Sunday, April 08, 2018

Табақабандии мухолифони порсӣ дар Тоҷикистон

Дар дарозои муддате, ки корзори посдорӣ аз забони порсӣ дар Тоҷикистон ҷараён дорад, ҳеч аҳаде набуд, ки дар радди ягонагии забони порсӣ ва порсӣ будани забони мо дастикам як далели мувассақ биёрад. Зеро чунин далеле вуҷуд надорад. Аммо дар ин давра ҳақоиқе равшан шуд, ки яке аз онҳо марбут ба тоҷикони мухолифи порсист. Онҳоро мешавад ба дастаҳои зер тақсим кард:

1. Мардуми ъавом

Бештари афроде, ки порсӣ будани забони миллии Тоҷикистонро намепазиранд, аз миёни ъавоманд, ки парвардаи даврони ҳувиятзудоии Шӯравӣ ва паёмадҳои он будаанд. Аммо шумори онҳо рӯ ба коҳиш аст. Бо огаҳипароканӣ дар миёни мардум бисёре дарёфтаанд, ки «забони тоҷикӣ» як истилоҳи сиёсии барсохтаи Кремлин аст, ки барои камзӯр кардани забони мо ва бо ҳадафҳои мушаххаси сиёсӣ дар соли 1928 бар мардуми мо дар минтақа таҳмил шуд.

2. Сиёсатмеҳварон

Гурӯҳи дувум афроде ҳастанд, ки пазириши номи расмии забони миллии Тоҷикистонро ба манфиъати сиёсии кишвар намедонанд. Онҳо нигарони вокуниши Русия ҳастанд ва ҳозиранд ба хотири хушнудии хотири як кишвари ғайр ҳувияти тоҷикон ҳамчунон зери йуғи истеъмор бимонад. Ин даста аз афрод аз худ иродае надоранд ва гӯшбазанги боло ҳастанд ва агар фардо раҳбари Тоҷикистон номи ростини забонамонро пазируфту расмӣ кард, дар мадҳу санои он фармони хирадварзона аз ҳамдигар сабқат хоҳанд гирифт. Кофист ин тасмим аз раъси ҳирами қудрат дар Тоҷикистон эълом шавад ва ин тоифа ба ҷамъи посдорони порсӣ хоҳанд пайваст.

3. Эронҳаросону динмеҳварон

Гурӯҳи севум касоне ҳастанд, ки гумон мекунанд, бо яке донистани забони расмии Тоҷикистону Эрон гароишҳои исломӣ дар Тоҷикистон тақвият хоҳад шуд. Ҳеч истидлоли мантиқӣ ҳам дар ин замина надоранд ва наметавонанд тавзеҳ диҳанд, ки чиро дар раъси ин фароянд ғолибан афроди секулор қарор доранд, ки шуморе аз онҳо ҳатто иҷозаи сафар ба Ҷумҳурии Исломии Эронро надоранд. Шумори бисёре аз афроди ин даста таҳти таъсири сиёсатҳои кунунӣ ва эронҳаросии расмӣ қарор доранд ва тӯтивор суханҳоеро такрор мекунанд, ки дар мавриди дурустию нодурустии он бо сари худ наандешидаанд. Шуморе ҳам мутаъассиби мазҳабӣ ҳастанд ва ба далели тафовути мазҳабӣ бо ҳукумати динии Эрон бо ҳар василае, ки дар ихтиёр доранд, ба эҷоди тафриқа миёни ду кишвар мекӯшанд ва кӯрбоварона пазирои ин ҳақиқат нестанд, ки забони ҳар ду порсист. Ва дар баробари ин ҳақиқат, ки то соли 1928 забони Бухоро ҳам расман "форсӣ" ном дошту шиъа нашуд, лол мемонанд.

4. Зиёиён

Гурӯҳе, ки худро “зиёиён” ё равшанфикрони расмии Тоҷикистон медонанд; дар ҳоле ки ҳанӯз ба дарки тафовут миёни мафҳумҳои “миллат” ва “давлат” нарафтаанд ва танҳо як нафарро таҷассуми миллату давлат медонанд ва хушхидматӣ ба ӯро "хидмат ба давлату миллат" медонанд ва ҳозиранд дар тавҷеҳи тамоми гуфтаҳои ӯ пешгом шаванд. Пиндошташон бар ин аст, ки бад-ингуна метавонанд ба миллату давлат (ки барояшон як мафҳуми воҳид аст) хидмат кунанд ва ҳамчунон “зиёӣ” боқӣ бимонанд.

5. Зиёиёни огоҳ

Дар миёни дастаи охир касоне ҳам ҳастанд, ки дар ҳақиқати “порсӣ” будани забони мо шакке надоранд, аммо бар ин ҳақиқат ҳам огоҳанд, ки бо расмият ёфтани “порсӣ” дар Тоҷикистон тамоми офаридаҳои онҳо нақш бар об хоҳад шуд. Рисолаҳое дар бораи тафовути “тоҷикӣ” бо порсӣ, ҷойгоҳи вергул пеш аз “ки” ё дар ҷумлаи таркибӣ, тафовути “у” ва “ӯ” ва садҳо мавзӯъи бехосияту беҳудаи дигар, ҳикояҳову достонҳои берангу обу пешипоуфтода, шеърҳои сусту номавзуну харобу каммоя, ки дар тӯли солҳо нивиштаанду барои худ номе сохтаанд, ба мағоки торих хоҳад уфтоду фаромӯш хоҳад шуд. Далели мухолифати ин даста аз афрод бо забони порсӣ комилан шахсӣ аст ва ҳеч рабте ба манофеъи миллат надорад.

Бад-ин гуна, тасвире, ки ба даст меояд, нишон медиҳад, ки ҳеч як аз ин гурӯҳҳои мухолифи забони порсӣ дар Тоҷикистон пойдор нестанд, чун ҳеч ҳақиқате пуштвонаи мавзеъи онҳо нест ва бо гузашти замон дидгоҳу истору афкори ҳамагӣ ба торих хоҳад пайваст.


x

Wednesday, March 28, 2018

بحث اوزوم و عنب و انگور با رستم وهاب

مناظره با چامه‌سرای ارجمند رستم وهاب پای فرستۀ صفوت برهانف گرامی تحت عنوان "تاجیکی یا پارسی"

رستم وهاب: «تاجیکی یا پارسی؟» نه، بلکه «تاجیکی و پارسی».

داریوش رجبیان: رستم وهاب، منظور از «تاجیکی و پارسی» چیست؟

رستم وهاب: بیهوده بحثی را داغ کرده‌اید که فرجامی ندارد جز دل‌آزاری. این موضوعِ حل‌شده است. باز صدها سال دیگر که عمرشان درازتر باد، در تاجیکستان تاجیکی، در افغانستان دری و در ایران، فارسی خواهند گفت و این امر مانع اشتراک فرهنگی و ادبی نخواهد شد.

داریوش رجبیان: بحث را بیهوده آغاز کرده‌اند چون در یگانگی زبان پارسی شکی نیست. به قول صفوت «خر کور» هم می‌داند که «تاجیکی» همان پارسی است. اما تأکیدی شما، رستم وهاب، بر «تاجیکی و پارسی» به جای «تاجیکی یا پارسی» آیا بدین معناست که شما به افسانۀ «فارسی و تاجیکی و دری» تن داده‌اید و اینها را سه زبان مجزا و مستقل می‌دانید و اوزوم و عنَب و انگور را سه چیز مختلف می‌خوانید؟

رستم وهاب: مرا تا جان به تن باشد همان انگور خواهم گفت
وگر در زیر دارم، قصۀ منصور خواهم گفت

داریوش رجبیان: پس «انگور» شما اگر «تاجیکی» است، پارسی و دری را «اوزوم» و «عنب» می‌دانید یا نه، آنها را چیزهایی متفاوت و مجزا می‌دانید؟

رستم وهاب: شما یک خوشه انگور را بردارید و از هر تاجیکی از پیر صدساله تا طفل یک‌ساله بپرسید که این را به تاجیکی چه می‌گویند؟ او خواهد گفت: انگور. و این اتمام حجت است.

داریوش رجبیان: و همان را ببرید و از یک دانای قوم بپرسید. می‌گوید این را ما انگور گوییم و تـُـرک اوزوم گوید و عرب، عنب. آیا شما همه را یکی می‌دانید یا یکی را سه‌تا؟

رستم وهاب: انگورش برای من نقد است.

داریوش رجبیان: پس نیازی نمی‌بینید که بدانید انگور همان اوزوم و عنبِ دیگران است؟ صرفاً در چارچوب محل خود می‌اندیشید و فراتر از آن برایتان وجود ندارد؟

داریوش رجبیان: اتفاقاً «انگور» این داستان همان پارسی است، چون در سرزمین‌های ما از اصالت بیشتری برخوردار است. اما برایم جالب بود که آیا کسانی که «تاجیکی یا پارسی» را به شکل «تاجیکی و پارسی» اصلاح می‌کنند، از چه منطقی برخوردارند و بر پایۀ چه اصولی عقلانی استدلال می‌کنند. همان گونه که این‌جا در نمونۀ انگور و اوزوم و عنب روشن شد، هیچ استدلال منطقی در بساط‌شان نیست. استدلال، صرفاً محلی است، نه علمی و عقلانی.

رستم وهاب: ضمناً معلوم باد که تاجیکستان «محل» نیست، چون ایران و افغانستان کشور است و بیش از این، وطن است.

داریوش رجبیان: گفتیم محل، نه محله که به معنای گذر باشد. هم کشور و هم وطن محل، یعنی جایی مشخص است. از این می‌شود گفت طرز دید شما در چارچوب یک محل خاص سیاسی شکل گرفته و دیدگاه‌تان سیاسی و محلی است و نه یک حقیقت علمی و منطقی.

داریوش رجبیان: روی این حساب، وطن شما هم سیال و تغییرپذیر است؛ به مانند هویت زبانی‌تان. تا دیروز آن وطن، پهناورتر بود و بخارا نام داشت؛ با شمشیر سرخ فقط کوهستانش باقی ماند و تاجیکستان شد و باقی آن وطن فراموش. و فردا هم دست سیاست می‌تواند آن تصور از وطن و هویت ملی و زبانی را تغییر دهد. چرا؟ زیرا باد سیاست هیچ نوع پایداری نمی‌شناسد و تن دادن به باد سیاست، تمام ارزش‌های اصولی و بنیادین را هم سوار بر باد می‌کند. در نتیجه، مفهوم مام میهن و زبان مادری هم متغیر می‌شود. اما هستند کسانی که شمشیر سیاست به قلب و ذهن‌شان رخنه نکرده و ارزش‌های ملی‌شان پایدار است و زبان‌شان، همان‌گونه که پیش از تجاوز سرخ بود، پارسی است. این دسته از افراد تجاوزناپذیرند.

رستم وهاب: ما بخارا را هم تاجیکستان می‌دانیم، چون اهل آن زبان خود را «تاجیکی» می‌نامند.

داریوش رجبیان: آنانی که زبان مادری خود را در بخارا «تاجیکی» می‌دانند، بسیار اندک مانده‌اند. بسیاری از آنهایی که پارسی صحبت می‌کنند زبان خود را «بخارایی» می‌دانند. این ادامۀ همان روندی است که شما از آن حمایت می‌کنید. ولی منظور من از بخارا فقظ شهر کوچک بخارا نبود، بلکه کشوری پهناور بود که میان سه جمهوری شوروی تقسیم شد.

و اگر هم‌زبانان شما تنها کسانی هستند که زبان خود را «تاجیکی» می‌نامند، هیچ یک از بزرگان پیشاشوروی ما هم‌زبان شما به شمار نمی‌آیند. چون زبان آنها پارسی بود و هست. با چنین محکی نمی‌شود وارد بحثی بدین جدیت شد.

رستم وهاب: ۹۹ درصد اهل بخارا خود را تاجیک و زبان خود را تاجیکی می‌دانند.

داریوش رجبیان: هیچ آمار رسمی با چنین دقتی که گفتید وجود ندارد. اگر شما آمار موثقی دارید، نشان بدهید. اما واقعیتی که توصیف شد از مشاهدات و سخنان خود مردم شهر بخارا بود.

رستم وهاب: عرض خواهد شد.

داریوش رجبیان: آمار رسمی، عرض شدن ندارد. اگر آماری رسمی هست، باید در دسترس عموم باشد و می‌شود پیوندش را داد. آماری که گفته باشد امروزه ۹۹ درصد مردم بخارا خود را تاجیک و زبان خود را «تاجیکی» می‌دانند، به چشم نخورده است.

رستم وهاب: شما باید طبیعت آمارهای رسمی را خوب بدانید.

داریوش رجبیان: درست است. در عین حال متوجه این نکته هم هستم که نمی‌شود بی هیچ دلیل موثقی یک ادعای آماری دقیق را مطرح کرد.

رستم وهاب: دانند دگر که اوزوم و استافیل
انگور و عنَب بود، نه قالی و نه قیل
اصل دعوا بر سر آن یک درم است
بیهوده مشو رنجه ز بهر تأویل
۲۰۰۳

داریوش رجبیان: اصل دعوای شما بر سر آن یک درم است یا به‌راستی پارسی و دری و تاجیکی را سه زبان مجزا می‌دانید؟

رستم وهاب: منظور ما اصل انگور است.

داریوش رجبیان: پس این یک زبان را سه زبان جداگانه می‌دانید؟

رستم وهاب: ما هیچ‌گاه چنین موضوعی را مطرح نکرده و باد نداده‌ایم. ما به زبان مادری خود که «تاجیکی» نام دارد، سخن می‌گوییم و می‌نویسیم. هر که این زبان را (به هر عنوانی) با زبان خود مشترک می‌داند و می‌پذیرد، در برابر او عناد و انکاری نداریم.

داریوش رجبیان: یعنی به دیگران اجازه می‌دهید که پارسی و دری و تاجیکی را یک زبان بدانند، اما خودتان همچنان معتقدید که تاجیکی از پارسی و دری جداست؟ فکر نمی‌کنم پاسخ ساده و صریح دادن به یک چنین پرسش ساده و صریح این همه پیچ‌وتاب داشته باشد. پارسی و تاجیکی و دری را سه زبان می‌دانید یا سه نامِ یک زبان؟

رستم وهاب: یک زبان! اما دریغا که اخیراً با عنوان «معیار» هر اعجوبه‌ای را می‌خواهند بر ما تحمیل کنند و از آن اصل یگانه به مجرای بیگانه ببرند. این مسئله در ایران و افغانستان هم روشن است.

رستم وهاب: تاجیکی، یعنی پارسی و دری ناب.

داریوش رجبیان: سپاسگزارم. اگر یک زبان است، پس به اصلاحِ «تاجیکی یا پارسی»ِ صفوت به «تاجیکی و پارسی» نیازی نبود. پس در مورد یگانگی زبان اختلاف دیدگاهی نیست که عین همان برآیند داستان انگور است. در مورد دخل و تصرفات در زبان هم می‌شود از طریق نهادهای مربوطه موضوع را طرح و بررسی کرد، اگر نیاز به حفظ زبان معیارِ واحد درک شده باشد. بر سر نام زبان اما، از رودکی گرفته تا احمد دانش و حتی عینی پیشاشوروی با شما مخالفند و آن را پارسی می‌دانند که به صفت «دری» هم مزین شده است. دیگر اینکه زبان پارسی امروز تاجیکستان (که خاستگاه این زبان بوده) در نزارترین و بدترین حالت ممکن قرار دارد و اصلاً و ابداً درخور جایگاه پارسی دری نیست.

رستم وهاب: اگر اصطلاح استوار «زبان تاجیکی» مورد تهاجم قرار نمی‌گرفت، نیاز به چنین بحثی هم به میان نمی‌آمد.

داریوش رجبیان: اگر اصطلاح «زبان تاجیکی» استوار بود، نیازی به چنین بحث‌ها هم نبود. این بحث‌ها مال امروز و دیروز نیست و پیشینۀ بس طولایی دارد که حاکی از سیاسی بودن انگیزۀ سازندگان اصطلاح «زبان تاجیکی» است.

رستم وهاب: سیاسی نیست! و اگر سیاسی هم باشد، بر زیانِ ملت و کشور ما نیست.

داریوش رجبیان: صد درصد سیاسی است، چون زبان قَدَر و توانمند پارسی نباید در برابر زبان امپراتوری (روسی) قد علم می‌کرد. دیگر اینکه نباید بیرون از مرزهای شوروی کشورهای دیگری با همین نام زبان رسمی می‌داشتند که داشتند. از این رو در سال ۱۹۲۸ زبانی که در بخارا رسماً «فارسی» نام داشت، به صلاحدید کرملین «زبان تاجیکی» نامیده شد. تحمیل هویت زبانی جعلی به دست بیگانگان بر سر یک ملت نمی‌تواند به سود آن ملت و کشور باشد. تضعیف و تصغیر زبان مسلماً بر زیان ملت و کشور تاجیکستان بود و هست.

رستم وهاب: زبان زندۀ تاجیکی هنوز در بهترین حال قرار دارد و رو به رشد است و خدا خواهد در چند سال آینده نمونه خواهد شد.

داریوش رجبیان: پارسی امروز تاجیکستان، چه منظور زبان زندۀ کوچه‌بازار باشد و چه زبان مقام‌ها و حتی ادیبان، به دلیل دوری از بستر طبیعی خود که خط پارسی باشد، در حال فرو ریختن است. و تنها نوشداروی آن بازگشت به خط پارسی است.

رستم وهاب: ای کاش به‌جای این بحث‌ها مثل «دارا نجات» از این گنچ شایگانِ زنده فرهنگ‌ها می‌ساختیم یا مثل پژوهندگان انستیتوی زبان این گنج پریشان را در فرهنگ‌ها گردآوری می‌کردیم.

داریوش رجبیان: می‌شود در عین انجام دادن چنین بحث‌ها چنان کارها هم کرد. یا حتی مجله‌های مربوطه منتشر کرد، پژوهش‌های مربوطه انجام داد. شدنی است. اما همۀ آن کارها، اگر فقط به پیریلیک انجام بگیرد، آب در هاون کوبیدن خواهد بود. اگر به‌راستی خواهان پایداری زبان ملی تاجیکان هستیم، بازگشت به خط پارسی باید اولویت باشد. شوربختانه نگاه سیاسی و غیرتاجیکانه به این موضوعِ بتمام فرهنگی و هویتی تاکنون بر بدنۀ فرهنگی و علمی تاجیکستان آسیب و گزند فراوانی وارد کرده است.

رستم وهاب: هیچ‌کس مانعِ آموزش الفبای فارسی نشده و برعکس در مکتب‌ها آموزش می‌شود، اما حتی متخصصانی که حاضر هستند ساعت‌ها روی ضرورت آموزش این الفبا به جرّ و بحث مشغول باشند، حوصله نمی‌کنند که هفته‌ای چند ساعت عملاً به آموزش آن شغل ورزند. هیاهو آسان‌تر است.

داریوش رجبیان: آموزش الفبایی که هیچ کاربردی ندارد به چه دردی می‌خورد؟ وقتی که هیچ برنامه‌ای برای گذار به خط پارسی وجود ندارد، چه کسی مایل است آن خط را یاد بگیرد؟ منظور مردم عوام هستند که از فواید این دبیره آگاه نیستند. در نتیجه، حتی آموزگاران الفبای پارسی این دبیره را به‌خوبی فرا نگرفته‌اند. باید با چشم‌انداز بازگشت به خط پارسی و بازگشودن گنجینۀ لایتناهی به این خط و زبان، پارسی را در مدرسه‌ها آموزش داد. به متخصصانی هم که به قول شما فقط هیاهو می‌کنند بگویید که می‌توانند به مانند گروه "زبان پارسی" جزوۀ آموزش خط در 24 درس و درس‌های آموزش خط از طریق یوتیوب و برنامه‌های مشابه دیگر سازمان دهند. شما هم در این راستا دست‌بکار می‌شدید، بهرۀ بیشتری می‌بردیم.

Tuesday, March 27, 2018

Баҳси ӯзӯму ъинабу ангур бо Рустами Ваҳҳоб

Мунозира бо чомасарои арҷманд Рустами Ваҳҳоб пои фиристаи Сафват Бурҳонови гиромӣ таҳти ъунвони “Тоҷикӣ ё порсӣ”

Rustam Vahhob: "Тоҷикӣ ё порсӣ?" не, балки "тоҷикӣ ва порсӣ".
Dariush Rajabian: Rustam Vahhob, манзур аз "тоҷикӣ ва порсӣ" чист?
Rustam Vahhob: Беҳуда баҳсеро доғ кардаед, ки фарҷоме надорад, ҷуз дилозорӣ. Ин мавзӯъи ҳалшуда аст. Боз садҳо соли дигар, ки умрашон дарозтар бод, дар Тоҷикистон тоҷикӣ, дар Афғонистон дарӣ ва дар Эрон форсӣ хоҳанд гуфт ва ин амр монеъи иштироки фарҳангию адабӣ нахоҳад шуд.
Dariush Rajabian: Баҳсро беҳуда оғоз кардаанд, чун дар ягонагии забони порсӣ шакке нест. Ба қавли Сафват, "хари кӯр" ҳам медонад, ки "тоҷикӣ" ҳамон порсӣ аст. Аммо таъкиди Шумо, Rustam Vahhob, бар "тоҷикӣ ва порсӣ" ба ҷои "тоҷикӣ ё порсӣ" оё бад-ин маъност, ки Шумо ба афсонаи "форсӣ ва тоҷикӣ ва дарӣ" тан додаед ва инҳоро се забони муҷаззову мустақил медонед ва узуму ъинабу ангурро се чизи мухталиф мехонед?
Rustam Vahhob: Маро то ҷон ба тан бошад, ҳамон ангур хоҳам гуфт,
В-агар дар зери дорам, қиссаи Мансур хоҳам гуфт.
Dariush Rajabian: Пас ангури Шумо агар "тоҷикӣ" аст, порсӣ ва дариро узум ва ъинаб медонед ё на, онҳоро чизҳое мутафовиту муҷаззо медонед, Rustam Vahhob?
Rustam Vahhob: Шумо як хӯша ангурро бардоред ва аз ҳар тоҷике аз пири садсола то тифли яксола бипурсед, ки инро ба тоҷикӣ чӣ мегӯянд? Ӯ хоҳад гуфт "ангур!". Ва ин итмоми ҳуҷҷат аст.
Dariush Rajabian: Ва ҳамонро бибареду аз як донои қавм бипурсед, мегӯяд, инро мо ангур гӯему турк узум гӯяду ъараб ъинаб. Оё Шумо ҳамаро яке медонед ё якеро сето, Rustam Vahhob?
Rustam Vahhob: Ангур-аш барои ман нақд аст.
Dariush Rajabian: Пас ниёзе намебинед, ки бидонед ангур ҳамон узуму ъинаби дигарон аст? Сирфан дар чорчӯби маҳалли худ меандешед ва фаротар аз он бароятон вуҷуд надорад?
Dariush Rajabian: Иттифоқан, "ангур"-и ин достон ҳамон "порсӣ" аст, чун дар сарзаминҳои мо аз асолати бештаре бархурдор аст. Аммо бароям ҷолиб буд, ки оё касоне, ки "тоҷикӣ ё порсӣ"-ро ба шакли "тоҷикӣ ва порсӣ" ислоҳ мекунанд, аз чи мантиқе бархурдоранд ва бар пояи чи усуле ъақлонӣ истидлол мекунанд. Ҳамон гуна ки инҷо дар намунаи ангуру узуму ъинаб равшан шуд, ҳеч истидлоли мантиқӣ дар бисоташон нест. Истидлол сирфан маҳаллӣ аст, на ъилмию ъақлонӣ.
Rustam Vahhob: Зимнан, маълум бод, ки Тоҷикистон "маҳал" нест, чун Эрону Афғонистон кишвар аст ва беш аз ин - Ватан аст.
Dariush Rajabian: Гуфтем маҳал, на маҳалла, ки ба маънои гузар аст. Ҳам кишвар ва ҳам Ватан маҳал, яъне ҷое мушаххас аст. Аз ин рӯ, мешавад гуфт тарзи диди шумо дар чорчӯби як маҳалли хосси сиёсӣ шакл гирифта ва дидгоҳатон сиёсию маҳаллӣ аст ва на як ҳақиқати ъилмию мантиқӣ.
Dariush Rajabian: Рӯи ин ҳисоб, Ватани Шумо ҳам сайёл ва тағйирпазир аст; ба монанди ҳувийяти забонитон. То дирӯз он Ватан паҳновартар буду Бухоро ном дошт; бо шамшери сурх фақат кӯҳистонаш боқӣ монду Тоҷикистон шуд ва боқии он Ватан фаромӯш шуд. Ва фардо ҳам дасти сиёсат метавонад он тасаввур аз Ватан ва ҳувийяти миллию забониро тағйир диҳад. Чиро? Зеро боди сиёсат ҳеч навъ пойдориро намешиносад ва тан додан ба боди сиёсат тамоми арзишҳои усулию бунёдинро ҳам савор бар бод мекунад. Дар натиҷа мафҳуми Моми Меҳан ва забони модарӣ ҳам мутағайир мешавад. Аммо ҳастанд касоне, ки шамшери сиёсат ба қалбу зеҳнашон рахна накардааст ва арзишҳои миллишон пойдор аст ва забонашон, ҳамон гуна ки пеш аз таҷовузи сурх буд, порсӣ аст. Ин даста аз афрод таҷовузнопазиранд.
Rustam Vahhob: Мо Бухороро ҳам Тоҷикистон медонем, чун аҳли он забони худро тоҷикӣ меноманд.
Dariush Rajabian: Ононе, ки забони модарии худро дар Бухоро "тоҷикӣ" медонанд, бисёр андак мондаанд. Бисёре аз онҳое ҳам, ки порсӣ суҳбат мекунанд, забони худро "бухороӣ" медонанд. Ин идомаи ҳамон равандест, ки Шумо аз он ҳимоят мекунед. Вале манзури ман аз Бухоро фақат шаҳри кӯчаки Бухоро набуд, балки кишваре паҳновар буд, ки миёни се ҷумҳурии Шӯравӣ тақсим шуд.
Ва агар ҳамзабонони Шумо танҳо касоне ҳастанд, ки забони худро "тоҷикӣ" меноманд, ҳеч як аз бузургони пешошӯравии мо ҳамзабони Шумо ба шумор намеояд. Чун забони онҳо порсӣ буду ҳаст. Бо чунин маҳаке намешавад вориди баҳсе бад-ин ҷиддият шуд.
Rustam Vahhob: 99 дарсади аҳли Бухоро худро тоҷик ва забони худро тоҷикӣ медонанд.
Dariush Rajabian: Ҳеч омори расмӣ бо чунин диққате, ки гуфтед, вуҷуд надорад. Агар Шумо оморе мувассақ доред, нишон бидиҳед. Аммо воқеъияте, ки тавсиф шуд, аз мушоҳидот ва суханони худи мардуми шаҳри Бухоро буд.
Rustam Vahhob: Арз хоҳад шуд.
Dariush Rajabian: Омори расмӣ ъарз шудан надорад. Агар оморе расмӣ ҳаст, бояд дар дастраси ъумум бошад ва мешавад пайвандашро дод. Оморе, ки гуфта бошад, имрӯза 99 дарсади мардуми Бухоро худро тоҷик ва забони худро "тоҷикӣ" медонанд, ба чашм нахурдааст.
Rustam Vahhob: Шумо бояд табиъати оморҳои расмиро хуб бидонед.
Dariush Rajabian: Дуруст аст. Дар ъайни ҳол мутаваҷҷеҳи ин нукта ҳам ҳастам, ки намешавад бе ҳеч далели мувассақ як иддиъои омории дақиқро матраҳ кард.
Rustam Vahhob: Донанд дигар, ки узӯму истофил
Ангуру ъинаб бувад, на қолею на қил.
Асли даъво бар сари он як дирам аст,
Беҳуда машав ранҷа зи баҳри таъвил.
2003
Dariush Rajabian: Асли даъвои Шумо бар сари он як дирам аст ё баростӣ порсию дарию тоҷикиро се забони муҷаззо медонед?
Rustam Vahhob: Манзури мо асли ангур аст.
Dariush Rajabian: Пас ин як забонро се забони ҷудогона медонед?
Rustam Vahhob: Мо ҳеч гоҳ чунин мавзӯъеро матраҳ накарда ва бод надодаем. Мо ба забони модарии худ, ки тоҷикӣ ном дорад, сухан мегӯему менависем. Ҳар кӣ ин забонро (ба ҳар унвоне) бо забони худ муштарак медонад ва мепазирад, дар баробари ӯ иноду инкор надорем.
Dariush Rajabian: Яъне ба дигарон иҷоза медиҳед, ки порсию дарию тоҷикиро як забон бидонанд, аммо худатон ҳамчунон муътақидед, ки тоҷикӣ аз порсию дарӣ ҷудост?
Фикр намекунам посухи содаву сареҳ додан ба як чунин пурсиши содаву сареҳ ин ҳама печутоб дошта бошад. Порсию тоҷикию дариро се забон медонед ё се номи як забон?
Rustam Vahhob: Як забон! Аммо дареғо, ки ахиран бо унвони "меъёр" ҳар уъҷубаеро мехоҳанд бар мо таҳмил кунанд ва аз он асли ягона ба маҷрои бегона бибаранд. Ин масъала дар Эрону Афғонистон ҳам равшан аст.
Rustam Vahhob: Тоҷикӣ - яъне порсӣ ва дарии ноб.
Dariush Rajabian: Сипосгузорам. Агар як забон аст, пас ба ислоҳи "тоҷикӣ ё порсӣ"-и Сафват ба "тоҷикӣ ва порсӣ" ниёзе набуд. Пас дар мавриди ягонагии забон ихтилофи дидгоҳе нест, ки ъайни ҳамон бароянди достони ангур аст. Дар мавриди дахлу тасарруфот дар забон ҳам мешавад аз тариқи ниҳодҳои марбута мавзӯъро тарҳу баррасӣ кард, агар ниёз ба ҳифзи забони меъёри воҳид дарк шуда бошад. Бар сари номи забон, аммо, аз Рӯдакӣ гирифта то Аҳмади Дониш ва ҳатто Ъайнии пешошӯравӣ бо Шумо мухолифанд ва онро порсӣ медонистанд, ки ба сифати "дарӣ" ҳам музайян шудааст. Дигар ин ки забони порсии имрӯзи Тоҷикистон, ки хостгоҳи ин забон буда, дар низортарину бадтарин ҳолати мумкин қарор дорад ва аслану абадан дархури ҷойгоҳи порсии дарӣ нест.
Rustam Vahhob: Агар истилоҳи устувори "забони тоҷикӣ" мавриди таҳоҷум қарор намегирифт, ниёз ба чунин баҳсе ҳам ба миён намеомад.
Dariush Rajabian: Агар истилоҳи "забони тоҷикӣ" устувор буд, ниёзе ба чунин баҳсҳо ҳам набуд. Ин баҳсҳо моли имрӯзу дирӯз нест ва пешинаи бас тӯлое дорад, ки ҳокӣ аз сиёсӣ будани ангезаи созандагони истилоҳи "забони тоҷикӣ" аст.
Rustam Vahhob: Сиёсӣ нест! Ва агар сиёсӣ ҳам бошад, бар зиёни миллату кишвари мо нест.
Dariush Rajabian: Сад дарсад сиёсӣ аст, чун забони қадару тавонманди порсӣ набояд дар баробари забони импротурӣ (русӣ) қад ъалам мекард. Дигар ин ки набояд берун аз марзҳои Шӯравӣ кишварҳои дигаре бо ҳамин ном забони расмӣ медоштанд, ки доштанд. Аз ин рӯ дар соли 1928 забоне, ки дар Бухоро расман "форсӣ" ном дошт, ба салоҳдиди Кремлин "забони тоҷикӣ" номида шуд.
Таҳмили ҳувийяти забонии ҷаълӣ ба дасти бегонагон бар сари як миллат наметавонад ба суди он миллату кишвар бошад. Тазъифу тасғири забон, мусалламан, бар зиёни миллату кишвари Тоҷикистон буду ҳаст.
Rustam Vahhob: Забони зиндаи тоҷикӣ ҳанӯз дар беҳтарин ҳол қарор дорад ва рӯ ба рушд аст ва худо хоҳад дар чанд соли оянда намуна хоҳад шуд.
Dariush Rajabian: Порсии имрӯзи Тоҷикистон, чи манзур забони зиндаи кӯчабозор бошаду чи забони мақомҳо ва ҳатто адибон, ба далели дурӣ аз бистари табиъии худ, ки хатти порсӣ бошад, дар ҳоли фурӯ рехтан аст. Ва танҳо нӯшдоруи он бозгашт ба хатти порсист.
Rustam Vahhob: Эй кош, ба ҷойи ин баҳсҳо мисли Доро Наҷот аз ин ганҷи шойгони зинда фарҳангҳо месохтем ё мисли пажӯҳандагони Институти забон ин ганҷи парешонро дар фарҳангҳо гирдоварӣ мекардем.
Dariush Rajabian: Мешавад дар ъайни анҷом додани чунин баҳсҳо чунон корҳоро ҳам кард. Ё ҳатто маҷаллаҳои марбута мунташир кард, пажӯҳишҳои марбута анҷом дод. Шуданист.
Аммо ҳамаи он корҳо, агар фақат ба пириллик анҷом бигирад, об дар ҳован кӯбидан хоҳад буд. Агар баростӣ хоҳони пойдории забони миллии тоҷикон ҳастем, бозгашт ба хатти порсӣ бояд авлавият бошад. Шӯрбахтона, нигоҳи сиёсӣ ва ғайритоҷикона ба ин мавзӯъи батамом фарҳангию ҳувийятӣ то кунун бар баданаи фарҳангию ъилмии Тоҷикистон осебу газанди фаровоне ворид кардааст.
Rustam Vahhob: Ҳеч кас монеъи омӯзиши алифбои форсӣ нашуда ва баръакс дар мактабҳо омӯзиш мешавад, аммо ҳатто мутахассисоне, ки ҳозир ҳастанд соатҳо рӯйи зарурати омӯзиши ин алифбо ба ҷарру баҳс машғул бошанд, ҳавсала намекунанд, ки ҳафтае чанд соат амалан ба омӯзиши он шуғл варзанд. Ҳаёҳу осонтар аст.
Dariush Rajabian: Омӯзиши алифбое, ки ҳеч корбурде надорад, ба чи дарде мехурад? Вақте ки ҳеч барномае барои гузор ба хатти порсӣ вуҷуд надорад, чи касе моил аст он хатро ёд бигирад? Манзур мардуми ъавом ҳастанд, ки аз фавоиди он дабира огоҳ нестанд. Дар натиҷа, ҳатто омӯзгорони алифбои порсӣ он дабираро бахубӣ фаро нагирифтаанд. Бояд бо чашмандози бозгашт ба хатти порсӣ ва бозгушудани ганҷинаи лоятаноҳӣ ба ин хатту забон порсиро дар мадрасаҳо омӯзиш дод. Ба мутахассисоне ҳам, ки ба қавли Шумо фақат ҳаёҳӯ мекунанд, бигӯед, ки метавонанд ба монанди гурӯҳи "Забони порсӣ" ҷузваи омӯзиши хат дар 24 дарс ва дарсҳои омӯзиши хат аз тариқи YouTube ва барномаҳои мушобеҳи дигар созмон диҳанд. Шумо ҳам дар ин росто дастбакор мешудед, баҳраи бештаре мебурдем.

Wednesday, February 07, 2018

“Мо, тоҷикони Узбакистон, забони Рӯдакиро пос медорем!”

Баъзан кофист як бор бо тараф суҳбат кунӣ ва ӯ дар кошонаи дилат бинишинад.

Аслиддини Қамарзода, нивисанда, устоди забону адабиёти тоҷик дар Донишгоҳи Давлатии Самарқанд, як чунин шахсияте аз об даромад. То забон ба гуфтан гушуд, мабҳути шаккари лаҳну лаззати каломаш шудам; бавежа бебокиаш, ки дар саропои гуфтораш рустамвор медурахшид. Далере қаламбардаст, бо саре ҳамвора барафрошта.

Суҳбат аз тоҷикони Узбакистон буд ва рӯйдодҳои хушоянди ахир. Ҳамаи даҳ дақиқа гуфтугӯямонро инҷо пиёда кардам, то ташнагии дидору гуфтор бо ҳамзабонони он сӯи марзамон андаке фурӯ бинишинад.

Дуруд бар сутунҳои устувори фарҳанги порсӣ дар Узбакистон!

 
ДР: Оқои Қамарзода, мо хабарҳое шунидем мабнӣ бар ин ки дар Узбакистон бедории фарҳангии тоҷикон ҷараён дорад, ки гӯӣ озодии нисбии фарҳангӣ барои тоҷикон эҳсос мешавад. Шумо, ки онҷо ҳастед, чи мегӯед?


Қамарзода: Дуруст гуфтед. Тайи чанд соли ахир бо сабабҳои гуногун дар сартосари Узбакистон теъдоди мактабҳои тоҷикӣ хеле кам шуд. Масалан, дар ибтидои қарни 21 дар тамоми Узбакистон бештар аз 300 мактаби миёна (барои тоҷикон) буд. Дар вилояти Самарқанд ва дигар вилоятҳо. Ба ҷуз Хоразму Қароқалпоқ дар ҳама ҷо буд. Лекин тайи солҳои ахир бахусус дар Бухоро тақрибан ҳеч мактабе боқӣ намонд. Дар вилоятҳои Сурхондарё, Қашқадарё ва водии Фарғона ҳам камубеш. Локин дар вилояти Тошканд теъдоди мактабҳо (барои тоҷикон) афзуд. Ба ҳар ҳол, (дар кул) теъдоди мактабҳо кам шуд, ки сабабҳои гуногун дошт. Нисбати тоҷикони Узбакистон эътибор андаке сусттар шуд. Барои дохил шудан ба мактабҳои ъолӣ инҷо тест мегиранд, вале тест ба забони тоҷикӣ нест. Бино бар ин, мардум фарзандонашонро ба мактабҳои узбакӣ ё русӣ гузоштанд. Аз ҳамин лиҳоз кам шуд. Лекин теъдоди тоҷикон дар Узбакистон ба ҳисобе, ки имрӯз мегӯянд, беш аз 2 милюн, вале (дар воқеъ) на камтар аз 10 милюн аст.

ДР: Гуфтед, ки дар оғози қарни 21 беш аз 300 мактаб барои тоҷикон буд ва ҳоло камтар шуда. Ҳоло чандто мадраса ба забони форсӣ барои тоҷикон дар Узбакистон фаъъол аст?

Қамарзода: Андаке бештар аз 200. Ва ин ҳам асосан дар Сурхондарё, Фарғона, Тошканд ва дар Самарқанд аст. Дар Бухоро ва дигар вилоятҳо нест. Буданду аз байн рафтанд.

ДР: Далелаш чист, ки то кунун тайи ин ҳама сол тоҷикони Узбакистон ин мавзӯъро матраҳ намекарданд?

Қамарзода: Сабабҳои гуногун дорад. Муҳиммаш ин ки пештар, дар замони то истиқлол, ба мактабҳои мо китобҳо аз Тоҷикистон меомад. Китобҳои дарсӣ. Ал-он китобҳои дарсиро мо худамон менивисем. Китобҳои дарсӣ барои мактабҳои тоҷикӣ дар Тошканд нашр мешавад... Сабаби асосии кам шудани теъдоди мактабҳо дар мо мактабҳои ъолӣ ҳастанд. Дар мактабҳои ъолӣ имтиҳонҳо ба забони тоҷикӣ тақрибан нест. Фақат дар Донишгоҳи Давлатии Самарқанд. Ва як бахш дар Донишгоҳи Давлатии Тирмиз ҳаст. Як бахш ҳам имсол дар Фарғона боз шуд. Ва сабабҳои дигар нарасидани китобҳо, нарасидани омӯзгорону устодоне, ки ба забони тоҷикӣ, ба забони форсӣ дарс медиҳанд.

ДР: Пурсиши ман ин буд, ки ба чи далеле тайи чандин соли ахир тоҷикҳо дар Узбакистон дар ин бора суҳбат намекарданд?

Қамарзода: Мо, албатта, дар ин мавзӯъ суҳбат мекардем. Мо дар давраи Шӯравӣ ин масъалаҳоро матраҳ мекардем. Хусусан, дар солҳои ҳаштодум (даҳаи 1980), дар замони бозсозии горбачёвӣ, мо хеле афзун шуда будем. Ҳатто дар назди Иттиҳоди Нивисандагони Узбакистон бахши адабиёти тоҷик ташкил шуда буд, телевизюни Тошканд намоишҳои тоҷикӣ нишон медод... Лекин дар замони истиқлол, албатта... Ба назари ман, ҳамон воқеъаҳои ҳузнангези Тоҷикистон ҳам андаке таъсир кард. Баъзе мардум баъд аз ҳамин ҷанҷолҳое, ки дар Тоҷикистон шуд, гуфтанд, ки агар тоҷикҳо ҳамин бошанд, мо пас тоҷик нестем ва дар Узбакистон худро узбак ҳисоб мекунем ё ки тоҷик ҳисоб намекунем. Ранҷиданд. Ин ҳам яке аз сабабҳо шуд. Дигар ин ки раҳбарони давлатии мо ҳам... Дар ибтидо, ки андаке муносибатҳо Тоҷикистону Узбакистон кост, сарҳад баста шуд, рафтуомад душвор шуд, намоишҳои телевизюни Тоҷикистон манъ карда шуд, мо родюи Тоҷикистонро намешунавем, рӯзномаву маҷаллаҳо аз Тоҷикистон намегирем... Ҳамаи ин чизҳо таъсир расонд, албатта.

ДР: Ҳоло умеде ҳаст, ки ин вазъият беҳбуде биёбад?

Қамарзода: Албатта. Тайи соли ахир хеле беҳбудӣ шуд. Албатта, мо дар ҳамон шароити бисёр муташанниҷ ҳам китобҳо нашр мекардем. Аз ҳисоби худамон. Гарчанде ки давлат ба мо ёрӣ намекард, мо ба забони тоҷикӣ китобҳои зиёде нашр мекардем... Хушбахтона, тайи ду соли ахир, яъне соли 2017 ва ҳамин соли равон, дар ин замина беҳбудиҳо шуда истодааст. Беҳбудиҳо ба он маъно, ки ҳамин чанде пеш дар Маркази Байнулмилалии Тошканд маҷлиси бисёр пуршукӯҳе ба вуқӯъ пайваст. Дар онҷо шеъри тоҷикӣ, суруди тоҷикӣ баланд садо дод. Дар онҷо аз вилоятҳо меҳмонҳои бисёре омаданд, шеър хонданд, суруд хонданд, тарона хонданд... Мо шодем! Шодем, агар сарвари имрӯзаи ҷумҳурии мо Шавкат Мирзиёев дастгирӣ кунад. Ҳоли ҳозир иқдомҳои нек анҷом дода истодаанд. Агар рафтуомадҳо бо Тоҷикистон, бо Эрон, бо дигар мамлакатҳои форсизабон ҳамчу пешина дуруст сурат гирад, иншоаллоҳ, мо забони ноби тоҷикӣ, адабиёти ҳазорсолаи тоҷикиро дар шаҳру ноҳияҳои Узбакистон қувват медиҳем. Албатта, мардум ба забони ширини тоҷикӣ суханронӣ мекунанд. Ва мо умед дорем, ки рӯ ба беҳбудӣ хоҳад шуд. Хусусан, агар сарҳад байни Тоҷикистону Узбакистон боз шавад, рафтуомадҳои мо дуруст ба роҳ монда шавад, рӯ ба беҳбуд хоҳад шуд, албатта. Худо хоҳад.

ДР: Қарор аст базудӣ раисҷумҳури Узбакистон ба Тоҷикистон биравад. Оё фикр мекунед, ки дар дидори ӯ бо ҳамтои тоҷикаш суҳбатҳое дар ин замина сурат хоҳад гирифт? Оё, масалан, Тоҷикистон мувофиқат хоҳад кард, ки ба Узбакистон китобҳои омӯзишӣ бифиристад?

Қамарзода: Ҳамин хел мегӯянд. Албатта, пештар мо китобҳои омӯзиширо аз Тоҷикистон мегирифтем. Ҳоло ки инҳо давлатҳои соҳибихтиёру мустақил шуданд, баъзе асарҳову китобҳо, ки дар Тоҷикистон чоп мешавад, аз нуқтаи назари баъзе сиёсатмадорҳо, гӯё, ки барои мо рост намеояд (муносиб нест). Бино бар ин, мо китобҳои дарсиро худамон менивисему таҳия мекунем. Ин гуфтаҳо марбут ба китобҳои ториху адабиёт аст. Лекин дар фанҳои дақиқ хуб мешуд, ки ин китобҳо дар Тоҷикистон нашр шавад. Китобҳое, ки дар Узбакистон нашр мешавад, барои узбакҳои Тоҷикистон фиристода шавад. Ин бисёр хуб хоҳад шуд. Умед аст, ки рафтуомадҳо, рӯзҳои адабиёт, санъат байни Тоҷикистону Узбакистон ҳамчу пешина ба роҳ монда шавад. Хуб мешуд. Чунки тайи ду-се соли ахир дар ин бобат бисёр тазйиқҳо ҳам шуд. “Тазйиқҳо” ба он маъно шуд, ки касе, ки ба Тоҷикистон рафта омад, дар инҷо ба ӯ бо шубҳа нигоҳ карданд. Баъзеҳо бо тасаввури ғалат нигоҳ карданд. Иншоаллоҳ, агар ин чизҳо аз байн бардошта шавад, мо бо Тоҷикистон ҳамкорӣ мекунем. Худи ман, ҳамчун ъолиму адиб ба Тоҷикистон зуд-зуд рафта меомадам, дар маҷлисҳову анҷуманҳо ширкат мекардем, суханронӣ мекардем, аз номи тоҷикони Узбакистон, аз номи тоҷикони Самарқанд ҳарф мезадем, ки дар Самарқанди қандманд Рӯдакӣ, авлоди Рӯдакӣ, аҷдоди Рӯдакӣ имрӯз ҳам ҳастанд. Суруди ноби тоҷикӣ, шеърҳои тоҷикӣ, лафзи тоҷикӣ, албатта, аз Самарқанду аз Узбакистон, аз ҳавзаҳое, ки дар онҷо тоҷикон муқимӣ зиндагӣ мекунанд, гум намешавад. Пос медорем мо.

Sunday, January 07, 2018

Суханоне, ки фардоро месозад (Гуфторе андар БиБиСӣ)

Бо тазаккури дигарбора бар ин ки дар шабакаҳои иҷтимоъӣ, аз ҷумла Фейсбук, сирфан аз қавли худам ҳарф мезанам ва ба ҳеч созмону ниҳоде таъаллуқ надорам, ин фиристаро менивисам.

Дар ҳоли пахши гуфтугӯи шанбешаб бо шоҳзода Ризо Паҳлавӣ аз тариқи БиБиСии форсӣ чашмам ба изҳори назарҳо буд. Ва барои чандумин бор шоҳид будам, ки ин ҳама одам аз тайфи мухталифу мутафовит ва гоҳ мутахосим аз БиБиСӣ мутанаффиранд. Ва ҳама, бидуни истисно, дар ҳоли тамошои барномаи хабарию таҳлилии БиБиСии форсӣ доштанд назар медоданд. Дар ъайни нафрат барномаи БиБиСиро дунбол мекарданд, на, масалан, барномаи Садову Симои Ҷумҳурии Исломиро.

Яке нивишта буд: “Ба кӯрии чашми БиБиСӣ, низоми шоҳаншоҳӣ дар Эрон барпо меша ва дубора Эрон, ба кӯрии чашми БиБиСӣ, ба авҷи худаш дар дунё мераса”.

Яъне тараф, ки инро нивишта буд, як салтанатталаб аст, орзуманди қудрат гирифтани Ризо Паҳлавӣ ва бозгашти сомонаи шоҳаншоҳӣ ба Эрон ва БиБиСиро монеъе дар ин роҳ мебинад ва ба ҳамин далел ҳам ин расонаро нафрин мекунад.

Дигарӣ ҳам гуфта буд: “Оятуллоҳ БиБиСӣ, мо хоҳони ҳукумати порлумонӣ ҳастем. Шоҳ боша ташрифотӣ, мисли Ҳуланд”.

Ба гумони ин корбар, БиБиСӣ як дастгоҳи тарафдори низоми оятуллоҳҳо (Ҷумҳурии Исломӣ) аст ва мулаққаб ба “Оятуллоҳ БиБиСӣ”. Ва муътақид аст, ки хостаи ӯ (салтанати ташрифотӣ шабеҳи Ҳуланд ё Бритониё) хилофи хостаи БиБиСӣ аст.

Севумӣ мегуфт: “БиБиСӣ, хиҷолат бикаш бо ин тарҳи суолҳот, ки хиёл мекунӣ, шунавандаҳот як мушт бесаводанд, ҳамдасти шумо ва ҳамдасти режим! Дига барои ҳама рӯ шуда, хиёнататун ба Эронро тамум кунед! Охираш худатун зарар мекунед, на Эрону эронӣ! Шарм бар шумо!”

Яъне ин яке тасаввураш бар ин аст, ки БиБиСӣ як расонаи вобаста ба Ҷумҳурии Исломии Эрон аст ва аз онҷо хатти машй мегирад, ҳамдасти режим аст ва намегузорад, ки Эрон аз шарри Ҷумҳурии Исломӣ халос шавад.

Яке дигар ҳам нивишт: “Дӯстон, ин БиБиСӣ ҳасташ. Марг бар Ҷумҳурии Исломӣ!”, бо ин таваҳҳум, ки БиБиСиро Ҷумҳурии Исломӣ идора мекунад...

Ба ёди он лаҳзае уфтодам, ки русҳо дар Кримеи Укроин нишони БиБиСиро рӯи дурбину микруфуни мо диданду гурӯҳи филмбардории моро давра карданд; хасмона ҷилав меомаданд, ки шояд тундтар бираванд. То гуфтам, мо БиБиСии форсӣ ҳастем, ҳама "Ҳуро!" кашиданду ба Аҳмадинажоду ҷадду обояш дуруд фиристоданду моро бағал карданду бо мо дӯст шуданду танҳоямон гузоштанд, то ба корамон бирасем. Бо ин тасаввур, ки БиБиСии форсӣ ҳатман бояд зери назари Ҷумҳурии Исломии Эрон (ва Аҳмадинажод, ки раисиҷумҳури вақт буд) бошад.

БиБиСиро ба чи нерӯву ҷараёни сиёсие ки нисбат надодаанд! Тарафдорони Ҷумҳурии Исломӣ БиБиСиро як дастгоҳи вобаста ба мухолифонашон медонанд. Мухолифони Ҷумҳурии Исломӣ БиБиСиро як расонаи марбут ба “Эрони охундӣ” мехонанд. Дар ин миён салтанатталабон, муҷоҳидони халқ, кумунистҳо, миллигароён, Ҷунбиши сабз ва афроди лоуболӣ, ки ба ҳеч гоҳу ҷою касе дил набастаанд, БиБиСиро мутаъаллиқ ба мухолифони худ донистаанд. Ва ин ҳақиқатро мешавад дар ъарзи як дақиқа дарёфт. Сирфан дар ҳоли мурури назароте, ки ба ин расона мерасонад.

Яъне ҳар инсони мутаъассибе аз ҳар қумош ё ҷараёнеро пайдо кунеду назарашро бипурсед. Он фарди мутаъассиб ҳатмани ҳатман бар БиБиСӣ душном хоҳад дод, чун БиБиСӣ ҳаргиз тарафдори ӯ набудааст ва, масалан, ба мухолифони ъақидатии ӯ ҳам имкони изҳори назар додааст.

Оё ин паёмҳо бояд мояи нороҳатии БиБиСӣ бошад? Оё бояд БиБиСӣ мушт бар сари хеш бикӯбаду бигиряд, ки ҳеч касе дӯсташ надорад? Ба ҳеч ваҷҳи мин-ал-вуҷуҳ чунин набудааст.

Ҳамин чанд рӯз пеш медидам, ки яке аз барӯмадони Тоҷикистон дар муъаррифии БиБиСӣ бо буғз дар гулӯ нивишта буд: “бунгоҳи хабарпарокани маликаи Ангилис (ВВС)”. Яъне ӯ ин расонаро мутаъаллиқ ба ниҳоди саврию ташрифотии салтанати Бритониё медонист. Ғофил аз ин ки шахси маликаи Бритониё шояд аз мавҷудияти БиБиСии форсӣ иттилоъи дақиқе надошта бошад, аммо шояд бидонад, ки ҳар моҳ пули тамошои барномаҳои БиБиСӣ аз шаҳрвандони Бритониё ҷамъоварӣ мешавад, ба хизонаи мутаъаллиқ ба улёҳазрат ворез мешавад ва аз онҷо ба даҳҳо ҷои дигар таъаллуқ мегирад, аз ҷумла ба худи кормандони БиБиСӣ. Яъне пуле, ки кормандони БиБиСӣ мегиранд, на аз байтулмоли маликаи Бритониё, балки аз ҷайби мардум, аз ҷумла худи кормандони БиБиСӣ, дармеояд. Ҳар касе, ки дар ин кишвар телевизюн тамошо мекунад, пул медиҳад ва дар изои пулаш барномаҳоеро таҳвил мегирад, ки на тобеъи тоҷу тахти Бритониёст ва на гӯшбафармони нахуствазираш. Сарвараш худи мардум ҳастанд. Ва метавонад ҳамаро, кабиру сағирро, мавриди пурсиши хабарнигоронаи худ қарор диҳад... Албатта, дарки ин мавзӯъ дар кишварҳое, ки чунин имконот ва расонаҳои ворастаро надоранд, бисёр сахт аст.

Дар Бритониё тамошои барномаҳое, ки хонадони салтанатӣ ва шахси маликаро зери суол мебарад, шигифтангез нест. Мешавад даҳҳо танзпардозро дар телевизюнҳои ин кишвар дид, ки адои шаҳбонуи Бритониёро дармеоваранд, ӯ ва хонадонашро мавриди изтеҳзову мазҳака қарор медиҳанд, мушкилоти мавриди назари худро аз роҳи тарсими маликаи Бритониё тарҳ мекунанд. Ё гузоришҳоеро, ки пардохти садҳо милюн пунд ба хизонаи салтанатиро таҷрубае бозмонда аз ъаҳди Дақёнус меноманд... Ё нахуствазири кишварро ба таври физикӣ ба истудию меоваранду путквор бо сахттарин пурсишҳои ҷаҳон бар сараш фурӯ мерезанд. Ва нахуствазир чорае ҷуз посух додан ба пурсишҳо надорад, вагарна обрӯяш пеши мардум рафтааст. Ва борҳо ҳам рафтааст. БиБиСӣ, ки бо пули мардум идора мешавад, мекӯшад сирфан посухгӯи мардум бошад, на ҳеч қудрати дигаре.

Яъне БиБиСӣ тайи солиёни сол борҳову борҳо собит кардааст, ки тобеъи ҳеч касу ҳеч чизе нест, ҷуз раҳнамудҳо ё Guidelines-и худаш. Ҳамон усуле, ки мегӯяд, дар тарсими воқеъиятҳо бояд ба дур аз боварҳову бардоштҳои худат бошӣ; ончиро, ки мебинӣ, бигӯӣ ва лоғайр; дар мавориди баҳсбарангез ҳатмани ҳатман ҳамаи тарафҳои мавзӯъ ё даъворо бояд шомили гузоришат кунӣ; бетараф бошӣ; мунсиф бошӣ... Хулласи калом, рӯзноманигор, дар воқеъ, воқеъанигор бошӣ.

***

Ҳамин чанд ҳафта пеш аз дафтари БиБиСӣ ба яке аз ҳаводорони Ҷумҳурии Исломӣ дар Теҳрон занг задам. Маро аз садоям шинохту бо нороҳатӣ гуфт, ки моил ба мусоҳиба нест. “Шумо ҳамеша суроғи мухолифоне чун ину онро мегиред ва ба мо ниёзе надоред”. Гуфтам, иттифоқан, ба афроде чун шахси Шумо бисёр ниёз дорем, ки дидгоҳи давлатро тавзеҳ диҳанд ё тавҷеҳ кунанд, вале суҳбат намекунанд; ё тарс доранд ё моил нестанд; хоҳишмандам, суҳбат кунед. Гуфт, на, биравед, бо ҳамон меҳмонҳои ҳамешагитон гуфтугӯ кунед. Пурсидам: “Пас бо такя бар кадом асли виҷдон БиБиСиро муттаҳам мекунед, ки назари Шуморо мунъакис намекунад? Ман ки дорам аз Шумо хоҳиш мекунам, то биёед ва аз мавозеъи худатон дифоъ кунед. Агар Шумо аз мавозеъатон дифоъ накунед, интизор доред, чи касе ин корро ба ҷои шумо бикунад?” Лол монду гӯширо гузошт. Аммо боз ҳам гузоришро ба гунае таҳия кардам, ки назари он оқои лолмонда ҳам дар он бошад.

Яке аз усули бунёдини БиБиСӣ ҳамин аст: бозтоби ҳамаи дидгоҳҳои матраҳ дар бораи як мавзӯъи бахусус. Ҳатто агар мақомҳои Ҷумҳурии Исломӣ бо БиБиСӣ суҳбат намекунанд, ин расона ногузир аст мавзеъи онҳоро бозгӯ кунад. Дастикам бигӯяд, ки Ҷумҳурии Исломӣ дар ин мавриди бахусус чи гуфтааст ё чи мавзеъе дорад. Душмании Ҷумҳурии Исломӣ бо БиБиСӣ наметавонад далеле барои кормандони БиБиСӣ бошад, ки дидгоҳи он низом дар бораи як мавзӯъро бозтоб надиҳанд. Чун худи БиБиСӣ бо ҳеч низоме душманӣ надорад.

Ба ҳамин далел ҳам ҳамаи мутаъассибони ҳамаи ҷараёнҳо аз БиБиСӣ мутанаффиранд, аммо бештар аз ҳар каси дигар БиБиСиро дунбол мекунанд. Мутанаффиранд, чун БиБиСӣ тарафдори ҳеч як аз онҳо нест. Дунбол мекунанд, чун БиБиСӣ тарафдори ҳеч як аз ин ҷараёнҳо нест. Рози комгории БиБиСӣ ҳамин усулаш аст.

Ҳатто раҳбари Ҷумҳурии Исломӣ, агар бихоҳад аз расонаҳои хориҷӣ бад бигӯяд, “бисмиллоҳ”-и каломаш “родюи Инглис” аст. Ҳарчанд солҳост телевизиюни “родюи Инглис” ҳам ба роҳ уфтода, аммо оятуллоҳ тарҷеҳ медиҳад ба он чи ъодат карда, пойбанд бимонад. Дар ъайни нафрат аз БиБиСӣ ахбори онро қобили эътимод медонанд, чун ин расона тайи даҳаҳо собит кардааст, ки қобили эътимод аст.

БиБиСӣ, ки дар даргириҳои сиёсии ҳеч кишваре дахил нест, ахборро бе рангу луъоб ва бе шоху барги изофӣ, ба гунае, ки ҳаст, ъарза мекунад. Ва тамоми талошаш ин аст, ки дидгоҳи ҳамаи тарафҳои даргирро пӯшиш бидиҳад; ҳатто агар ҳамаи тарафҳои даргир моил ба гуфтугӯ бо БиБиСӣ набошанд. Ҳатто агар мавзӯъи баҳс худи БиБиСӣ бошад. Масалан, баҳси дастмузди кормандони БиБиСӣ даргирифт ва БиБиСӣ суроғи масъулони ин бунгоҳро гирифт, онҳоро дар мақоми посухгӯ қарор дод ва хабарнигороне, ки чандин баробар камтар дастмузд мегирифтанд, мудирони худро истинтоқ мекарданд, ки қазия аз чи қарор аст. Ва ҳар замони дигаре ҳам, ки БиБиСӣ дар конуни хабар воқеъ шуда, ин иттифоқ уфтодааст.

***

Мусоҳибаи зиндаи дуктур Ҳасани Муҳуддис бо Садову Симои Ҷумҳурии Исломиро тамошо кардам. Ин устодёри ҷомеъашиносии Донишгоҳи Озоди Исломии Теҳрон бо истинод ба суханони донишҷӯён ва ҳамкоронаш ҳамин расонаи Ҷумҳурии Исломиро як “дастгоҳи ғайримардумӣ” номид, ки “ангор рисолаташ тавлиди дурӯғ” аст. Муҷрии барнома, ки дастпоча шуда буд, бо лаҳни илтиҷоомезе мегуфт: “Шумо ки ба ғайримардумӣ будану дурӯғпароканиаш эътиқод надоред, оқои дуктур...” Ва ӯ оби сарде рӯи дасташ рехту кобуси ӯро таъйид кард, ки “Садову Симо дар қаламрави сиёсӣ ба таври системотик дурӯғ мегӯяд. Ва ман ашкол (шаклҳо)-и дурӯғгӯиро мешиносам ва мутолеъа кардаам”. Гӯяндаи барнома, ки чорае ҷуз иҷрои вазифааш надошт, каланҷор мерафт, ки “Ин як иддиъои хеле бузург аст. Ва ал-он ҳам фурсате нест, ки инро баррасӣ кунем”. Аммо дуктур Муҳаддисӣ велкун набуд (раҳо намекард). Гӯянда ҳатто дар мақоми дифоъ аз дурӯғ ҳозир шуду гуфт: “Албатта, дурӯғҳое як вақтҳое иттифоқ меуфтад ва мисли ҳар одаме, ки мумкин аст аз ӯ дурӯғ сар бизанад, ҳоло шояд бишавад аз ӯ пазируфт. Вале “системӣ” иддиъоест, ки ҳоло бояд гуфтугӯ кард”. Ва дуктур Муҳаддисӣ исрор варзид, ки “Беш аз ин аст. Дар воқеъ, Садову Симо асосан рӯйдодҳои бахусус сиёсӣ ва хабариро ба ҷои инки гузориш кунаду хабар диҳад, онро ба таблиғоти сиёсӣ табдил мекунад, бар мабнои як дастгоҳи фикрии хос, ки аз сӯи як ҷиноҳи хос ҳимоят мешавад. Садову Симо ҳатто садои мунтахаби миллатро ҳам таҳриф карда ё ҳазф кардаву пахш накарда ё дастикам бамавқеъ пахш накарда...”

Ман намедонам, пас аз ин барнома бар сари гӯяндаи бечора чи омад, аммо медонам, ки балое омад. Ба ъунвони касе, ки дар Садову Симои Ҷумҳурии Исломӣ ҳам будаам, медонам, ки ин масъала то моҳҳо ва ҳатто солҳо бар фарози сари он муҷрии бечора хоҳад чархид. Дар ҳоле ки мушкил дар он муҷрӣ (гӯянда) нест, ки он рӯз омада буд сирфан вазифаашро анҷом диҳаду шомгоҳ биравад, хариде бикунаду дар ҷамъи хонаводааш шоме бихурад. Мушкил дар он сомона ё низом аст, ки одамро ба гуфтани чизҳое, ки ба онҳо эътиқоде надорад, вомедорад. Ва эътиқод чизе нест, ки бишавад онро вонамуд кард. Ҳеч як аз ҳуззори он баҳс кӯчактарин эътиқоде ба низоми ҳокими зӯргӯ надоштанд. Ва ин ҳақиқат пайдо буд. Забони бадан гӯётар аз калом аст.

Кулли он баҳси баҳсбарангезро метавонед инҷо бибинеду худ доварӣ кунед: https://www.youtube.com/watch?v=J-f4FukNW9w&t=1814s

***

Кӯтоҳсухан, расонаи ростин фурӯшӣ нест. Таҳдидпазир ҳам нест. Тан ба ҳуббу буғзи касе намедиҳад. То замоне ки муттакӣ бар асли инсоф, баёни воқеъият ва бетарафӣ аст, муҳол аст, ки ба ҳуббу буғзу бухлу таҳдиди мухотабонаш маҳалле бигзорад. Пас аз таҷрубаи кор дар бисёре аз расонаҳои Тоҷикистону Эрону Русияву Омрикову Конодову Бритониёву Ҳуланду Фаронса дастикам ин довариро метавонам бикунам.

***

Иттифоқан, ҳамин чанд ҳафта пеш, ки аз Тоҷикистон баргаштам, муҳаввата (саҳн)-и сохтмони БиБиСӣ дар Ландан бароям сурпризе дошт. Тандис (муҷассама)-и Ҷурҷ Урвел (George Orwell), аз маҳбубтарин нивисандагони ман, бо як нах сигор бо қомати хамида истода буду ба ман зул мезад. Ва дуруст дар самти ҳамон дасти сигориаш ин ҷумла аз ҷумалоти мондагори ӯ ҳакк шуда буд: 

If liberty means anything at all it means the right to tell people what they do not want to hear 
(Агар қарор аст “озодӣ” маъное дошта бошад, он чизе нест ҷуз ҳаққи гуфтани суханоне, ки мардум ёрои шуниданашро надоранд).

Ва Ҷурҷ Урвел ҳам аз коркунони ин бунгоҳи суханпароканӣ буд. Ва ӯ ҳам суханоне гуфта буд, ки мардум ёрои шуниданашро надоштанд. Ва имрӯз ҳам барои бахшҳои густардае аз ҷаҳон БиБиСӣ ба забонҳои мухталиф суханоне мегӯяд, ки мардум ёрои шуниданашро надоранд. Хиштҳои фардо мураккаб аз суханонест, ки имрӯз мардум ёрои шуниданашро надоранд. Ҳамон суханоне, ки фардоро месозад.

Wednesday, January 03, 2018

Истибдод муқаддимаи вайронии кишвар аст

Ҳоло бад нест ба он рӯи сикка ҳам нигоҳе биандозем.
Ин рӯзҳо, ки ҳама дар бораи рӯйдодҳои Эрон изҳори назар мекунанд, вокуниши ҳаводорони истибдоди ҷорӣ дар Тоҷикистон ҳам ҷолиб аст. Бепарда хушҳол ҳастанд аз ин ки низоми Ҷумҳурии Исломӣ дучори дардисаре шуда ва рӯзшуморӣ мекунанд, то он низом фурӯ бирезад. Яъне ҳамонҳое, ки бо ҷидду ҷаҳду талоши шабонарӯзӣ дар ҳоли дифоъ аз истибдоди кунунӣ дар Тоҷикистон ҳастанд, худро тарафдори озодихоҳони Эрон вонамуд мекунанд. Ғофил аз ин ки дар ҳоли тарҳи дидгоҳе зиддунақиз ҳастанд, ки бар тарозуи мантиқ андозаи як пари коҳ вазн надорад.
Шумое, ки бад-ингуна мухолифи истибдод (диктотурӣ) ҳастед, чигуна аз нобудии нерӯҳои сиёсӣ, ҳазфи рақибони сиёсӣ, кунтрули зиндагии шахсию хусусии афрод, таҳмили пӯшише вежа, саркӯби расонаҳои мустақил, кунтрули маросими хонаводагию мардумӣ, кунтрули боварҳо ва эътиқодоти мазҳабии мардум, парастиши як фард ва кеши шахсият ва билотаклиф кардани ояндаи сиёсии Тоҷикистон ҳимоят мекунед? Инҳо, ки бадтарин шеваи истибдод аст!
Агар баростӣ мухолифи истибдод ҳастед, бояд ба ин асли худ пойбанд бимонед; чи дар мавриди ҷаҳон ва чи дар мавриди Тоҷикистони худамон.
Истибдод (диктотурӣ) роҳе ҷуз вайронию бадбахтӣ пеши рӯи худ надорад. Агар ъошиқи меҳани худ ҳастед ва агар намехоҳед рӯйдодҳои ногаҳонӣ назму зиндагии ъодӣ дар сарзаминамонро ба ҳам бирезад, бикӯшед, то истибдод ҷӯлу палосашро барчинад ва пазирои мардумсолорӣ ва шоистасолорӣ бошед. Танҳо роҳи пешрафт дурӣ аз истибдод ва шиносоии озодиҳои мадании оҳоди миллат аст.
Истибдод (диктотурӣ) дар ҳар ҷомаву чеҳрае макрӯҳ ва маҳкум аст. Истибдод муқаддимаи вайронии кишвар аст.

Tuesday, January 02, 2018

Дар Эрони мо чи мегузарад?

Ҳамаи онҳое, ки бо зирси қотеъ мегуфтанд, эътирозоти Эрон як чизи гузарост ва аҳаммияти чандоне надорад, имрӯза пушти дасти худро гоз мегиранд. Ин эътирозот на танҳо зиндагии ъодии мардумро мухтал карда, балки ба марги афроди бисёре анҷомида ва ҳамчунон, пас аз панҷумин шаби худ ҳам, дар саросари кишвар идома дорад. Доманаи мутолибот ба андозае васеъ аст, ки ин эътирозотро намешавад ба як гурӯҳи бахусусе нисбат дод. Шиъорҳо ҳам мулҳим аз Ҷунбиши Сабз асту ҳам аз миллигароёну ҳам аз салтанатталабҳо ва ҳам аз мардуми ъодӣ, ки ҳамму ғамашон қиматҳои боло ва зиндагии рӯ ба гаронӣ дар Эрон аст.
Бархурди ҳукумат бо муътаризон ҳамонест, ки ҳам дар замони шоҳ буд ва ҳам дар эътирозоти мухталиф дар Эрони исломӣ. Зоҳиран аз ғалатҳои пешин дарсе нагирифтаанд. Латукӯби мардум, ки агар ба ҳадаф нарасид, ба қалъу қамъи мардум мунҷар мешавад. Ва боз ҳам ниҳоятан роҳ ба ҷое намебарад. Чиро? Чун парвандаи мутолибот, ба монанди эътирозоти пешин, боз мемонад. Бо хафа кардани гулӯҳои муътариз намешавад масъаларо аз суратҷаласа зудуд. Масоиле, ки дар ин эътирозот тарҳ шуда, то замоне боқӣ хоҳад монд, ки ҳал шавад. Ин ки аз бадеҳиёт аст.
Дар эътирозоти ахир хутути қирмиз (сурх)-и бисёре пушти сар гузошта шуд. Дар шиъорҳои муътаризон на танҳо эрод аз раҳбарони низом, бавежа раҳбари аслӣ, шунида мешуд, балки фуҳшу душном ҳам шиъорҳоро мустаҳҷан мекард; ба монанди “Тӯп, тонк, фишфиша! Хоманаӣ к..каша!” ва душномҳои дигаре, ки муътаризон хитоб бар раҳбарони низом фарёд заданд. Ва ин душномҳо дар низоми сахтгири “ҷумҳурии исломӣ” пешина надоштааст. Ва поин кашидану зери по кардану оташ задани ин ҳама намоди Ҷумҳурии Исломӣ оё дар гузашта будааст? На, набудааст...
Нахайр, инҳо такрори мукаррарот нест ва комилан тозаи тоза аст. Набояд худро бо ин фасона гӯл зад. Чунин набудааст ва инҳо аз таҳаввулоти такондиҳандаи Эрони имрӯз аст, ки ба ҳеч рӯй намешавад пушти гӯш андохт.
Танҳо чизе, ки мешавад бо мушоҳидаи ин рӯйдодҳои шигарф гуфт, ин аст, ки Эрон обистани таҳаввулоти ъазимест.

Friday, December 29, 2017

Эрон, эй саройи умед!

Бо ин тазаккур, ки нивиштаҳои ман дар ин пойгоҳ ҳеч рабте ба шуғли ман надорад, бояд оғоз кунам. Ва бо ин таъкид, ки то кунун ҳеч як аз фиристаҳои ман дар шабакаҳои иҷтимоъӣ бозтоби кори ман дар ҳеч созмоне набуда, нест ва нахоҳад буд.

Зарфи ду рӯзи ахир Эрон саҳнаи эътирозоти густардаи мардумӣ буда, ки маълум нест роҳ ба куҷо хоҳад бурд. Дар оғоз зоҳиран қарор буда эътирозот дар маҳдудаи “гаронӣ” боқӣ бимонад ва фаротар аз мутолиботи иқтисодӣ наравад. Бархе ҳам гуфтаанд, ки маҳофили усулгарои мухолифи Ҳасани Рӯҳонӣ мехостанд бо баргузории ин таҷаммуъот ъамалкарди иқтисодии давлати ӯро зери суол бибаранд, аммо гӯё идораи авзоъ аз дасташон даррафтааст ва мардум шиъорҳое ҳам дар мухолифати комил бо низоми Ҷумҳурии Исломӣ сар додаанд. Шиъорҳое аз ин даст:

Исломро пилла кардед, миллатро зилла кардед!
Марг бар диктотур!
Истиқлол! Озодӣ! Ҷумҳурии эронӣ!
Тӯп, тонк, фишфиша! Охунд бояд гум биша!
Миллат гадоӣ мекунад, Оқо худоӣ мекунад!
Марг бар Хоманаӣ!
Эрон, ки шоҳ надорад, Ҳисоб-китоб надорад!
Ризошоҳ! Рӯҳат шод!
На Ғазза, на Лубнон! Ҷонам фидои Эрон!
Сурияро раҳо кун! Фикре ба ҳоли мо кун!..

Ин шиъорҳо, ки бо садои баланд дар фазои Ҷумҳурии Исломии Эрон танин андохт, боризтарин намунаи ҷонбалаб шудани мардуми он сарзамини тоҷикон аз дасти як низоми ъақидатӣ ё идеулужик аст. Албатта, торих борҳо собит карда, ки ҳеч низоме ъақидатӣ (идеулужик) дер давом намеоварад ва рафтагор аст. Ва шакке нест, ки саранҷоми Ҷумҳурии Исломӣ ҳам чунин хоҳад буд. Ҷумҳурие, ки исломи сиёсиро ниҳодина кард ва дақиқан дар аснои иҷрои ҳамин тарҳ маргбортарин заработи теша бар решаи эътиқодоти исломӣ дар Эронро зад.

Чизи тозае ҳам набуд. Ҳамаи боварҳои имонию осмоние, ки то кунун рӯи кор омадаанд, аз нахустин рӯзи кори худ дар ҳоли тахриби решаҳои худ будаанд. Шояд битавон гуфт, ки имрӯза мардуми Эрон бештар аз мардуми ҳар кишвари дигаре дар минтақа аз ҳукумати ъақидатӣ ва бавежа исломӣ безор шудаанд ва ҳатто эътиқоди милюнҳо тан ба ислом дар пайи талошҳои низом барои мусалмон кардани ҳама ба боди фано рафтааст. Ба қавли Ризо-мормулак, “инқадр гир надеҳ ба ин ҷавонҳо! Охе биҳишт, ки зӯракӣ намеша, ъазизи бародар! Унқадр фишор меёрӣ, ки аз ун вари ҷаҳаннам мезана берун...” Ва шиъорҳои дирӯзу имрӯз дар ҳамаи шаҳрҳои бузурги Эрон тимсоли ҷаҳаннамест барои ин бародарон, ки мехостанд ҳамаро ба биҳишт биронанд.

Нуктаи мусбати достон: Эрон роҳи худро мепӯяд. Эрон аз маъдуди кишварҳои ҷаҳон ва танҳо кишвари минтақа аст, ки ба ҳеч қудрате иҷозаи мудохила дар умури дохилиашро намедиҳад. Қарор аст, ки худаш ин роҳро бипаймояд ва ба ҷое бирасад, ки шояд бишавад “сарманзили мақсуд” номид. Набояд ҳеч касе бар ин миллати бошукӯҳу боғурур дикта кунад, ки истгоҳи баъдиаш куҷост. Вазифаи таъйини истгоҳ бо худи миллати Эрон аст, ки ҳаргиз дар ҷаҳони муъосир тан ба султаи бегона надода ва моил нест бар мабнои дастурулъамали бегонагон роҳро аз чоҳ бишносад. Агар чоҳе пеши рӯ дорад, тарҷеҳ медиҳад худаш дар он биуфтаду ташхис бидиҳад, ки он воқеъан чоҳ буда. Ва дубора сари по меистаду роҳ мепаймояд. Дақиқан ҳамон роҳе, ки мардумони фарангӣ бидуни мудохилаи ағёр (бегонагон) паймуданд ва ба ҷое расиданд, ки зоҳиран беҳтар аз ҷойҳои макшуфи дигар будааст.

Дар ин роҳ, ки миллати Эрон сарбаландона мепаймояд, шахси ман сирфан орзуи комгорӣ мекунам. Он чи ҳифзи низоми кунунӣ бошаду чи сарнагунии он. Ба шарти ин ки тасмими ниҳоӣ бо худи мардуми он сарзамин, яъне тоҷикони он марзубум бошад. Ояндаи ҳар кишваре марбут ба мардуми он кишвар аст. Ва мардуми Эрон ба андозае ҳушёр ҳастанд, ки дахолати аҷониб дар корҳои худро дар ҳолати шаклгирии нутфа ташхис бидиҳанду хафа кунанд.

Танҳо нигаронии ман аз ҳифзи якпорчагии Эрон аст. Эрони саркашу мустақил, он чи подшоҳӣ бошаду чи ъақидатӣ, устухонест дар гулӯи абарқудратҳо ва қудратҳои пӯшолии минтақа. Бисёре аз кишварҳои ғарбӣ бо Эрон сари душманӣ доранд, аммо бештар аз онҳо, қудрати коҳгилии ъарабҳои саъудӣ. Ва туркҳои манкурте, ки ҳатто аз турк набудани худ огоҳ нестанд. Ва албатта, навчаҳое чун Ҷумҳурии Озарбойҷон, ки ҳақиқати берун омадан аз шиками Эронро намехоҳад бипазирад.

Ҳаминҳо ҳастанд, ки пеш аз ҳама чашминтизори ошӯб дар Эрон ҳастанд. Кафторгуна. То битавонанд пораҳое аз Эрони дарҳамрехтаро бигиранду ба ғори худ бихазанд.

Орзуи мани тоҷик барои сарзамини бузургтари мо, тоҷикон, ин аст, ки дарҳам нарезад. Ва агар рехт, аз ҳам напошад. Эрон, чи подшоҳию чи исломию чи демукротик, бояд Эрон бимонад ва ҳамвора зери сояи Ҳумой.

Зинда бод Эрон! Поянда бод сарзамини тоҷикон!