаҷиб нест, ки Олексӣ Новолниро то кунун дар Русия таҳаммул мекунанд?

Дмитрий Орешкин: Ҳар чизе, ки дар ъарсаи сиёсии Русия иттифоқ меуфтад, барои ман шигифтангез аст. Вале Новолнӣ ҳисси бӯёии сиёсии зарифе дорад. Ӯ хуб мефаҳмад, ки дорад рӯи лабаи теғ роҳ меравад. Вале ба ҳар ҳол, ӯ дар халаъ нест. Ва хуб медонад, ки бод ба чи самте мевазад. Афроди огоҳе ҳастанд, ки барои самтёбӣ ба ӯ кумак мекунанд. Шакке нест, ки роҳи ӯ пурмухотира аст. Дар ҳар он метавонад ба балое гирифтор шавад. Гузашта аз ин, ӯ ба ъунвони як марди руси маъмулӣ хуб медонад, ки бародараш ба хотири ӯ дар зиндон нишастааст. Ҳам ӯ ва ҳам бародараш ин мавзӯъро ба ъунвони шароити бозӣ қабул доранд. Яъне мутаваҷҷеҳ аст, ки  бояд қурбонӣ бидиҳад. Ба бовари ман, дар чунин шароите 99 дарсади мардум ба шикаст тан медоданд. Вале ӯ ҳамчунон сари пост. Ин танҳо ба хотири қуввату истодагарии ӯ нест. Ӯ сирфан дар ҳоли сабук-сангин кардани шонси худаш аст. Маълум аст, ки дорад риск мекунад. Аммо аз сӯи дигар, агар риск накунед, раисиҷумҳур намешавед.

(Ва гуфтугӯи мо пас аз ин ҳам барои дақоиқе дигар дунбола дошт ва боз ҳам аз он лаззат бурдам. Дареғ, ки чунин мусоҳибе дар Тоҷикистон андак дорем).

Tuesday, April 18, 2017

Туркия ҳам раёсатӣ шуд; Ба монанди Омрико?


Дориюши Раҷабиён
Би-Би-Сӣ

Шӯру ҳаяҷони ҳамапурсии Туркия дар ҳоли фурӯ нишастан аст, аммо баҳсҳо дар мавриди ин ки чи тағйире дар Қонуни Асосии ин кишвар рух дода, барои муддатҳо идома хоҳад дошт. Яке аз мавзӯъҳое, ки дар ин миён борҳо матраҳ шуда – ва ғолибан аз сӯи ҳаводорони раъйи “оре” дар он ҳамапурсӣ – беҷиҳат будани нигарониҳо дар мавриди эҳтимоли суқути Туркия дар партгоҳи истибдоду худкомагист.

Мегӯянд: Туркия танҳо кишваре нест, ки низоми раёсати ҷумҳуриро бар низоми порлумонӣ тарҷеҳ дода ва қарор аст то ду соли дигар (аз замони баргузории интихоботи раёсати ҷумҳурии баъдӣ) шабеҳи низомҳои сиёсии кишварҳое чун Омрикову Фаронса шавад. Ва беҷиҳат ҳам намегӯянд. Ҳарчанд низоми сиёсии Фаронса шибҳираёсатӣ аст ва нахуствазир ҳам дорад.

Ва аммо низомҳои сиёсии Туркияву Омрико ва бисёре дигар аз кишварҳои ҷаҳон аз ин ба баъд як таърифи воҳид хоҳанд дошт: низоми раёсатӣ. Низоме, ки дар раъси ҳам ҳукумат ва ҳам давлати он як нафар қарор дорад ва ӯ раисиҷумҳур аст. Вале оё ҳар гирде гирдуст?

Дар расонаҳои дохилии Туркия истилоҳи Türk tipi başkanlık (раёсати ҷумҳурӣ ба сабки туркӣ) мутадовил шуда, ки ҳикоят аз тафовути миёни низоми раёсатии отии ин кишвар бо соири низомҳои ҳамном дорад. Барои намуна, мешавад вежагиҳои низомҳои раёсатии Туркия ва Омрикоро канори ҳам гузошту санҷид.

Истиқлоли қувваи қазоия

Ҳамапурсии Туркия 18 асли Қонуни Асосиро тағйир дод. Нахустини онҳо асли нуҳум буд, ки мегуфт: “Қудрати қазоӣ бояд дар ихтиёри додгоҳҳои мустақил бошад, ки ба намояндагӣ аз миллати Туркия ъамал мекунанд”. Дар паи ҳамапурсӣ як вожа ба таърифи моҳияти додгоҳҳо изофа шуд: бетараф. Яъне фақат “додгоҳҳои мустақиллу бетараф” ҳаққи доварии ҳуқуқӣ доранд.

Феълан додситонҳову қузоти аршади Туркияро чаҳор марҷаъ таъйин мекунанд. Вазифаи таъйини 41 дарсади онҳо ба дӯши қувваи қазоия аст, 46 дарсад бо раисиҷумҳур аст; 8 дарсадро порлумон ва 5 дарсади боқимондаро нахуствазир ва кобине бармегуморанд.

Дар паи ҳамапурсии ахир фақат ду марҷаъ додситонҳову қузоти аршади кишварро мансуб хоҳанд кард: 69 дарсад бо раисиҷумҳур аст ва 31 дарсад ҳам бо порлумон. Ъамалан саҳми ҳар ду афзоиш ёфта, чун ду марҷаъи дигар ҳазф шудаанд, аммо бахши аъзами қузот аз ҷумлаи мансубони шахси раисиҷумҳур хоҳанд буд. Мухолифони ҳамапурсии 27 фарвардин (16.04.17) мегӯянд, ки бо чунин тағйире асли тафкики қуввои сегона зери суол рафта; бахши аъзами баданаи аслии қувваи қазоияро раиси қувваи муҷрия таъйин мекунад ва мобақии онро ниҳоди қонунгузорӣ бо аксарияте, ки аз ҳизби раиси қувваи муҷрия меояд. Интисобҳои раисиҷумҳури ниёзе ба таъйиди марҷаъи дигар надорад.

Дар Иёлоти Муттаҳидаи Омрико, аммо, раёсати ҷумҳурӣ дар ин заминаи бахусус сирфан ниҳоди пешбарӣ ё муъаррифӣ аст. Раисиҷумҳур номзадҳоеро ба мақомҳои қазоват дар Девони Ъолии кишвар ба маҷлиси Сено пешниҳод мекунад ва ин маҷлиси Сеност, ки онҳоро мепазирад ё намеписандад.

Ташкили кобине

Яке аз дағдағаҳои аслии як раисиҷумҳури Омрико дар оғози кор гузиниши аъзои кобинеи худ аст; он ҳам ба шевае, ки ба мазоқи аъзои маҷлиси Сено хуш ояд. Дар ниҳоят, ин намояндагони мардум ҳастанд, ки баргузидаҳои раисиҷумҳурро месанҷанду арзёбӣ мекунанд ва барояшон нумреи радд ё пазириш медиҳанд. Намунаи боризаш дардисарҳои ахири Дунолд Тромп барои таъйиди салоҳияти бархе аз аъзои кобинеаш дар маҷлиси Сенои Омрикост.

Аммо дар низоми ҷадиди Туркия раисиҷумҳур дар гузиниши аъзои кобинеаш мухтор хоҳад буд ва бениёз аз таъйиди салоҳияти онҳо дар маҷлис. Истизоҳи вазирон дар маҷлис ҳам ба торих хоҳад пайваст. Танҳо марҷаъи посухгӯӣ барои вазирон ҳамоно шахси раисиҷумҳур хоҳад буд.

Инҳилоли маҷлис

Дар низоми сиёсии раёсатии Туркия раисиҷумҳур метавонад дар сурати зарурати мавриди ташхиси худаш порлумонро мунҳал кунад. Дар бисёре аз низомҳои сиёсӣ як чунин ҳаққе барои раисиҷумҳур дар назар гирифта шудааст. Масалан, дар Фаронса, ки як низоми шибҳираёсатӣ ё омезае аз низомҳои раёсатӣ ва порлумониро дорад, раисиҷумҳур метавонад дар паи ройзанӣ бо нахуствазир ва раисони ҳар ду бахши порлумон Маҷлиси Миллиро мунҳал кунад. Дар низоми сиёсии ҷадиди Туркия раъйи раисиҷумҳур барои инҳилоли маҷлис басанда хоҳад буд.

Ва аммо дар Омрико ин маврид аз усули аввалии тафкики қувво ва истиқлоли онҳо ба шумор меояд. Раисиҷумҳур наметавонад Кунгреро мунҳал кунад. Ҳамон гуна, ки Кунгре наметавонад Девони Ъолиро мунҳал кунад. Ба хотири риъояти тавозуни қувво ҳар як аз қуввои сегона қарор аст аз қудрати мусовӣ бархурдор бошанд.

Тафкику тавозуни қувво

Нигиронии аслӣ ҳамин буд. Чи пеш аз ҳамапурсӣ ва чи пас аз он. Бисёре аз коршиносони Туркия муътақиданд ки ҳамапурсии 27 фарвардин (16.04.17) ба тазъифи тафкику тавозуни қувво меанҷомад.

Яке аз далоили ин нигаронӣ ҳифзи пойбандӣ ва мақоми ҳизбии раисиҷумҳур дар низоми ҷадиди Туркия аст. Яъне агар раҳбари як ҳизби сиёсӣ ба раёсати ҷумҳурӣ бирасад, муваззаф нест мақоми ҳизбиашро тард кунад ва, ба истилоҳ, “раҳбари тамоми мардуму аҳзоб” бошад.

Дар гузашта ин ваҷҳи тамоюзи низомҳои раёсатӣ бо низомҳои порлумонӣ ё шибҳираёсатӣ буд. Нахуствазир дар ғолиби низомҳои порлумонӣ ҳамзамон раҳбари як ҳизби сиёсӣ ҳам ҳаст, ки аксарияти курсиҳои порлумонро ба даст оварда. Аммо раисиҷумҳумр як шахсияти фароҳизбист ё дасти кам бо вуҷуди вобастагиҳои ҳизбиаш ҳеч мақоми ҳизбие надорад.

Ҷурҷ Вошингтун, нахустин раисиҷумҳури Омрико, тӯли ҳашт соли раёсаташ ъузви ҳеч ҳизби сиёсие набуд. Ӯ муътақид буд, ки бад-ин гуна мешавад аз якпорчагию инсиҷоми миллӣ мувозибат кард. Албатта, ҳамаи 44 раисиҷумҳури баъдӣ дар оғози кори худ вобастагии ҳизбӣ доштаанд, аммо на дар мақоми раҳбарии ҳизб.

Дар натиҷа, дар Омрико раисиҷумҳум ва раҳбари ҳизби ҳоким ду фарди мутафовит ҳастанд, бо тарҳу барномаҳои вежаи худ. Ва ин ду нафар метавонанд дар мавриди масоили мухтали дидгоҳҳои мутафовите дошта бошанд ва назароти якдигарро арзёбӣ кунанд ва бо ҳам ба баҳс бипардозанд.

Вале дар низоми сиёсии ҷадиди Туркия раҳбари як ҳизби сиёсӣ, ки номзади раёсати ҷумҳурӣ ҳам ҳаст, феҳрести номзадҳои интихоботи маҷлис аз ҳизби худашро таъйин мекунад. Дар сурати пирӯзии ин ҳизб қувваи муҷрия ва муқаннана (қонунгузорӣ) таҳти кунтрули раҳбари як ҳизби сиёсӣ хоҳад буд. Ва бо таваҷҷуҳ ба яди тӯлое, ки ӯ дар таъини додситонҳову қузоти аршади кишвар дорад, қувваи қазоия ҳам то ҳадди зиёе бо ӯ ҳамназар ё мувофиқ хоҳад буд. Мешавад тасаввур кард, ки дар як чунин низоме ҳар се қувва мумкин аст зери назари мустақими як нафар қарор бигиранд ва заминаи яккасолорӣ фароҳам шавад.

Friday, March 17, 2017

Баррасии чигунагии тағйири расмулхат дар Тоҷикистон дар партави таҷрубиёти Узбакистону Ҷумҳурии Озарбойҷон

Барои барномарезии гузор ба хатти порсӣ нигоҳе ба таҷрубаи кишварҳои ҳамсоя ъорӣ аз манфиъат нест; то бишавад аз кӯтоҳиҳои онҳо парҳез карду аз ҳасаноташон омӯхт.

Узбакистон дар соли 1993 тасмим гирифт то соли 2000 аз алифбои сириллик ба лотин бигзарад. Алифбои бисёр печидае тадвин шуд, бо ҳуруфи изофии ç, ş, ğ, ö, ñ, ɉ, ки ду сол баъд (1995) ҳуруфи ъумдатан таркибии дигаре (ch, sh, gʻ, oʻ, ng, j) ҷойгузини онҳо шуданд. То соли 2000 ин барнома анҷом нагирифт, чун дастгоҳи Ислом Каримуф тибқи ъодат ҳамчунон ба сириллик (ва дар бисёре аз маворид ба забони русӣ) менивиштанд, расонаҳо пойбанди сириллик монда буданд ва танҳо нишонаи гароиши Узбакистон ба лотин дар бархе аз нивиштаҳои сарироҳиву овезаҳо ба чашм мехурд.

Раванди гузори Узбакистон аз сириллик (ё “сирбакӣ” – сириллики узбакӣ) ба лотин барои панҷ соли дигар тамдид шуд. Аммо дар соли 2005 ҳам пешрафти чашмгире надошт. Боз панҷ соли дигар изофа шуд. Ва боз панҷ соли дигар. Ва бо гузашти ҳудуди 24 сол аз замони интишори фармони Ислом Каримуф дар бораи гузор ба хатти лотин, ин барнома, ки қарор буд дар 7 сол анҷом бигирад, ҳамчунон дар нимароҳ аст.

Далел?

  1. Узбакистон барномаи гузорро бисёр дастикам гирифта буд ва дар оғоз сирфан ҳафт солро барои он кофӣ медонист. Аммо муҳосиба нашуда буд, ки дар тӯли ин ҳафт сол чигуна мешавад дастикам тамоми китобҳои дарсии мавҷуд ва адабиёти бунёдин барои мадорису донишгоҳҳоро ба лотин баргардон кард ва ба ҳамаи ҷамъияти ҳудуди 30-милюнӣ алифбои ҷадидро омӯзиш дод? Чиро 7 сол? Магар як давраи комили таҳсил дар дабистону дабиристон ҳадди ақал 10 сол нест? Пас 7 сол аз куҷо меояд? Бо ин ки дар фарҳангҳои мо 7 шумораи хушюмн аст, дар ин мавриди бахусус барои Узбакистон ҳумоюн набуд. Магар аз ҳамон аввал мешуд интизор дошт, ки дар тӯли ҳафт сол насли ҷадиде парварда шавад, ки фақат ба лотин бинивисад? На. Зеро давраи омӯзишии насли ҷадид бештар аз 7 сол аст. Пас муддатзамони муносиберо дар назар нагирифтаанд.
  2. Бо вуҷуди имзо пои Фармони гузор ба хатти лотин шахси Ислом Каримуф ва ҳамаи мақомҳои дигари Узбакистон ҳамчунон ба сирбакӣ (сириллики узбакӣ) менивиштанд ва дар бештари маворид ҳам ба забони русӣ, ки ҳамчунон забони коргузории пуштипарда дар Тошканд буду ҳаст. Яъне давлат, ки мебояст намунаи ъибрат мешуд, ба фармону барномаи худаш пойбанд набуд.
  3. Бо набуди имконот ва фурсати кофӣ барои таълими алифбои нав матбӯъот ҳам тарҷеҳ медиҳад ба хатти сириллик бинивисад, то муштариёни худро аз даст надиҳад. Ҳарчанд бархе аз нашрияҳову торнамоҳо акнун, бо гузашти ин ҳама сол, ду бахши сириллик ва лотин доранд.
  4. Печидагии алифбои ҷадид ва истифода аз таркибҳо барои баёни як садо хатти лотини узбакиро номаҳбуб кардааст. Бисёре тарҷеҳ медиҳанд ба хатти сирбакӣ (сириллики узбакӣ) бинивисанд, чун нивиштан ба ин хат фазо ва вақти камтареро мегирад.
  5. Набуди сахтгирӣ барои иҷрои шароити гузор. Ҳар бор, ки барномаи гузор барои 5 соли дигар тамдид шуда, талош накардаанд, ки кӯтоҳиҳои панҷ соли гузаштаро шиносоӣ ва бартараф кунанд, балки ҳамон иштибоҳҳоро дар 5 соли баъдӣ ҳам такрор кардаанд.
  6. Муҳимтар аз ҳама, набуди появу асос барои гузори Узбакистон ба хатти лотин аст. Узбакистон ҳам ба монанди Тоҷикистон барои 10 сол алифбои лотин доштааст (то соли 1939), аммо дар он давраи кӯтоҳ на адабиёти чандоне мунташир шуда, ки ба дарди имрӯз бихурад ва на алифбои лотини имрӯзи узбакҳо ҳамсони алифбои лотини он даврон аст ва як алифбои дигарест бар пояи дабираи лотин.


Ба ин далоил таҷрубаи Узбакистон то инҷои кор чандон муваффақ набудааст.

Ҳоло ба як таҷрубаи муваффақиятомез нигоҳ биандозем:

Ҷумҳурии Озарбойҷон нахустин кишвари мусалмоннишин буд, ки хатти худро ба лотин тағйир дод; дар соли 1922. Туркия шаш сол пас аз Ҷумҳурии Озарбойҷон лотиннивис шуд. Пас Ҷумҳурии Озарбойҷон бар пояи устувортаре хатти сирилликро тарк карду ба оғӯши лотин баргашт. Ҳарчанд имрӯза озариҳо се алифбои расмӣ доранд: лотин (дар Ҷумҳурии Озарбойҷон), форсии озарӣ (дар Эрон) ва озиллик (озарии сириллик дар Русия).

Гузори дубораи Ҷумҳурии Озарбойҷон ба хатти лотин дар соли 1992 оғоз шуд ва нуҳ сол баъд, дар соли 2001 ба фарҷом расид. Имрӯза расонаҳои Ҷ. Озарбойҷон ҳама бидуни истисно ба хатти лотин аст ва коргузории расмӣ ҳам ба хатти лотин анҷом мегирад.

Далели комгорӣ?

  1. Далели аслӣ ҳамонест, ки зикр шуд: гузор бар пояи пешинае қобили таваҷҷуҳ. Ҷумҳурии Озарбойҷон, бар хилофи Тоҷикистону Узбакистон, тайи давраи дарозтаре лотиннивис будааст. Ва аслан мубтакири гузор ба хатти лотин дар миёни милали мусалмон ҳамоно Ҷумҳурии Озарбойҷон будааст. Дар тӯли ҳудуди 18 соли лотиннигорӣ Ҷумҳурии Озарбойҷон тӯшаи бештареро нисбат ба Тоҷикистону Узбакистон ба хатти лотин фароҳам карда буд. Ва гузашта аз он, лотинро ҷузъи ифтихороти миллии худ медонад, чун оғозгари гузори кишварҳои туркизабони дигар, аз ҷумла Туркия, ба лотин ба шумор меояд. Дигарон будаанд, ки аз Ҷумҳурии Озарбойҷон пайравӣ кардаанд, на воруна. Ва ин мавзӯъ барои мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷон аҳаммияти намодин дорад ва ба онҳо шӯру иштиёқи бештаре бахшид, то ҳар чи зудтар ба хатте, ки худашон бонии он ҳастанд, баргарданд. Ба гунае, ки ҳамасола рӯзи якуми ут (август) дар Ҷумҳурии Озарбойҷон “Рӯзи бузургдошти алифбои озарӣ ва забони озарӣ” аст.
  2. Забони туркии озарӣ бо туркии туркияӣ тафовут дорад, аммо ин тафовут нисбатан андак аст. Ба қавли Мусо Оташ, мударриси забони туркии ман, агар забони узбакӣ бо туркӣ 20 дарсад муштаракот дошта бошад, ин рақам миёни забонҳои туркию озарӣ 95 дарсад аст. Яъне бо андак талоше як озарӣ метавонад забони туркиро биомӯзад ва ҳамин тавр баръакс. Матраҳтарин забони туркибуни ҷаҳон ҳамоно худи туркӣ аст, ки бештарин осор дар миёни ақвоми турктабор ба он забон офарида мешавад. Ин ҷойгоҳи забони туркӣ мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷонро ба он забон қаринтару наздиктар кардааст. Ва алифбои лотини озарӣ бо алифбои туркӣ тафовути андаке доранд ва ҳар ду тараф метавонанд нивиштаҳои якдигарро бихонанд ва чизҳоеро дарёбанд. Пас ин ҳам яке аз далелҳои аслии иқболи мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷон ба хатти лотин аст. Хатти лотини Ҷумҳурии Озарбойҷон муттакӣ бар боду ҳаво нест, балки бар як воқеъияти малмус, пешинаи ифтихорофарин ва адабиёти мавҷуд устувор аст. Бисёре аз мардум дар Ҷ. Озарбойҷон ҳатто пеш аз гузори дубораи ин кишвар ба лотин бо он алифбо ошно буданд.
  3. Давлат намунаи ъибрат буд. Билофосила пас аз судури фармони гузор ба хатти лотин раҳбарии кишвар ба табдили сириллик ба лотин дар коргузориҳои худ кӯшид ва дар муддате кӯтоҳ муваффақ шуд. Тобистони соли 2001 (18.06.01) Ҳайдар Алиеф Фармони “Такмили тарҳи корбурди забони расмӣ”-ро имзо кард ва ин ҷумҳурӣ ба пешинаи сирилликаш падруд гуфт.
  4. Муҳосибаи дақиқтар ва сахтгирӣ дар иҷрои фармони гузор ба хатти лотин. Дар Ҷумҳурии Озарбойҷон, бар хилофи Узбакистон, замони дақиқеро барои анҷоми барнома таъйин накарданд, балки ҳамзамон бо судури фармон дар иҷрои он кӯшиданд ва бо гузашти 9 сол поёни фарояндро эълом карданд, ҳарчанд поёни воқеъии ин фароянд панҷ сол пас аз эъломи он буд. Аммо саранҷом ин иттифоқ уфтод.


Ҳоло аз ин миён кадом таҷруба бо воқеъиятҳои Тоҷикистон ҳамхонии бештар дорад? Мусалламан, таҷрубаи Ҷумҳурии Озарбойҷон. Ва ҳатто шароит барои Тоҷикистон мусоъидтар аст.

Чиро?
  1. Муҳимтарин далели он ин аст, ки Тоҷикистон танҳо нест. Дар ду кишвари дигари ҷаҳон забони миллии Тоҷикистон расмӣ ба шумор меояд. Яъне Тоҷикистон бо гузор ба хатти порсӣ пой бар дашту биёбон нахоҳад гузошт, балки ба боғу бӯстони порсии худ боз хоҳад гашт. Имрӯза тамоми дониши башарӣ ба хатти порсӣ вуҷуд дорад, дар ҳоле ки 0.1 дарсади онро ҳам наметавон ба хатти пириллик ёфт. Яъне пойбандӣ ба хатти пириллик барои Тоҷикистон ҳазинаи бамаротиб бештаре дорад. Пул мебарад. Замон мебарад. Бояд тамоми фарҳангҳои луғот, фарҳангҳои тахассусӣ, китобҳои дарсӣ, адабиёти омӯзишӣ, адабиёти дигар, барномаҳои роёнаӣ, нармафзорҳои ҳушманд ва ғайра ба пириллик баргардон шавад, ки Тоҷикистон бо бунмояи молии андакаш қодир ба иҷрои он нест. Аммо бо гузор ба хатти порсӣ метавонад аз ҳамаи ин ҳазинаҳо ҷилавгирӣ кунад ва пули онро дар заминаҳои дигари тавсеъаи инсонӣ ҳазина кунад.
  2. Бо таваҷҷуҳ ба ин ки Тоҷикистон, бар хилофи Узбакистону Озарбойҷон, маҷбур ба ихтироъи як алифбои дигар нест, мизони муваффиқияти Тоҷикистон метавонад чанд баробар бештар аз комгории Ҷумҳурии Озарбойҷон бошад. Дуруст аст, ки забони озарӣ бо туркии Туркия қаробати танготанге дорад, аммо ин ду забон яке нестанд. Дар ҳоле, ки забони миллии Тоҷикистон ҳамон забонест, ки дар Эрону Афғонистон ҳам забони расмию миллӣ ба шумор меояд. Ва алифбову имлои ҳар ду якест ва ниёзе ба дасткории он нест. Сирфан басанда аст, ки 32 ҳарфи алифбо ба мардуми кишвар омӯзиш дода шавад ва ҳамарӯза имлову нивиштору хониши порсӣ тамрин шавад. Ин бузургтарин нуқтаи қуввати Тоҷикистон дар заминаи тарки алифбои сириллик аст. Ҳеч кишвари дигаре дар минтақа аз ин неъмат бархурдор нест. Ин нуқтаи қувват ҳазинаи гузор ба хатти порсӣ ва заҳамоти сипардани ин роҳро барои Тоҷикистон даҳчандон коҳиш медиҳад.
  3. Пас аз гузор ба хатти порсӣ Тоҷикистон бо халаъ (холигоҳ)-и донишию омӯзишию иттилоъотӣ рӯбарӯ намешавад. Зеро нашрияҳову адабиёту барномаҳову торнамоҳову нармафзорҳои фаровоне ба забони миллии Тоҷикистон ва ба хатти порсӣ вуҷуд дорад ва ҳамарӯза мунташир мешавад. Ба андозае теъдоди онҳо зиёд аст, ки пириллик ҳаргиз дар ҳазор соли ъумраш ҳам ба он нахоҳад расид. Пас ниёзе нест, ки Тоҷикистон ин фарояндро аз сифр оғоз кунад, бар хилофи, масалан, Узбакистон, ки ин корро карду то кунун дар он гирифтор мондааст. Ҷумҳурии Озарбойҷон бо тӯшаи андаке, ки аз лотин дошт, тавонист муваффақтар аз Узбакистон бошад. Тоҷикистон бо тӯшаи ҷаҳоншумуле, ки аз забону хатти порсӣ дорад, бениёзтар, ва дар натиҷа, муваффақтар аз Ҷумҳурии Озарбойҷон хоҳад буд.


Ва аммо барои пиёда кардани ин ҳадаф чи бояд кард?

Дар ин мавриди бахусус таҷрубаи Ҷумҳурии Озарбойҷон бисёр омӯзанда аст, ки бидуни таъйини муддатзамони мушаххасе вориди ҷараён шуд ва онро дар нуҳ сол ба марҳилаи ниҳоӣ расонд.

Аммо барои рафъи нигарониҳо ва гузори соффу сода мешавад даҳ солро дар назар гирифт. Аз рӯзи нахусти судури Фармони Гузор тамоми нивиштаҳои дару девори шаҳрҳо ба ду хатти порсию пириллик хоҳад буд, ба расми Душанбеи соли 1992. Яъне мо дар гузаштаи наздик таҷрубаи ин корро доштаем.

Ҳамзамон барои омӯзиши хатти порсӣ дар мадрасаҳо соъоти бамаротиб бештаре ихтисос хоҳад ёфт, ба гунае, ки дар ҳамон соли аввал дарсҳои “Забони модарӣ” ва “Адабиёти тоҷик” ва ъулуми инсонии дигар батадриҷ ба хатти порсӣ тадрис шаванд.

Ҳамзамон неҳзати саводомӯзӣ дар саросари кишвар ба роҳ хоҳад уфтод ва 32 ҳарфи алифбои порсӣ ва наҳваи хондану нивиштанро ба тамоми ҷамъияти кишвар аз ҳар қишру синну соле омӯзиш хоҳад дод. Неҳзати саводомӯзӣ муддатзамони мушаххасе нахоҳад дошт ва то замоне, ки сад дарсади мардум бар хатти порсӣ мусаллат шудаанд, идома хоҳад дошт.

Забону хатти коргузорӣ аз ҳамон рӯзи аввал ба ду хатти пириллик ва порсӣ хоҳад буд ва ҳамзамон ҳамаи мақомҳои давлатӣ муваззаф хоҳанд буд рӯзе ду соъат дарси порсӣ бихонанду хатро фаро бигиранд ва бедиранг бикӯшанд, ки асноди давлатиро ба порсӣ бинивисанд.

Дар тамоми донишгоҳҳои кишвар риштаи забону адабиёти порсӣ роҳандозӣ мешавад, то ба таъмини ниёзи мадорису донишгоҳҳо ба муъаллиму мударриси порсихон бипардозанд.

Тамоми нивиштаҳо дар шабакаҳои телевизюнии кишвар аз рӯзҳои оғозини барномаи гузор ба ду хатти пириллику порсӣ хоҳад буд. Ва батадриҷ ба нивиштаҳои порсӣ авлавияти бештар дода хоҳад шуд.

Китобҳо ъумдатан ба ду хатти порсию пириллик мунташир хоҳад шуд, ба расме, ки дар Ландан таҷруба кардаем. Беҳтарин роҳи омӯзиши хатти порсӣ барои як тоҷики ошно бо забони порсӣ муқоисаи нивиштаҳои порсию пириллик бо ҳам аст.

Агар то кунун тадриси алифбои порсӣ (ниёкон) дар мадориси Тоҷикистон чандон муваффақиятомез набуда, ба далели он аст, ки дар зиндагии рӯзмарра ҳеч истифодае аз хатти порсӣ сурат намегирад.

Паёми Farhad Sharifov-и гиромӣ долл бар ин ҳақиқат аст:

"Ҳаминро ҳам ба инобат бигирем, ки Дориюши гиромӣ, аксари ҷавонон хатти форсӣ омӯхтаанд, аммо бинобар он ки дар амал, дар ҳаёти рӯзмаррашон ин хатро истифода набурдаанд, қариб 90 дарсад онро фаромӯш кардаанд.. Шахсан ман дар синфи 4 омӯхта будам ва пас фаромӯш карда будаму пас аз ошноӣ бо ин гурӯҳ боз аз нав ёдаш гирифтам... Манзурам, ҷавононро тамрини бештар бо ин хат зарур аст".

Яъне як шогирди дабиристон эҳсоси ниёз намекунад, ки хаттеро фаро бигирад, ки ба бовари ӯ дар тӯли зиндагӣ ба дарди гузарони рӯзгораш намехурад. Ба маҳзи ин ки дабираи порсӣ яке аз ду хатти расмии Тоҷикистон эълом шавад, авзоъ тағйир хоҳад кард ва шогирдони мадорис бо ҷидду ҷаҳди бештаре ба омӯзиши он хоҳанд пардохт. 

Инҳо шаммае аз тасаввури бозгашт ба хатти порсӣ дар Тоҷикистон буд, ки шитобон нивишта шуд ва мусалламан, ба кору ҷаҳди бештар барои ташхису тадқиқи мароҳили гузор ниёз дорад. Аммо агар ба тамоми мавориде, ки зикр шуд, таваҷҷуҳи лозим сурат бигирад, дар хоҳем ёфт, ки гузори Тоҷикистон ба хатти порсӣ комилан воқеъбинона ва шуданист ва барои Тоҷикистон суди молию иқтисодию фарҳангии фаровоне дорад.

Wednesday, March 08, 2017

Рӯзе илоҳаҳо... روزی الهه‌ها

Рӯзе илоҳаҳо ҳама фарёд мекашанд,
Нақши ғурури мо ҳама бар бод мекашанд.

Рӯзе қасоси бешарафиҳои мардро,
Аз устухони куҳнаи аҷсод мекашанд.

Рӯзе садои нозукашон наъра мешавад,
Лоши сукут бар дари бедод мекашанд.

Рӯзе қалам-қалам шуда аз шиддати алам,
Хатте ба рӯи ҳар чи ки рух дод, мекашанд.

Муште ба рӯи синаи маъбуд мезананд,
Тире ба сӯи маъбади ношод мекашанд.

Бо пушти по ба ғуссаву андӯҳ мезананд,
Вайронаро ба маъмани обод мекашанд.

08.03.2017
روزی الهه‌ها همه فریاد می‌کشند
نقش غرور ما همه بر باد می‌کشند

روزی قصاص بی‌شرفی‌های مرد را
از استخوان کهنۀ اجساد می‌کشند

روزی صدای نازک‌شان نعره می‌شود
لاش سکوت بر در بیداد می‌کشند

روزی قلم قلم شده از شدت الم
خطی به روی هرچه که رخ داد می‌کشند

مشتی به روی سینۀ معبود می‌زنند
تیری به سوی معبد ناشاد می‌کشند

با پشت پا به غصه و اندوه می‌زنند
ویرانه را به مأمن آباد می‌کشند