Thursday, August 13, 2020

Диёри арҷманди мо ба сӯги шоъираш нишаст...

Диёри арҷманди мо

Ба сӯги шоъираш нишаст...

 

Дирӯз пур аз умед будему имрӯз тиҳӣ шудем. Дирӯз навиди беҳбуди ҳоли устодро додему имрӯз садҳо паёми таслияти дӯстони дуру наздикро мехонем. Ҳасрати дидани рӯи гармаш ба дилҳо монд. Ва танҳо садост, ки мемонад. Садои тасаллобахшу пурнишот, ки аз бистари марг ҳам бо ханда мегуфт, хуб асту нақоҳати андаке дораду базудӣ ба зиндагии ъодӣ бармегардад. Касе, ки дар хилвати бемористони “Истиқлол” дошт пар-пар мешуд, ба фарзандону пайвандону ёронаш пайваста тавсия мекард, ки мувозиби саломатии худашон бошанд. Парастори муъолиҷаш ҳам гуфта, зарфи як ҳафтаи муроқибат аз устод ба хулқу атвори инсонию хушбинию шӯхтабъии ӯ дил бохтааст. Ҳар ки ӯро як бор дида буд, ба фаросату шарофаташ тан медод.

 

Ин ҳасрат ҳам ба дилҳо монд, ки ҳаргиз Дастонро надид. Дастону Париюши ман дигар на модарбузурге доранду на падарбузурге. Устод Гулназар падарбузурги фавқулъода меҳрубоне буд ва ба наваҳояш муҳаббати лоятаноҳӣ дошт. Барои ҳамаашон абёте суруда буд. Чаҳор сол пеш ин ду байтро дар зодрӯзи Париюшам ба ӯ тақдим кард:


То дар дили ман меҳри Париюш бувад,
Дар сина маро баҳори гулпӯш бувад.
То лаҳну садои ӯ ба гӯшам бирасад,
Овози ғаму ғусса фаромӯш бувад.

Дастон, ки омад, номашро писандиду бадоҳатан гуфт:

Рустами Дастон, дар ин майдон дигар танҳо наӣ,
Бо дуъои Пири Тусӣ достони мо расид.

 

Ба Фирдавсию “Шоҳнома”-аш вафодории фарзандона дошт.

 

Халқи ман!

Ъурёнии табъи ту чист?

Аз ҳарири ҳарфи Ҳофиз ҷома кун.

Номаи иқболи ту афсурдааст,

Рӯ ба шеъри қудсии “Шаҳнома” кун.

 

Гапфурӯшонат дукон бикшодаанд

Ҷои кони ҳикмати ту, сад дареғ.

Дар қиёси хирмани ҳазёнашон

Хас намояд давлати ту, сад дареғ...

 

Ва ламаҳоте аз хотирот мемонад...

 

Устод Гулназарро аз бачагӣ мешинохтам. Дӯсти наздики падари ъазизам буду солҳо баъд хешованди сабабӣ шудем. Дар давраи навҷавонии ъисёниам аз ду бузургворе, ки барояшон арҷи бисёр қоил будам, дархости насиҳат шуд. Аз онҳо хостанд, то маро андарз кунанду роҳу чоҳ нишон диҳанд, то дигар дар ҳафтаномаи “Адолат” мақола нанивисам. Он ду бузургвор, ки акнун лобуд дар ъарши малакут ба дидори ҳам расидаанд, Даврон Ашӯруф ва Гулназар Келдӣ буданд. Панду андарзи ҳар ду ин буд, ки талошу пайкорамро канор нагзорам. Устод Гулназар гуфт: “Агар дар дурустии роҳе, ки интихоб кардаӣ, шакке надорӣ ва ин роҳро бахубӣ сабук-сангин кардаӣ, аз роҳат барнагард. Шояд ҳамин боварҳои ту дуруст бошад. Офарин, ки ҷуръаташро дорӣ!”

 

Баъдан дарёфтам, ки устод марде батамом озодандешу миллист ва худаш ҳам тан ба ҳарфи зӯр намедиҳад ва, масалан, дар бораи рӯйдодҳои баҳманмоҳи хунини 1990 (замоне ки Маскав ба Душанбе дигарбора лашкаркашӣ карду 25 тоҷикро кушт) нивишта буд:

 

Наврӯз дер кард,

Дар кӯчаҳои шаҳр гули лола сар кашид,

Ҳар лола ҳасрате,

Ҳар лола нолае.

 

Наврӯз дер кард

Дар зери осмони яхафшони тирарӯ,

Аз лобалои ҳотаи симини барф

Бишкуфт лолазор,

Ҳар лола машъале,

Ҳар лола ахтаре.

 

Он кас, ки барги лолаи табхола чиданист,

Оташ фитад ба домани савдояш!

Он кас, ки шамъи лолаи сарзинда куштанист,

Зулмат расад ба манзили уммедаш!

 

З-ин кӯча дӯш хотирам осуда мегузашт,

З-ин раста дӯш ҷони ман аз ғусса раста буд,

Ман по куҷо ниҳам, ки ба ҳар ҷо, ки рӯ кунам,

Ҳар лола навхатест,

Ҳар лола ъошиқест?!

 

Ман хун хурам ҳамора, ки аз чист ёди ман

Аз лола арғувон?

Ман хун шавам ҳамора, ки аз ҷилди “Тоҷикон”

Як сафҳа зери пост!

 

Наврӯз дер кард,

Наврӯзи лолазори Душанбе шукуфтааст.

Доғе нуҳуфтааст...

 

 

***

 

 

Солҳо баъд, ки домодаш шудам, нигарони таъсири ҳирфаи худам бар мақому манзалати устод дар маҳофили ҳоким будам. Рӯзе ин нигарониро ҳузуран бо ӯ дар миён гузоштам. Устод бо сиъаи садри сутуданӣ ва то ҳадде бепарво гуфт: “Аз ман пурсидаанд, ки барои чи домодат ину он нивиштааст. Ман ҳам тавзеҳ додам, ки домодам кӯдак нест ва марди рӯзгордида аст. На ман ба кори ӯ коре дораму на ӯ ба кори ман”. Хандиданд. Ва ин ъайни воқеъият буд. Тӯли ин ҳама сол, ки аз осмони сиёсии Тоҷикистон бар сари ман борони туҳмату таҳдид боридааст, ҳатто як бор ҳам аз ман нахоста буд, ки забон гоз бигирам, хафа шавам, қаламамро бишканам. Дар идома ҳам гуфт: “Зимнан, ман аз ҳузур дар интихоботи баъдӣ ҳам инсироф додам. Маҷлисро ҳам дидем. Кори беҳуда аст. Ҳамин шеъру шоъирӣ бароям бас!” Ва дигар ба Маҷлис нарафт. Ва ҳамон ҳиссу мазмунро дар чакомае муфассалтар тавсиф кард:

 

Маҷлис

 

Ҳеч донӣ, ки дар ин маҷлисгоҳ

Ҳозиру ғоиби ман яксон аст

Ва ба ин минбару ин воъизу ин дамдамаҳо корам нест?

Бибарад мисраъи Ҳофиз

Ба саропардаи қудсам.

Бидиҳад нашъаи ъумри ҷовид

Сухани Хизрии Хайёмам.

Бинамояд ду биҳишту ду ҷаҳиму ду ҷаҳонам

Рӯбарӯ ойинаи соҳири Бедил

Ва мани инҷойӣ

Онҷоям,

Ки дар ин боргаҳи нокасу кас

Бо касе ҳавсалаи борам нест .

Ҳеч кас огаҳ нест,

Ки дар ин маърази лутфу карами маснӯъӣ

Ҷуз ғами шеър вафодорам нест.

Аз мукофоту ҷазое, ки ба сар меборад,

Яке аз шодии дил мадҳуш аст,

Дигар аз ғусса дилаш метаркад.

Масту савдоии савдои ҳиҷо,

Ба ҳамон тарҳи сабоҳии яке байт, ки аз хотири ман мегузарад,

Фориғ аз хешаму ҳамсояи маҷлисгоҳӣ.

Шукр, шукр!

Бо ҳавасҳои хасак ҷони гирифторам нест.

Қодирам, то ҳама рӯзу ҳама шаб лоф занам,

Ки дар ин мулк тиҳисаршорам.

Ё ҳамон гуна ки Лоиқ гуфта:

Хирсро ном барам Хоҷаи Хизр.

Лек шармам ояд,

Аз ту, эй чашмаи саршори мусаффои Ватан,

Ки маро панди сафокориву покӣ додӣ.

Аз ту шармам ояд,

Эй умеди нигаҳи чашми гадои сари роҳ!

Аз ту шармам ояд,

Эй Оянда!

Хуни дил мехураму дидаи хунборам нест!

Сояи сабзи чанорони Душанбе

Раҳи савдои маро мепояд,

Нафаси ёсумании Варзоб

Оғуши дарди маро меҷӯяд,

Нигаҳи ъошиқи дилдодаи шеър

Шуълаи сӯзи маро мехоҳад.

Эй хушо маҷлиси риндонаи Ҳофиз!

Эй хушо маҳфили паймонаи Хайём!

Эй хушо анҷумани ойинаи ҳамдили Бедил!

Ба дигар ҳолу ҳаво корам нест,

Ба Худо, корам нест...

 

 

***

 

Аммо ҳамеша хушбин буд. Бовар дошт, ки “чунон намонду чунин низ ҳам нахоҳад монд”. Тоҷикистонро ъошиқона дӯст дошт. Ба пешрафти андаки Меҳан ҳам меболид. Дар ҳар гуфтугӯе, ки бо ӯ доштам, мегуфт, ки авзоъ рӯ ба беҳбуд аст ва кишвар дорад ободтар мешавад. Аз роҳандозии нерӯгоҳи Роғун фавқулъода хурсанд шуда буд. Бисёр умедвор буд, ки сулҳу оромиши кишвар халале набинад ва Тоҷикистон тавсеъа кунад. Аз сафарҳояш ба манотиқи мухталиф мегуфт ва ин ки чи пешрафтҳое онҷо ба чашмаш хурдааст. Аммо дардҳои ниҳониашро дуррсон бар дафтараш фурӯ мерехт:

 

Ашке бирез бар сари Шаҳнома аз алам,

Аз кӯҳи нанги мо зи чӣ Рустам намерасад?

 

 

***

 

Лабони ташнаи соҳил таманнои дигар дорад,

Чи суд аз нолаҳои ту, агар Сайҳуну Ҷайҳунӣ?!

Маро бегонагии ошное мекушад рӯзе,

Дарунӣ мешавад оё Абӯрайҳони Берунӣ?!

 

***

Душанбе монаду гардаш намонад,

Давояш монаду дардаш намонад,

Қатори мардҳои ҷоннисораш

Илоҳӣ номи номардаш намонад.

 

***

 

Ҳама донову як доно пайи бедории мо нест,

Ҳама вассофи Наврӯзанду як ғунча шукуфо нест.

Намедонам ба кӣ гӯям ғами афсонаҳоямро:

Зи хар пур шуд раҳи дунёву Исое ҳувайдо нест.

 

***

 

Эй ба бедорӣ ту дида хобҳо,

Дида дар хоб оташи гирдобҳо!

Нағма зан чун ғӯки хушбахт аз фараҳ

Дар муҳити мурдаи мурдобҳо!

 

***

 

Махзани ашъор буд. Фирдавсиву Ҳофизу Хайёму Бедилу Нодирпуру Симину Лоиқро дӯст дошт ва ҳамвора аз осори онҳо нақл мекард. Ҳаргиз ҳарфи миёнтиҳӣ ба миён намеовард. Хушмашраб буд. Ва аҳли шӯхӣ. Шӯхтабъиаш ба ашъораш ҳам роҳ ёфта буд:

 

Чунонат роҳ мепоям,

Ки ҳамкорам маъошашро.

Чунонат дӯст медорам,

Ки пурхур деги ошашро.

Чунонат мехурам афсӯс,

Ки деҳқон наску мошашро.

Чунонат мекашам андӯҳ,

Ки ҳамсоя кулоҳашро.

Чунонат пос медорам,

Ки Жопун подшоҳашро.

Чунонат саҷда меорам,

Ки ҳинду гови роҳашро...

 

Афзун бар шӯхтабъӣ, дар яке аз вопасин тамосҳои телефунӣ бо устод дарёфтам, ки ъошиқи футбол аст. Ҷӯёи ҳоли тими маҳбуби инглисиаш Лестер шуд; дуруст пас аз он ки Лестер ба далели мавҷи дувуми куруно дубора баста шуд. Дар ниҳояти шигифтии ману Дилором мураббию бозикунони тимро баршумурд. Ин саргармии устод бароямон тозагӣ дошт.

 

***

 

Тоҷик ба маънои воқеъии калима буд. Гирифтори ҳеч навъ таъассубе набуд ва ба ҳамаи милалу боварҳои инсонӣ эҳтиром мегузошт, аммо ъалоқаи хоссе ба Эрони бостону аслу решааш ва забоне дошт, ки аз посдорони аслиаш буд:

 

Маро дар пӯст ҷои турку тозӣ нест,

Ки ман парвардаи Эрони тақдирам.

Агар дар ҷилди ман авлоди ман гунҷад,

Намемирам, намемирам, намемирам!

(“Руҷӯъи Монӣ”)

 

Дареғогӯи Эрон мӯя дорад

Сари хоки парешони каёнаш.

Бибояд ҳайкале он сон пай афканд,

Ки Рустам хезаду Рахшу камонаш.

 

***

 

Эй лафзи дарӣ, нишони тоҷик туӣ,

Дар ҳар ду ҷаҳон ҷаҳони тоҷик туӣ.

Аз Санҷару Чингизи замон бокам нест,

Донам, ки паноҳи ҷони тоҷик туӣ!

 

Фарзанди асили Бухоро буду дарди фурӯ рехтани сарзамини пешинаш озораш медод. Дар соли даргузашти устод аз он рӯйдоди шум дуруст 100 сол мегузарад:

 

Гиря кун, гиря кун чу абри баҳор

Дар сари гӯри бенишони падар.

Магар аз хоки хуфта бархезад

Лолаҳое чу доғи банди ҷигар.

 

Ин замин сарбасар яке дахма-ст,

Дахмаи шайху шоъиру сарҳанг.

Сари ҳар пушта метавон бигрист

Аз ғами бенишонии фарҳанг.

 

Ин замин сарбасар яке қабр аст,

Марқади хашму шӯру тӯфонҳо,

Оби чашмони ту магар шӯяд

Гарди даврону хоки нисёнҳо.

 

Оби чашмат магар кунад лабрез

Чашмаҳои дарии лаббаста,

Сангҳое магар кашад боре

Ҳасрати кӯзаҳои бишкаста!

 

Тоҷик инҷо агар асар дорад,

Ҷуз мазори харобу яксон нест.

Мадфани бепаноҳи Сомонӣ

Пуштибони ҷалоли Сомон нест.

 

Кай зи дӯши манораҳои баланд

Осмонҳо фуруд меояд?

Аз раҳи оби Зарфишон рӯзе

Шоъири Панҷрӯд меояд?

 

Панҷаи зарнисори настаълиқ

Мекашад домани забони маро,

Сабзае, к-аз сиришки ту сабз аст,

Мекушад, мекушад хазони маро!

 

Гиря кун, гиря кун чу абри баҳор

Дар сари гӯри бенишони падар.

Хушксорӣ хушат намеояд

Дар Бухорои ҷовидони падар.

 

Аз лофи газофу тамаллуқу чоплусӣ мутанаффир буд:

 

Зинда бошӣ, эй диёри номдори лоф,

Дар паноҳи осмони беғубори лоф.

Боғҳо бишкуфтаву себаргаҳо шодоб,

Бехазон бошад ба ъолам навбаҳори лоф.

Бигзар аз афсонаи авҷу барори ъумр,

Бо ману ту бас бувад авҷу барори лоф.

Пай фикан нав-нав деҳу шаҳри ҷаҳонафрӯз,

Зиндагӣ кун дар Хуҷанду дар Ҳисори лоф.

Дар ғарибӣ луқма ҷустан кори ъоқил нест,

Музд бистону тараб кун дар диёри лоф.

Сардии дунё куҷову ҷони сармоӣ?

Зинда бодо офтоби шуълабори лоф!

Табъи ъурёну тани ъурён, чи менолӣ?

Шарм медор аз дукони бешумори лоф.

Осмон банди ғурури кӯҳҳои лоф,

Хокдон маҳви шукӯҳи обшори лоф.

Суфраҳо мамлувви нони лоф мебинам,

Комҳо ширин зи қанди хушгувори лоф.

Бори беъор аст агарчи лоф, мехоҳам

Лофзан мирад ба хорӣ зери бори лоф!

 

***

 

Фарзандонашро беандоза дӯст дошт. Ороми Дилам дар мақоми таҳтағорӣ (кӯчактарин фарзанд) чун мардумаки чашм барояш ъазиз буд. Вақте ки Ороми Дилро ба Ландан бадрақа мекард, ба гӯшам андарзе падарона хонд: “Духтарам дар Ландан ҳеч касе ҷуз Шумо надорад. Ҳам падару модару ҳам хоҳару бародараш Шумо ҳастед. Орзумандам, ки ғамхори якдигар бошед”.

 

Эй ъумри ман набуда ҷуз ъумри дӯстдорӣ,

Эй рӯҳи ман набуда ҷуз рӯҳи ғамгусорӣ,

Эй хоки ман набуда ҷуз хоки ҳамдиёрӣ,

Баҳри Худо, бигӯед, ин меҳри ман куҷоист?!

 

***

 

Хушбахт буд. Дӯстону дӯсторонаш бештар аз душманонаш буданд. Гули сари сабади маҳофил буд. Ва мурдан дар Ватанро мояи хушбахтӣ ва бемаргии инсон медонист. Бахте, ки гумон аст барои ман муяссар шавад, аммо устод ба хостааш расид.

 

Касе ҳаргиз намедонад, ки роҳаш то куҷо пайдост,

Валекин дар Ватан мурдан бувад бемаргии инсон.

Даме, ки пуштаи ту мешавад аз хок болотар,

Ту боло мекунӣ хоки Ватанро як ваҷаб ал-он...

 

Намедонам, ки меҳре мебарад сӯи мазори ман

Ва ё аз ёд хоҳад шуд диёри ормони ман,

Вале боди Ватан дорад шабу рӯзи маро обод,

Вале санги Ватан монад ҳамон санги нишони ман.

 

Ному нишони устод Гулназар на танҳо бар санги Ватан, балки бар нишони ҳувияти Ватан ҳам ҳакк шудааст. Равонатон шод бод, устод. Дурӣ маҷол надод, ки пайкаратонро ба хок биспорам, аммо Шуморо бо рухи шоду хандонатон ба ёд месупорам.

Tuesday, August 04, 2020

"Хиёнат" - филме беимзо ъалайҳи ҲНИТ ва ҶИЭ

“Хиёнат” лафзест, ки давлати Тоҷикистон беш аз пеш барои тавсифи мухолифони худ ба кор мебарад ва акнун ъунвони филмест 210-дақиқаӣ дар се қисмат, ки ахиран аз тариқи ҳамаи шабакаҳои саросарии телевизюни Тоҷикистон намоиш дода шуд.

Филми “Хиёнат” бар мабнои эътирофоти афроди боздоштию маҳкум сохта шудааст. Созандаи филм, ки ному нишоне аз ӯ дар титрожи “Хиёнат” вуҷуд надорад, 25 парвандаро варақ мезанад ва суҳбатҳои надоматомези маҳкумонро пахш мекунад, ки бархе аз онҳо дар қайди ҳаёт нестанд. Монанди Қиёмиддини Ғозӣ, ки аз чеҳраҳои мазҳабии маъруфи поёни даврони Шӯравӣ буд. Ӯ ду сол пеш ба 18 сол зиндон маҳкум шуд ва порсол дар ошӯби зиндони Ваҳдат ба қатл расид. Ӯ дар ин филм хитоб ба ҳамсангари пешини худ Муҳйиддини Кабирӣ, раҳбари Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон (ҲНИТ), мегӯяд: “Лофи беҳуда гардан шикастааст!” Ӯ ва “муътарифон”-и дигар дар ин филми давлатӣ Ҳизби Наҳзати Исломиро ба талош барои кудето дар соли 2015 муттаҳам мекунанд; иттиҳоме, ки зарфи панҷ соли ахир давлат батакрор эълом ва Наҳзати Исломӣ рад кардааст.

Дар воқеъ, нуки шамшери ин филм ба сӯи Ҳизби Наҳзати Исломӣ нишона рафтааст, ки панҷ сол пеш Додгоҳи ъолии Тоҷикистон онро ба ъунвони як “созмони теруристию ифротгаро” мамнӯъ кард; ва бавежа ъалайҳи раҳбари он Муҳйиддини Кабирӣ. Муътарифони аслӣ писаръамма, бародарзан, хешовандони дигар ва ронандаи пешини Муҳйиддини Кабирӣ ҳастанд. Маҳмадъалӣ Раҳматуллоҳуф, аз пайвандони Муҳйиддини Кабирӣ, дар ҳоле ки пушти сари ӯ чашмандози дилрубое аз рустои Қасамдараи Файзободро мебинем, хитоб ба Муҳйиддини Кабирӣ мегӯяд: “Аз ин  деҳ шармандавор гурехта рафтӣ. Моро ҳам шарманда кардӣ. Мардуми инҷо ҳаргиз наметавонанд туро бибахшанд”. Қасамдара зодгоҳи Муҳйиддини Кабирӣ аст. Ҳамаи пайвандони ӯ, ки дар ин филм зоҳир мешаванд, соли 2016 ба як сол зиндон маҳкум шуда буданд. Оқои Кабирӣ мегӯяд, агар онҳо тан ба эътирофи иҷборӣ намедоданд, барои муддати бисёр дарозтаре равонаи зиндон мешуданд.

Раҳбари ҲНИТ, ки акнун дар Урупо ба сар мебарад, мегӯяд, ки эътирофоти афроди наздик ба ӯ дар пайи муъомилае сурат гирифтааст. Ба гуфтаи ӯ, зарфи як моҳи рӯза наздиконашро ба идораи амнияти маҳаллӣ мебурданду шиканҷа мекарданд, то ин эътирофот ҳосил шавад. Вагарна, ба гуфтаи ӯ, ҳар як аз онҳоро ба 20 то 25 сол зиндон ва мусодираи амвол таҳдид мекарданд.

Дар тамосҳои бешумори БиБиСии форсӣ ҳеч мақоми ҳукуматӣ ё коршиноси наздик ба ҳукумат ҳозир нашуд ба ин суханони Муҳйиддини Кабирӣ посух диҳад.

Кишвари “барои тоҷикон маълум” куҷост?

Яке дигар аз мавзӯъҳои меҳварии филми «Хиёнат» кишварест, ки аз он 31 бор ёд шуда, аммо бидуни зикри номи дақиқаш. Ровии филм 31 бор аз кишваре мегӯяд, ки мусалмон асту “барои мардуми Тоҷикистон маълум”, вале як бор ҳам номи он кишварро намешунавем.

Албатта, дар мавориде парда аз рӯи “кишвари барои тоҷикон маълум” бармеуфтад. Масалан, дар эътирофоти забтшуда, ки бархе номи шаҳрҳои Қум, Караҷ, Пардис, Бумиҳин ва устони Мозандаронро ба забон меоваранд. Ва дар мавориде нақшаеро мебинем, ки наметавонад ҷое ҷуз Эрон бошад.

Ъабдуссаттор Каримуф, яке аз аъзои маҳкумшудаи ҲНИТ, дар “эътироф”-и худ мегӯяд: “Аксари ҷавонони тоҷике, ки дар ҳаводиси чаҳоруми септомбри 2015 ширкат карданд, мегуфтанд, ки дар Караҷ, Мозандарон ё Қум омӯзишҳои низомӣ дидаанд”. Манзур аз “ҳаводис” чизест, ки давлати Тоҷикистон талош барои кудето ба раҳбарии женерол Назарзода, муъовини пешини Вазорати дифоъ, дар соли 2015 меномад. Ин дувумин бор аст, ки ҳукумати Тоҷикистон Эронро ба ҳамдастӣ дар “иқдом ба кудето” муттаҳам мекунад. Иттиҳоме, ки бори нахуст дуруст се сол пеш дар филме инчунинӣ матраҳ шуд ва эътирози катбии Сафорати Эрон дар Душанберо дар пай дошт. Аммо чиро ин бор бидуни зикри ном?

Тӯраҷи Атобакӣ, коршиноси Осиёи Миёна, бар ин бовар аст, ки наметавон ъомили дахолати Русия дар ин заминаро нодида гирифт. “Русия ва шояд ҳам Чин ба хотири равобити нисбатан танготанге, ки бо Эрон доранд, иҷоза намедиҳанд, ки яке аз кишварҳои дорои пайванд бо ин ду қудрати минтақаӣ мисли Тоҷикистон бо Эрон вориди робитаи бисёр пурташаннуҷе шавад”.

Аммо Муҳйиддини Кабирӣ ба ин гумон аст, ки шояд мақомҳои эронӣ аз маҷроҳои ғайрирасмӣ ба ҳукумати Тоҷикистон ҳушдорҳое додаанд, ки ба нармишу гармиши нисбӣ дар равобити байни ду кишвар анҷомидааст. Зимни ин ки аз диди ӯ, Ҷумҳурии Исломӣ собит кардааст, ки ҲНИТ аз пуштибонию кумакҳои маънавию диплумотики Теҳрон бархурдор нест ва ба ҳамин далел ҳам ин бор номи Эрон ба забон наёмад.

Ва нигоҳи севум ба ин мавзӯъ аз Сайидюнуси Истаравшанӣ, ъузви Анҷумани Озодандешони Тоҷикистон ва пажӯҳишгари динӣ дар Табрези Эрон аст, ки ӯ ҳам аз муттаҳамони филми “Хиёнат” аст:

“Ҳукумати Тоҷикистон ба заъм (гумон)-и худаш равзанаеро боз гузоштааст, бад-ин маъно, ки ҳанӯз ҳам мешавад бо ҳам равобити хуб дошт; ба шарти ин ки Эрон мухолифоне мисли манро “терурист” биномад, онҳоро аз хокаш биронад ё ба Душанбе таҳвил диҳад”.

Чи бо ному чи бе ном, муҳтавои филми “Хиёнат” “кишвари барои мардуми Тоҷикистон маълум”-ро барои ҳамагон маълум мекунад. Пас чиро Эрон вокуниши сареҳе ба ин иттиҳомот нишон намедиҳад?

Сайидюнуси Истаравшанӣ муътақид аст, ки Эрон намехоҳад равобиташро бо мардуми Тоҷикистон тира кунад. “Давлатҳо меоянду мераванд. Мардум мемонад. Тоҷикистон барои Эрон Омрико ё ҳатто Ъарабистони Саъудӣ нест, ки бо он мушу гурба шавад. Эрону Тоҷикистон иштирокоти зиёде доранд ва як пайкару як рӯҳанд”. Пас набояд ин масоилро ҷиддӣ гирифт.

 


Эрон ва мухолифони давлати Тоҷикистон

Филми “Хиёнат” муддаъист, ки Эрон ба ҷавонони тоҷик омӯзиши теруристӣ медиҳад, то онҳо дар ниҳоят ҳукумати секулори Тоҷикистонро барандозанд.

Тӯраҷи Атобакӣ чунин тарҳеро баъид медонад. Аз диди ӯ, Эрон дар ҷойгоҳе нест, ки барои дахолати мустақим дар умури Тоҷикистон иқдом кунад. Мегӯяд:

“Дар замони шӯравӣ як дуҷин Ҳизби Кумунист аз саросари ҷаҳон дар Маскав дафтар доштанд, вале Шӯравӣ бо он кишварҳо равобити танготанг дошт. Эрон ҳам, ки худро Уммулқурои ислом медонад, ба нерӯҳои исломии ҷаҳон паноҳу имконот медиҳад. Вале ин ки бихоҳад ба атбоъи он кишвар омӯзиши низомӣ бидиҳад, ки бираванду дар кишварашон ъамалиёти низомӣ ё теруристӣ анҷом диҳанд, ба назар баъид меояд. Чиро ки ин писанду хуранди Русия нест ва Русия иҷозаи чунин кореро намедиҳад”.

Аммо дар замони ҷанги дохилии Тоҷикистон (1992-97) Ҳизби Наҳзати Исломӣ аз пуштибонии молию моддию маънавии Ҷумҳурии Исломӣ бархурдор буд ва Эрон ба чеҳраҳои аслии ин ҳизб паноҳ дода буд. Муҳйиддини Кабирӣ мегӯяд, ки акнун аз он ҳимоятҳо хабаре нест. Ба гуфтаи ӯ, пас аз поёни ҷангу бозгашти масъулони ҳизб ба Тоҷикистон Наҳзати Исломӣ аз Эрон ҳеч кумаке дарёфт накардааст. Мегӯяд:

“Пас аз поёни ҷанг Наҳзати Исломӣ ба муддати 18 сол дар Тоҷикистон расман фаъъолият мекарду ҳеч касе як бор ҳам нагуфта буд, ки Эрон ба ин ҳизб кумак мекунад. Агар мегуфт, бар пояи он иддиъо мешуд ҳизбро мамнӯъ кард. Яъне дар дохили кишвар будему Эрон ба мо кумак намекард. Ҳоло, ки ҳизбамонро таътил ва “туруристию ифротӣ” эълом кардаанд, читавр Эрон метавонад ба мо кумак кунад? Агар кумак мекард, имрӯз мо дар Эрон зиндагӣ мекардем, на дар Урупо. Худи Эрон барои анҷом додани додугирифти молӣ бо кишварҳои урупоӣ мушкил дорад. Пас читавр метавонад ба мо дар Урупо кумак кунад?”

Дар филми “Хиёнат” бархе аз рӯзноманигорони хориҷнишини Тоҷикистон ҳам муттаҳам шудаанд, ки расонаҳояшонро бо пули Ҷумҳурии Исломӣ роҳандозӣ кардаанд. Аз ҷумла торнамои хабарию таҳлилии akhbor.com, ки ин иттиҳомро мардуд медонад.

 

Созандаи филм кист?

Филми “Хиёнат” титрож надорад. Орм (нишон)-и ширкати “Тоҷикфилм” танҳо мавриди ишора ба созандаи филм аст. Беимзо будани филм ба гумоназаниҳо доман задааст. Сайидюнуси Истаравшанӣ бо “80 то 90 дарсад эҳтимол” ҳадс мезанад, ки “пушти ин филм Кумитаи Давлатии Амнияти Миллӣ аст”. Муҳйиддини Кабирӣ, аммо, онро пружаи дафтари раёсати ҷумҳурии Тоҷикистон медонад. Дар тамосе, ки бо ин дафтар доштам, гуфта шуд, ки “Хиёнат” аз офаридаҳои истудиюи “Тоҷикфилм” аст ва рабте ба ин ниҳод надорад.

Чанд рӯз пеш хабаргузории давлатии “Ховар” ба нақл аз раиси истудиюи “Тоҷикфилм” номи коргардони филми беимзоро эълом кард: Рустами Сатторзода. Номе, ки барои маҳофили хабарии Тоҷикистон чандон ошно нест. Ҳарчанд дар Фейсбук намояе дорад. Ва дар ҷустуҷӯгар Google номи ӯ сирфан бо хабарҳои марбут ба филми “Хиёнат” зоҳир мешавад.

Аммо соъоте пас аз пахши гузориши телевизюни БиБиСии форсӣ дар бораи филми “Хиёнат” хабаргузории давлатии “Ховар” бо тасҳеҳи он хабар феҳрести буландболе аз созандагони филмро мунташир кард, ки Рустами Сатторзода дар он миён набуд. Оқои Сатторзода дар тамосе хусусӣ ба ман гуфт, ки ҳирфааш филмбардорист ва ҳеч сарукоре бо филми “Хиёнат” надошта ва худаш ҳам намедонад, ки чиро дар хабари аввали хабаргузории давлатӣ аз ӯ ба ъунвони созандаи филм ёд шуда. Дар гузинаи тасҳеҳшудаи хабари “Ховар” мехонем, ки коргадони филми “Хиёнат” Малики Тӯразода ва филмноманивиси он Раҳмати Темуриён будаанд, ки боз ҳам дар маҳофили хабарии Тоҷикистон гумном маҳсуб мешаванд. Хабари аввалияи хабаргузории “Ховар”, ки аз қавли раиси “Тоҷикфилм” Рустами Сатторзодаро коргардони филми “Хиёнат” муъаррифӣ карда буд, ҳамчунон дар пойгоҳҳои иттилоърасонии дигар дар дастрас аст.

Ҳамзамон Пажӯҳишгоҳи роҳбурдии вобаста ба раёсати ҷумҳурии Тоҷикистон дар тақдир аз ин филм кунфронси ъилмию роҳбурдӣ баргузор кардааст. Ҳарчанд суханронони ин ҳамоиш даъвати БиБиСӣ барои табйини мавзеъи худро напазируфтанд. Масъулони истудиюи “Тоҷикфилм” ҳам ба ман гуфтанд, ки моил нестанд дар ин замина гуфтугӯ кунанд.

“Хиёнат” бо тамоми пурсишҳое, ки падид оварда, далели тозаи дигарест бар пунба шудани ҳамаи риштаҳои сулҳи байни тоҷикон, ки 23 сол пеш ҳосил шуд.

Раисҷумҳури Тоҷикистон дар бузургдошти рӯзи имзои он тавофуқ моҳи гузашта расман яке аз ду тарафи сулҳро ҳазф карду гуфт, ки тавофуқномаи сулҳро бо Ҳизби Наҳзати Исломӣ имзо накарда буд, балки тарафи ӯ Иттиҳоди Нерӯҳои Мухолифин буд.

Аммо сутуни фақароти он иттиҳодия ҳамин Ҳизби Наҳзати Исломӣ буд ва тарафи музокираи Эмомъалии Раҳмон раҳбари вақти ин ҳизб – Ъабдуллоҳи Нурӣ.

 

Tuesday, July 14, 2020

Забонҳои эронӣ

Дар баҳсҳои ахир чизе, ки шигифтзадаам кард, ин буд, ки бархе аз ҳаммеҳанонам бо мафҳуми “забонҳои эронӣ” ошно набуданд. Бархе аз порсиситезони дуоташа мепурсиданд: “Магар забони курдиро ҷузъи гурӯҳи забонҳои форсӣ намедонӣ?!”Тасаввури он ҳамватан ин буд, ки мо курдиро як забони порсӣ медонем; ғофил аз ин ки “порсӣ” (забони мо) номи фақат як забон аст ва намешавад ҳеч забони дигареро “ҷузъе аз забони порсӣ” донист; аз ҷумла курдиро, ки он ҳам ба монанди порсӣ аз забонҳои эронии ғарбист.

Барои рафъи сӯитафоҳумҳо дар ин замина ба “забонҳои эронӣ” бипардозем, ки мақулае ъилмист, на эҳсосотӣ. Ва ҳатто забони Толибони Афғонистон, ки худро душмани Эрону эронӣ медонанд, аз диди ъилмӣ ҷузъи забонҳои эронӣ (“иранские языки” / Iranian Languages) ба шумор меояд. Ва забони он эрониситези Тоҷикистон ҳам сад дарсад эронӣ аст. Кофист, ин истилоҳоти русию инглисиро дар Интернет ҷустуҷӯ кунед, то матолиби фаровоне дар бораи ин мафҳуми ъилмӣ гиратон биёяд.

Кӯтоҳсухан ин ки гурӯҳи “забонҳои эронӣ” шохае аз “забонҳои ҳиндуэронӣ” аст, ки дар хонаводаи “забонҳои ҳиндуурупоӣ” вуҷуд дорад. Роиҷтарин забонҳои эронӣ дар дунёи имрӯз порсӣ, пашту ва курдӣ аст. Албатта, дар канори ин се забони аслӣ даҳҳо забони дигар ҳам дорем. Худи курдӣ гурӯҳе аз забонҳоро дарбар мегирад, ки бархе ҳамчунон онҳоро гӯиш медонанду ъиддае ҳам ба далели ғайримафҳум будани онҳо барои гӯишварони дигари курдӣ, забон ба шумор меоваранд; ба монанди курмонҷӣ, эломӣ, лакӣ, калҳурӣ, зозо-гуронӣ, суронӣ ё курдии миёна ва ғайра. Гӯишҳои курдии роиҷ дар Эрони имрӯзӣ барои бештари порсизабонон тақрибан мафҳум аст ва барои бисёре аз курдҳои берун аз Эрон номафҳум. Порсӣ ва курдӣ бо ҳам наздикии қобили таваҷҷуҳе доранд, чун ҳар ду ҷузъи забонҳои ғарбии эронианд. Бо ин тафовут, ки бисёре аз забоншиносон ҷойгоҳи забонҳои курдиро дар миёни забонҳои шимолиғарбии эронӣ ташхис додаанду мақоми порсиро дар ҷумлаи забонҳои ҷанубиғарбии эронӣ. Албатта, забоншиносоне ҳам ҳастанд, ки мавқеъияти забонҳои курдиро байнобайни забонҳои шимолиғарбӣ ва ҷанубиғарбии эронӣ ташхис додаанд.

Мо забонҳои эронии бисёре доштаем, ки дигар дар миён нестанд ва ба ъунвони “забонҳои мурда” аз онҳо ёд мешавад. Ба монанди ниёзабони эронӣ (ки баромада аз ниёзабони ҳиндуэронӣ буд), авестоӣ, порсии бостон, порсии миёна, паҳлавӣ, бохтарӣ, суғдӣ, хоразмӣ, сакоӣ, осӣ (усетиёӣ)-и куҳан, ванҷӣ, дарвозӣ ва ғайра.

Забонҳои эронии зинда ба ду шохаи аслӣ тақсим мешаванд:

1. Забонҳои эронии ғарбӣ (ки муҳимтаринашон порсӣ ва курдӣ аст);
2. Забонҳои эронии шарқӣ (ки муҳимтаринашон пашту ва осӣ (усетиёӣ) аст).

Шохаи забонҳои эронии ғарбӣ ду тираи мушаххаси дигар дорад:

1. Ҷанубиғарбӣ (ки порсӣ намояндаи ғолиби он аст);
2. Шимолиғарбӣ (ки ба бовари ғолиб, курдӣ дар раъси он қарор дорад).

Шохаи забонҳои эронии шарқӣ ҳам ду тираи мушаххас дорад:
1. Ҷанубишарқӣ (ки пашту роиҷтарини онҳост);
2. Шимолишарқӣ (ки осӣ (усетиёӣ) бузургтарини онҳост ва кӯчактарин шохаи забонҳои эронӣ ба шумор меояд).

Бештари забонҳои эронии гузаштаву имрӯзи Варазрӯд (Осиёи Миёна) аз ҷумлаи забонҳои эронии шарқианд; ба монанди бохтарию хоразмию суғдию сакоӣ ва имрӯза ҳамаи забонҳои помирӣ ва яғнобӣ. Забони пашту ҳам, ки дар Афғонистону Покистон роиҷ аст, ъузви ҳамин гурӯҳ аст.

Бо мурури ин ҳақоиқи ъилмӣ он чи равшан шуд, ин аст, ки порсӣ танҳо яке аз даҳҳо забони эронист ва ба ҳеч рӯй намешавад фақат ҳамонро “забони эронӣ” номид. Чун забонҳои эронии дигар ҳам дорем. Ва ба ҳамин шева, дар Тоҷикистон ҳам намешавад фақат забони порсиро “тоҷикӣ” номид, чун дар Тоҷикистон ҳам забонҳои тоҷикӣ (эронӣ)-и дигар дорем.

Забонҳои тоҷикӣ

Ин забонҳо дар манотиқи мухталифи Тоҷикистон забони модарии тоҷикон аст: порсӣ, шуғнӣ, рӯшонӣ, хуфӣ, бартангӣ, язгуломӣ, ишкошимӣ, вахӣ, яғнобӣ.

Пас оё месазад, ки фақат яке аз ин забонҳоро “тоҷикӣ” биномему талвеҳан ("косвенно") дигар забонҳои тоҷиконро ғайритоҷикӣ бидонем? Ба ҳеч рӯй!

Табъан, намешавад чунин кард, магар ин ки бо тоҷикон сари душманӣ дошта бошем. Танҳо касе, ки мухолифи якпорчагии тоҷикон аст, ин корро мекунад (Ё касе, ки кардаву нокардаи худ надонад). Ба ҳамин далел ҳам Кремлин номи фақат як забони тоҷиконро “тоҷикӣ” номид, то дар миёни тоҷикон тухми нифоқ бипошад.

Пас ба ҳамаи ин забонҳо (порсӣ, шуғнӣ, рӯшонӣ, хуфӣ, бартангӣ, язгуломӣ, ишкошимӣ, вахӣ, яғнобӣ...) мешавад гуфт “забонҳои тоҷикӣ”. Аммо ба ҳеч рӯй набояд яке аз онҳоро “тоҷикӣ”-тар аз мобақӣ донист, ки хилофи асли якпорчагию иттиҳоди миллист. Ҳамаи онҳо ба як андоза тоҷикӣ, яъне эронӣ ҳастанд.

Аз ин рӯ тоҷикони огоҳ ба забони миллии худ “порсӣ” мегӯянд, ки номи ростину асили ин забон аст ва аз корбурди истилоҳи сиёсии таҳмилӣ ва тафриқаангези “забони тоҷикӣ” худдорӣ мекунанд.

Тағйири номи забон, яъне оғози торихи забоне дигар

Мухолифони бачаҳои Рӯдакию Фирдавсӣ дар Тоҷикистон, ки ба забони модарии худ ба шеваи ниё “порсӣ” гӯянд ва ҳеч пешванду пасванде бар он наафзоянд, ъумдатан се дастаанд:

1. Ононе, ки бо забони порсӣ аз беху бун мухолифат доранд, аз ному нишонаш безоранд ва хоҳони нобудии комили он ҳастанд, то русӣ ё ҳар забони дигаре ҷойгузинаш шавад;

2. Ононе, ки забони порсиро бо номи “забони тоҷикӣ” мешиносанд ва номи забонро абзори сиёсӣ медонанд ва нигаронанд, ки барқарории номи асили забон (порсӣ) Тоҷикистонро аз Русия дур ва ба Эрон наздик мекунад. Далоили шахсӣ ҳам барои ин мавзеъгирӣ доранд. Масалан, агар шоъиру нивисандаву пажӯҳишгар бошанд, нигаронанд, ки бо “порсӣ” шудани забони миллии Тоҷикистон тамоми осори онҳо ба ҷойгоҳи сазовораш (фаромӯшӣ) восил хоҳад шуд. Гурӯҳи касире ҳам аз рӯи ноогоҳӣ бар истилоҳи сиёсии “забони тоҷикӣ” пофишорӣ доранд;

3. Ононе, ки забони худро порсӣ медонанд, аммо муътақиданд, ки “тоҷикӣ” ҳам бояд ба он афзуда шавад, то пешинаи шӯравӣ (истеъморӣ)-и тоҷиконро бозтоб диҳад ва талоши фарҳехтагони тоҷик дар солҳои истеъмор фаромӯш нашаваду чиву чиву чи...

Бо ду гурӯҳи аввал фаровон гапугуфт доштаем. Ин бор рӯи суҳбати ман севумӣ аст, ҳарчанд ин суханон марбут ба гурӯҳи дувум ҳам мешавад. Аммо бо гурӯҳи севум дар ин маврид суҳбат накардаем; пас мухотаби аслӣ касоне ҳастанд, ки мехоҳанд номи забони мо расман ба шакли "форсии тоҷикӣ" сабт шавад. Дар бораи далоили мавзеъгирии онҳо борҳо гуфтаем. Инҷо пурсиши ман дар бораи он аст, ки то чи андоза онҳо бар сари паёмадҳои ин мавзеъгирӣ фикр кардаанд.

Дар ъилми забоншиносӣ ҳар забоне, ки чизе ба номаш афзуда ё аз он кам шудааст, забони дигаре ба шумор меояд. Ва агар он иттифоқ барои забони имрӯзӣ биуфтад, пас он забон навпо асту дар оғози торихи худ. Масалан, забони “порсии миёна” ҳамон “порсии бостон” нест. Ва “порсии навин” ҳамон “порсии миёна” нест. Бо афзудани замонвожа (бостон, миёна, навин) тафовут ва чистии ҳар як аз ин се забон мушаххас шудааст, ки акнун фақат яке аз онҳо зинда аст. Ҳар як аз онҳо оғозу поёни худро дорад ва танҳо порсии навин ҳамчунон ъумр мекунад.

Ъазизоне, ки мехоҳанд забони мо расман “форсии тоҷикӣ” ном бигирад, нуқтаи оғози ин забонро чи соле медонанд? Авоили даҳаи 1920, ки ин истилоҳ пайдо шуд? Яъне забонашон ҳудуди садсола хоҳад буд ва нахустин нивисандааш Садриддини Ъайнӣ (ҳарчанд расмулхатташ порсӣ буд)? Чун Абӯҳафси Суғдию Рӯдакию Фирдавсию Пури Синову Берунию Ъумари Хайёму Носири Хусраву Саъдию Мавлавию Саноию Ҳофизу... ҳатто Аҳмади Дониш, ки наздик ба замони мо буд, забони худро “тоҷикӣ” наномидаанд, балки онро “порсӣ” медонистанд. Пас ҳеч як аз онҳо ба “форсии тоҷикӣ” таъаллуқ надорад ва “форсии тоҷикӣ” забоне навпост, ки аз замони истилои Артиши Сурх шакл гирифт ва пеш аз он вуҷуд надошт? Агар пеш аз он ҳам вуҷуд дошт ва ҳамаи он бузургон мутаъаллиқ ба ин забон ҳастанд, ба чи далеле номи забонро ъиваз кунем?.. Инҳо пурсишҳоест, ки дар чорчӯби иълми забоншиносӣ матраҳ мешавад. Чун як забони воҳид наметавонад ду номи мухталиф дошта бошад; магар ин ки суҳбат аз ду забони муҷаззо бошад. Ва ду забони муҷаззо наметавонад ъайни ҳамон торихро дошта бошад. Агар торихашон сартопо якест, пас бояд як забон бошад бо як ном...

Пойбандӣ ба номи ростини забони тоҷикон –порсӣ аз ҳар лиҳоз ба суди миллат асту дурӣ аз он мояи зиёни фаровон.

Thursday, May 21, 2020

Як рӯзи сиёҳи дигар аз ҷинси куруно

11/05/2020

یک روز سیاه دیگر از جنس کرونا.
همین چند ساعت پیش یک دوست خوبم در فرخار تاجیکستان درگذشت. از افسران مرزبانی بود. همسرش مشکل کلیه داشت. جویای حالش شدیم. گفتند او پیشتر جان به جان‌آفرین سپرده؛ همین سه روز پیش. هر دو حدود ۴۰ سال داشتند.
و همین امروز شنیدم که دیروز یک همسایه خوب و خوشنام‌مان در دوشنبه درگذشته است. خانم بسیار مهربان و دوست‌داشتنی بود که از بچگی او را به یاد داشتم. پرستار محله بود. ۵۳ سال داشت. پسرش در آمریکا هنوز به سنگینی مصیبتی که بر شانه‌هایش فرو غلطیده، باور نمی‌کند. و بازگشتش به دوشنبه هم فائده‌ای ندارد. پیکر مادرش پیچیده در پلاستیک بی‌درنگ به محلی نامعلوم برده شد.
دو همسایه دیرینه‌سال دیگرمان در دوشنبه، در یک ساختمان واحد، بستری‌اند؛ با نشانگان شدید کووید-۱۹. شوهر یکی از آنها که خود پزشک است، حدود سه هفته پیش از کووید درگذشت. دخترشان در خُجند هم مبتلاست.
امروز در شهرستان فَلغَر هم یکی از خویشاوندان دورمان به کام کووید رفت.
یعنی از میان یاران و آشنایان من در همین دو روز گذشته سه تن بر اثر ابتلا به کووید-۱۹ جان داده‌اند. از فیس‌بوک می‌شود خبر درگذشت نابهنگام ده‌ها تن دیگر ظرف دو روز گذشته را خواند. اما آمار رسمی تاجیکستان همچنان می‌گوید در دو روز اخیر در سراسر کشور تنها یک تن بر اثر ابتلا به کووید-۱۹ جان داده است! رنگ بین و حال پُرس...
از این‌جاست که داریوش بزرگ هخامنشی در نیاشش از اهورامزدا خواسته بود کشورش را از خشک‌سالی، حمله دشمن و دروغ نگه دارد. دروغ، مادر بلایای دیگر است.


11/05/2020
Як рӯзи сиёҳи дигар аз ҷинси куруно. 
Ҳамин чанд соъат пеш як дӯсти хубам аз Фархор даргузашт. Аз афсарони марзбонӣ буд. Ҳамсараш мушкили кулия (гурда) дошт. Ҷӯёи ҳолаш шудем. Гуфтанд, ӯ пештар ҷон ба ҷонофарин супурда; ҳамин се рӯз пеш. Ҳар ду ҳудуди 40 сол доштанд. 
Ва ҳамин имрӯз шунидам, ки дирӯз як ҳамсояи хубу хушномамон дар Душанбе даргузаштааст. Хонуми бисёр меҳрубону дӯстдоштанӣ буд, ки аз бачагӣ ӯро ба ёд доштам. Парастори маҳалла буд. 53 сол дошт. Писараш дар Омрико ҳанӯз ба сангинии мусибате, ки бар шонаҳояш фурӯ ғалтида, бовар намекунад. Ва бозгашташ ба Душанбе ҳам фоидае надорад. Пайкари модараш печида дар плостик бедиранг ба маҳалле номаълум бурда шуд. 
Ду ҳамсояи деринасоли дигарамон дар Душанбе, дар як сохтмони воҳид, бистарианд; бо нишонгони шадиди Кувид-19. Шавҳари яке аз онҳо, ки худ пизишк аст, ҳудуди се ҳафта пеш аз Кувид даргузашт. Духтарашон дар Хуҷанд ҳам мубталост.
Имрӯз дар Фалғар ҳам яке аз хешовандони дурамон ба коми Кувид рафт.
Яъне аз миёни ёрону ошноёни ман дар ҳамин ду рӯзи гузашта се тан бар асари ибтило ба Кувид-19 ҷон додаанд. Аз Фейсбук мешавад хабари даргузашти нобаҳангоми даҳҳо тани дигар зарфи ду рӯзи гузаштаро хонд. Аммо омори расмии Тоҷикистон ҳамчунон мегӯяд, дар ду рӯзи ахир дар саросари кишвар танҳо 1 тан бар асари ибтило ба Кувид-19 ҷон додааст! Ранг бину ҳол пурс...
Аз ин ҷост, ки Дориюши Бузурги Ҳахоманишӣ дар ниёшаш аз Аҳуромаздо хоста буд, кишварашро аз хушксолӣ, ҳамлаи душман ва дурӯғ нигаҳ дорад. Дурӯғ модари балоёи дигар аст.

Посухи дуктур Амини Муқаддам ба пурсишҳои шумо дар бораи Covid-19



Матни посухҳои дуктур Амини Муқаддам, эминишинос ва пизишк дар Оксфурди Инглистон ба пурсишҳои аъзои гурӯҳи фейсбукии "Covid-19: Тоҷикистон" ва мардуми сарзаминамон
18.05.20

Бо салом ба мухотабони ъазизи ин барнома. Ман Амини Муқаддам, эминишинос ва пизишк, қарор аст, ки ба суолҳои Шумо дар бораи Кувиди 19 ва вируси куруно дар тӯли ин барнома посух бидиҳам. Ман саъй мекунам посухҳо мухтасар бошад, то битавонам ба теъдоди бештаре аз суолҳо ҷавоб бидиҳам.

Пурсиши 1
Мадинаи Юсуфзода пурсидаанд: “Оё касе, ки бемории Кувиди 19 дорад ва батамом шифо наёфтааст, метавонад аз бемори дигаре вируси бештар дарёфт кунад ва ҳолаш бадтар шавад?”
Дар кулл посух “На” аст. То он ҷое, ки мо медонем, бадани мубтало дар муқобили вируси куруно як эминӣ эҷод мекунад, ки ин эминӣ маъмулан дар тӯли 20 рӯз ба ҳадди аксари худ мерасад. Ва беморон маъмулан, пас аз ин ки шифо пайдо карданд, ин эминиро доранд. Ин эминӣ боъиси он мешавад, ки вирус вақте дубора вориди бадан бишавад, ё дигар наметавонад ъуфунат (инфекция) эҷод кунад ё ин ки агар ъуфунат эҷод кунад, эҳтимолан ъуфунати бисёр хафифтар (сабуктар)-ест ё ҳатто беъаломат. 
Дар тӯли беморӣ системи эминӣ (“иммунитет”)-и бадан илтиҳоб (“воспаление”)-и зиёде эҷод карда ва маъмулан шароит барои вирусҳои ҷадид муносиб нест. Албатта, бояд бигӯям, ин чизест, ки таҳқиқ бар он ҳанӯз идома дорад. Ва дар ҳоли ҳозир чизеро, ки мо пешниҳод мекунем, ин аст, ки вақте касе бемор аст, бо афроди дигар ҳеч иртиботе надошта бошад.
***
Пурсиши 2
Паймон Боеф мепурсанд: “Мехостам бидонам, ки тафовути байни куруно ва зуком чист”.
Чизе, ки мо “зуком” меномем, шуморе бемориҳои танаффусӣ (нафасӣ)-и марбут ба дастгоҳи танаффусии фавқонӣ (болоӣ) ҳастанд. Яъне бинӣ, гулӯ, ҳалқ ва шояд як миқдор аз қисмати болои бруншҳо (“бронхи”). Инҳо тавассути вирусҳои мухталифе эҷод мешавад, мисли вируси сармохурдагӣ. 
Вирусҳои сармохурдагӣ худашон аз хонаводаҳои мухталифанд. Яке аз ин хонаводаҳо вирусҳои дастаи куруно (corona) ҳастанд. Аммо бояд таваҷҷуҳ дошта бошем, ки вируси курунои ахир (яъне вирусе, ки бемории Кувиди 19-ро эҷод мекунад ва мо ба он SARS-CoV-2 мегӯем) нисбат ба вирусҳое, ки сармохурдагию зукомро эҷод мекунанд, мутафовит аст. Бино бар ин, дар ин беморӣ, агарчи мумкин аст баъзеҳо фақат ъаломатҳои сармохурдагӣ ва зукомро нишон диҳанд, бисёре аз афроди дигар мумкин аст ъаломатҳои ъуфунат (“инфекция”)-и риявӣ (шуш)-ро ҳам нишон диҳанд ё шояд ҳатто ъуфунати системикро; ба гунае, ки тамоми бадан дучори мушкилоти гуногун шавад. Аммо ҳудуди 80 дарсади афрод бемории хафиф (сабук)-е мегиранд ва чи басо касе, ки бемориро хафиф гирифта, ба назар меояд фақат як зуком гирифта бошад. 
***
Пурсиши 3
Сурӯши Солеҳ пурсидаанд: “Вируси куруно дар баробари гармову сармо чи вокунише дорад ва то чанд дараҷаи дамои ҳаво зинда мемонад?”
Бар асоси таҳқиқоте, ки рӯи вирусҳои мушобеҳ (ҳамонанд)-и куруно (мисли вируси онфлуонзо (грипп) ё куруноҳои сармохурдагӣ) ва бархе таҳқиқоте, ки ҳудуди ду-се моҳи ахир рӯи худи вируси курунои ҷадид анҷом шуда, мо шуморе шавоҳид дорем, ки нишон медиҳад, як вирус дар дараҷаи ҳарорати болотар (масалан, болои 25-26 дараҷа) имкони зинда мондан ё боқӣ монданаш кам мешавад. Махсусан, агар рутубати ҳаво ҳам боло бошад, боз ҳам боъиси коҳиши боқӣ мондани вирус дар муҳит ва дар ҳаво мешавад.
Аз сӯи дигар, агар ҳаво сард бошад (масалан, 4 дараҷа ё 0 дараҷа), мумкин аст вирус бештар боқӣ бимонад. Агар шумо чизеро, ки ба вирус олудааст фриз (мунҷамид, яхбаста) кунед, вирусҳо маъмулан дар ҳамон ҳолат боқӣ мемонанд, аммо бидуни фаъъолият. Вақте ки он чиз аз ҳолати фриз (яхбаста) дармеояду гарм мешавад, як миқдор аз вирусҳову боктериҳо бар асари яхбаста шудану гарм шудан аз байн мераванд, аммо бисёрешон боқӣ мемонанд. 
Бино бар ин, дар дараҷаи ҳарорати ъодӣ, яъне бисту чанд дараҷа, мумкин аст, ки вирус барои муддате боқӣ бимонад. Ҳар чи дараҷаи ҳарорат поинтар бошад, мумкин аст, ки вирус барои муддати бештаре дар муҳит бошад.
***
Пурсиши 4
Манучеҳри Ману: “Назари оқои дуктур бар бораи истифода аз онтибиутикҳо (antibiotics) ва глукукуртикуидҳо (glucocorticoids), бавежа Dexamethasone барои наҷоти беморони Кувиди 19 чист? Чиро дастури муъолиҷа дар ҳар кишваре мутафовит аст?”
Аз интиҳои суоли Шумо шурӯъ кунам. Далели ин ки дастури муъолиҷа на танҳо дар ҳар кишвар, балки баъзан дар марокизи дармонии мухталиф мутафовит аст, ин аст, ки ҳамаи ин дармонҳо дар ҳоли ҳозир таҷрубӣ ҳастанд. Дармони таҷрубӣ ё чизе, ки ба инглисӣ empirical therapy меномем, ба ин маъност, ки мо бемориро бар асоси шавоҳиде, ки аз бемориҳои шабеҳи он дар гузашта ба даст овардаем, дармон мекунем. Масалан, SARS ё MERS. Чун ҳанӯз дармони ихтисосӣ барои ин беморӣ пайдо накардаем. Дармони ихтисосӣ шомили дармони зиддивирусӣ, ҷилавгирӣ аз илтиҳоб (“воспаление”)-и бисёр, ҷилавгирӣ аз норасоии ургонҳои мухталифи бадан мешавад. Ин дармонҳо печидаанд. Бино бар ин, мо дар пизишкӣ чизе бо номи clinical trial ё “корозмоии болинӣ” дорем. Дар ин ҳолат мо беморонро рӯи дармонҳои гуногун мегузорем ва онҳоро бо ҳам муқоиса мекунем, то бибинем, ки кудом дармон муассиртар аст. Ва метавонед тасаввур кунед, ки гоҳе авқот ин корозмоиҳои болинӣ моҳҳо ва чи басо солҳо тӯл мекашанд, то ҷавоби дурусте аз онҳо берун ояд. То замоне ки ин ҷавобҳо берун наомада ва мавриди таъйиди ҳамаи пизишкон дар тамоми дунё қарор нагирифта бошад, мо дармонҳои таҷрубии мутафовите хоҳем дошт; бар асоси бемориҳо ва ҳолатҳои мушобеҳи қаблӣ хоҳад буд, мисли дармони норасоиҳои танаффусӣ.
***
Пурсиши 5
Мойкел Ҳошимиён пурсидаанд: “Оё инсоне, ки дар хона нишаставу бо касе ҳам робита надорад, ба ин беморӣ гирифтор мешавад? Суолам ин аст, ки оё ин вирус танҳо аз инсон ба инсон мунтақил мешавад ё ин ки дар ҳаво ҳам мавҷуд аст?”
Ҷавоб ин аст, ки на. Яъне аз инсон ба инсон мунтақил мешавад. Мо, агар дар манзил бошему аз дигарон фосила дошта бошем ва бо ҷаҳони хориҷ ҳеч робитае надорем, ин бемориро нахоҳем гирифт. Беморӣ дар ҳаво мунтақил намешавад. Яъне вирус ба сурати ғубор ё зарроти муъаллақ дар шаҳру рустоҳо ё дар ҷоҳои мухталиф вуҷуд надорад, ки бод онро биёраду вориди манозил кунад. Ин тавр нест. Вирус мумкин аст, ки барои чанд соъат дар як муҳити баста, масалан, дар бахши бемории Кувиди як бемористон ба шакли ғубор боқӣ бимонад. Бархе озмоишҳо нишон дода, ки ин вирус барои се то чаҳор соъат метавонад дар ҳаво қобили интиқол бошад. Аммо ин фақат дар як макони баста аст. Дар макони боз ин имкон нест ва вирус басуръат аз байн меравад. 
Ҳамин тавр бояд дар назар дошта бошем, ки тобиши ашаъа (шуъоъҳо)-и фаробунафш (“ультрафиолетовые лучи”) вирусро аз байн мебарад. Бино бар ин, дар муҳитҳои боз мушкили чандоне вуҷуд надорад. Ва агар шумо худатонро дар хона изуле (“изоляция”) кунед, вирусро нахоҳед гирифт.
***
Пурсиши 6
Далер Ғуфронуф: “Оё ин беморӣ табиъист ё маснӯъӣ?”
Агар манзур ин аст, ки вируси ъомили ин беморӣ ба таври табиъӣ аз ҳайвонот ба инсон мунтақил шуда ё ин ки ин вирус дар озмоишгоҳ сохта шудааст, ҷавоб ин аст: Ман мутахассиси женетики вирусшиносӣ нестам, аммо бо мутолеъаи мақолоте, ки он мутахассисон то кунун нивиштаанд, метавонам бигӯям, ки ба эҳтимоли бисёр зиёд ин вирус ба сурати табиъӣ такомул пайдо кардааст; аз ҳайвон ё хуффошҳо (кӯршапаракҳо) ба инсон мунтақил шуда. Аммо ин робитаи аз хуффош то инсон ҳанӯз комилан мушаххас нест. Маълум нест, ки дар ин мобайн оё ҳайвоноти дигаре ҳам гирифтор шудаанд. Барои ин ки вирус аз хуффош то инсон тағйире кардааст. Он тағйир дар такомул метавонад иттифоқ биуфтад, аммо махзани он тағйирро занӯз пайдо накардаем. 
Аммо дар ъайни ҳол намешавад комилан инкор кард, ки мумкин аст вирус дар озмоишгоҳ сохта шуда бошад. На ин ки барои бемор кардани инсонҳо сохта шуда бошад. Аммо мумкин аст баъзан вирусҳое, ки мо бо онҳо дар озмоишгоҳҳо кор мекунем, то барои онҳо дармоне пайдо кунем, ба таври иттифоқӣ метавонанд аз озмоишгоҳ фирор кунанд. Албатта, ин иттифоқ бисёр кам рух дода то ҳоло, чун озмоишгоҳҳое, ки ин корро анҷом медиҳанд, аз лиҳози амният бисёр қавӣ ҳастанду хеле корҳоро бояд риъоят кунанд. Аммо шавоҳиди женетикии рӯи вируси курунои ҷадид чизи зиёде ба дасти мо намедиҳад, ки собит кунад, ки ин вирус сохтагӣ аст. Аммо бояд мунтазир бошем, то таҳқиқоти бештар рӯи женҳои ин вирус анҷом шавад.
***
Пурсиши 7
Оқо ё хонуми Истуф пурсидаанд: “Мегӯянд, касе, ки бруншити музмин (“хронический бронхит”) дорад, дар баробари Кувиди 19 осебпазиртар аст ва эҳтимоли маргаш болотар аст?”
Куллан, афроде, ки бемориҳои қалбӣ, риявӣ (шуш), ъуруқӣ (“сосудистые заболевания”) ва диёбет доранд, ба назар мерасад, ки бештар дар маърази бемориҳои шадидтари куруно қарор доранд. Чун вируси куруно дар ваҳлаи аввал рия (шуш)-ро даргир мекунад ва рӯи системи қалбу ъуруқ асарҳои баде дорад, касоне, ки бемориҳои заминаии ин ургонҳоро доранд, табиъатан, бо риски бештаре рӯбарӯ ҳастанд. Ин ба он маъно нест, ки ҳар касе, ки ин бемориҳои заминаиро дорад, ҳатман бемории шадиди Кувиди 19-ро хоҳад гирифт. Аммо агар нигоҳ кунем, дар миёни афроде, ки ин бемориҳоро доранд, теъдод ё дарсади ибтило ба бемории шадиди Кувиди 19 болотар аст.
***
Пурсиши 8
Исфандиёри Аминӣ ду пурсиш доштанд. Суоли аввалашон ин будааст: “Оё ин дуруст аст, ки ду роҳи раҳоӣ аз ин вирус ҳаст: яке воксан ва дигарӣ ин ки аксарият (то 80 дарсади мардум) бояд гирифтори ин вирус шаванд, то дар баробари он масуният пайдо кунанд?”
Дар тамоми бемориҳои ъуфунӣ (“инфекционные заболевания”) болотарин интизори мо ин аст, ки барояшон воксане тавлид кунем. Барои ин ки бо воксиносиюни ҷанбӣ мр пешгирӣ мекунем ва иҷоза намедиҳем, ки борҳои баъд ин беморӣ дар сатҳи густарда ё ҷаҳонӣ паҳн шавад. Ин ҳамон чизест, ки мо ба он эминии гурӯҳӣ (галаӣ) мегӯем. Яъне вақте шумо ба ҳадди кофӣ дар вуҷуди шумори бисёре аз мардум эминӣ дар баробари як вирус ё боктерӣ эҷод мекунед, на танҳо он 70-80 дарсад мардуми воксаншударо эмин мекунед, балки боъис мешавед, ки вирус аз касе ба каси дигар мунтақил нашавад. Яъне ҳатто 20-30 дарсаде ҳам, ки дар баробари он вирус эминии кофӣ надоранд, эмин мемонанд ё мо аз ибтилои онҳо ҳам ҷилавгирӣ мекунем. Бино бар ин, номаш “эминии гурӯҳӣ” аст. Шумо барои эминии гурӯҳӣ эҳтиёҷ ба воксиносиюн ва эминии хуби 100 дарсади ҷамъият надоред. 70 дарсад ҳам кофист, то аз ибтилои 30 дарсади дигар ҳам ҷилавирӣ шавад. 
Мо ин эминии гурӯҳиро мехоҳем бо тавлиди воксан эҷод кунем. Ин авохир шунидаем, ки бархе мегӯянд, бояд гузошт вируси куруно теъдоди бисёре аз афродро бигирад, то ҷилави чархаи онро бигирем. Ин, аз назари ман ва аз назари торихи ахлоқӣ пизишкӣ, ҳаргиз роҳи ҷилавгирӣ аз шуюъи як беморӣ набудааст. Вазифаи мо, пизишкон, ин аст, ки ҷилави шуюъи ин бемориҳоро бигирем. Ман шахсан бо пешгирӣ мувофиқам. Ва замоне ки роҳи пешгирӣ вуҷуд надорад ва мо ҳанӯз воксан надорем, бояд бо равишҳои дигар ин корро анҷом дод. Ва ин равишҳои дигар моро ба суоли дувум мерасонад.
***
Пурсиши 9
Суоли дувуми Исфандиёри Аминӣ ин аст, ки “Магар мешавад бо қарантина ҷилави ин вирусро гирифт? Ва чиро дар дигар шаҳрҳои Чин шоҳиди авҷ гирифтани ин вирус монанди Вуҳон нашудем?”
Албатта, бояд бигӯям, ки Кувиди 19 дар шаҳрҳои дигари Чин ҳам пахш шуд, мунтаҳо на ба шиддате, ки дар Вуҳон буд ва баъд ҳам кунтрул шуд. Ин равише, ки дар бархе аз кишварҳои шарқи Осиё бисёр муваффақиятомезтар буд, шомили ин мешавад, ки аввал мебинем, вирус чигуна пахш мешаваду ба дигарон мунтақил мешавад, сипас саъй мекунем дар он ихтилол (халал) эҷод кунем. Яъне агар роҳи интиқоли он фард ба фард аст ё аз дастгоҳи танаффусӣ содир мешавад ва вирусҳо аз тариқи бинию даҳон бо ъатсаву сурфаву суҳбати буланд пахш мешаванд, чигуна мешавад ҷилави онро гирифт. Ва дигар ин ки дар ҳар марҳила аз ин беморӣ чи бояд кард, чиқадр ҷудосозӣ ё фосилагузорӣ бояд анҷом дод ё ҳатто дар замонҳое қарантина эъмол кард, то миқдори беморӣ кам шавад. Ва баъд битавонем бо тестҳо касонеро, ки олуда шудаанд, басуръат пайдо кунем ва онҳоро қарантина кунем. Ин роҳест, ки агар дуруст анҷом шавад... Албатта, кори бисёр мушкилест, имконоти бисёр зиёд мехоҳад, барномарезии дарозмуддат мехоҳад. Ин кишварҳо ба ин далел муваффақ буданд, ки дар солҳои гузашта ин барномарезиҳоро доштанд. Вале дар кишварҳои ғарбӣ мебинем, ки омода набуданд ва рафторашон комилан мутафовит буд.
***
Пурсиши 10
Сурайё Исҳоқуво: “Мехостам дар мавриди режими ғизоии бемори Кувиди 19 мухтасар тавзеҳе бидиҳед”.
Мо режими ғизоии хоссе барои ин беморӣ надорем. Ба ин маъно, ки на режими ғизоие дорем, ки аз ин беморӣ ҷилавгирӣ кунад ва на режими ғизоие, ки дар давраи беморӣ онро дошта бошед, то беҳбуд ёбед. Аммо бархе чизҳо дар тағзия (хурокхурӣ) аҳаммият дорад.
Аввал ин ки мисли бисёре аз бемориҳои ъуфунӣ (“инфекционные заболевания”) мо вақте ки витоминҳо ва маводди олӣ (ургоник)-и лозимро дар бадан надорем, системи эминии мо дар беҳтарин шароит ъамал намекунад. Якеаз витоминҳое, ки дар вокуниши системи эминӣ муҳим аст, витомини Д (D) аст. Ва ин витоминест, ки аз тариқи нури офтоб ва як миқдор ҳам аз маводди ғизоӣ ба даст меоварем. Аммо роҳи аслии дастёбӣ ба ин витомин аз тариқи нурҳои офтоб аст. Аз ин рӯ зимистонҳо миқдори ин витомин дар афрод поин меояд ва тобистонҳо боло меравад. Мумкин аст ба ҳамин далел бемориҳои танаффусӣ дар фасли сармо бештар аст. Гуфта шуда, касоне, ки камбуди витомини Д доранд, мумкин аст эминии хеле хубе надошта бошанд. Бино бар ин, мешавад витомини Д-ро тест дод ва мешавад бо пизишки муъолиҷ суҳбат кард, то бо истеъмоли қурсҳои витомини Д миқдори онро ба ҳадди табиъӣ расонд.
Тағзия (хурокхурӣ)-и солим, ки дорои сабзиҷоту меваҷот ба ҳадди кофист ва шакари кам маъмулан барои системи эминӣ беҳтарин тағзия аст. Ва ин чизест, ки ба ҳар ҳол дар ҳолати ъодӣ ҳам бояд ҳифз кард. 
Дар замоне ки бемор мешавед, агар беморӣ шабеҳи зуком аст, ҳамон кореро бикунед, ки маъмулан дар замони ибтило ба зуком ё онфлуонзо анҷом медиҳед. Яъне моеъотро ба ҳадди кофӣ мехуред, ки дучори камобӣ нашавед ва ҳамин тавр ғизоҳои солим бихуреду ғизоҳои сангину пурчарб бо шакару намаки боло истеъмол накунед. 
Агар дар бемористон бистарӣ шавед, ба далоили мухталиф режими хоссе ҳаст, ки вобаста ба ҳолати бемории шумост.
***
Пурсиши 11
Мубораки Шариф пурсидаанд: “Оё мешавад ба ин беморӣ дубора гирифтор шуд?”
Гузоришҳое, ки то ҳоло ба даст омада, нишон медиҳад, ки ин чизи шоеъе нест. Вақте як бемориро гирифтед, дубора шоеъ нест, ки бо фосилаи андак он бемориро бигиред. Қаблан тавзеҳ додам. Ба хотири ин ки системи эмини иктисобӣ як эминие эҷод мекунад, ки пойдору собит боқӣ мемонад ва ҳадди ақал то як сол ӯ ду сол ё бештар аз он вуҷуд дорад ва аз бозгирии он беморӣ ҷилавгирӣ мекунад. Ва системи эминӣ ҳамчунин аз ин ки беморӣ худро нишон бидиҳад, ҷилавгирӣ мекунад. Агар вирус вориди бадани шумо бишаваду ъуфунати кӯчак эҷод кунад, наметавонад таксир (зиёд) шавад ва аз ин рӯ аз байн меравад. 
Якчанд гузориш дар авоили ин беморӣ буд, ки ба куруно мубтало шуданду дармон ёфтанд ва дубора мубтало шуданд. Аммо баъд маълум шуд, ки он тест дуруст анҷом нашуда. Яъне тесте, ки манфӣ нишон дода, тести иштибоҳе будааст. Дар ҳоле ки он беморон вирусро доштанду онро тӯлонитар нигаҳ доштанд. Бояд дар назар дошт, ки ин вирус метавонад то 20-30 рӯз дар фарди бемор бимонад. Бархе аз афрод, ки ин бемориро шадидтар мегиранд, мумкин аст ҳатто то 40-45 рӯз ҳам ин вирусро дошта бошанд. Бино бар ин, агар шумо дар ин муддат ду тест анҷом диҳед, мумкин аст ҳар ду бор мусбат бошад. Ва далел намешавад, ки бигӯем шумо дубора ин вирусро гирифтаед.
***
Пурсиши 12
Шодоб Қурбонуф: “Ба бовари Шумо, ин беморӣ кай ба поён мерасад?”
Ин суолест, ки ҳеч кас наметавонад ба таври дақиқ ба он посух диҳад. Чун ин бемориест, ки рафторашро мо тоза дорем мутолеъа мекунем. Бемории қадимӣ нест, ки бигӯем ба далели рафтораш дар гузашта ин беморӣ инқадр тӯл мекашад. 
Вақте ки ба ҳамагириҳои ҷаҳонии онфлуонзо (зуком) нигоҳ мекунем (масалан, дар солҳои 1910-18 ё 2008-09), мебинем, ки ин беморӣ ҳудуди 18 то 22 моҳ тӯл кашида; яъне к то ду сол. Ва дар тӯли ин давра ду бор боло рафтаву боз поин омада; яъне ҳамагирӣ хеле зиёд буда, баъд кам шуда, боз дубора зиёд шуда... Баъд аз чанд ҳамагирӣ афрод ба андозаи кофӣ онро гирифтанд. Шояд ба ҳадди 60 то 80 дарсад расида ва вирус дигар натавониста дар чархаи худаш боқӣ бимонад ва рафтааст. Бархе аз соҳибназарон ба ин эътиқод доранд, ки курунои ҷадид ҳам чунин рафторе хоҳад дошт. 
***
Пурсиши 13
Имомъалии Сайидзод: “Оё қабристони ҷонбохтагони Кувиди 19 барои одамони солим хатарнок аст ё на?”
Ин вирус аз касе, ки фавт шуда, содир намешавад. Ба далели ин ки вирус бояд дар пайи фаъъолияти дастгоҳи танаффусӣ аз бадан хориҷ шавад. Ин фаъъолият шомили танаффус (нафаскашӣ), ъатса, сурфа, суҳбати буланд, даст задан ба бинию даҳон мешавад. Вақте ки касе фавт шуда, табиъатан вирус мумкин аст дар дохили бинӣ, ҳалқ ва рия (шуш)-аш барои муддати кӯтоҳе бошад. Дар назар дошта бошед, ки вақте мо мемирем, силлул (ҳуҷайра)-ҳои баданамон мемиранд ва вирусҳо дар силлулҳои бадан таксир (зиёд) мешаванд. Вақте силлул мурда бошад, вирусҳо бар хилофи бархе аз боктериҳо дигар қобили зинда мондан нестанд ва онҳо ҳам баъд аз муддате аз байн мераванд. 
Мумкин аст вирус дар дохили ҷасад то муддате бошад. Касоне, ки бо ҷасад сарукор доранд, мумкин аст дар риск бошанд. Бино бар ин, онҳо бояд пӯшиши комил дошта бошанд. Вале бо қадам задан дар оромгоҳ фикр намекунам, ки ҳеч хатаре моро таҳдид кунад.
***
Пурсиши 14
Шаҳриёр Каримуф: “Бемори Кувиди 19 пас аз қарантина чи навъ меваҳову сабзиҷотро бояд истеъмол кунад?”
Табиъист, ки баъд аз як бемории сахт бояд ба системи эминӣ ва системҳои дигари бадан расидагӣ кард. Моеъоти кофӣ, тағзия (хурокхурӣ)-и солим, саршор аз витомин, ҳамон тавре, ки гуфтед, меваҷоту сабзиҷот ва ғизоҳои солим истифода кунед; лабаниёт (маҳсулоти ширӣ).
***
Пурсиши 15
Аҳлиддин Салимуф: “Тозатарин иттилоъот дар бораи муъолиҷаи беморони куруно ва воксани он чист?”
Мо теъдоди бисёре воксани озмоишӣ дорем ва ҳамин тавр доруҳои зиддивирусии озмоишӣ. Озмоиши инҳо чандин моҳ тӯл хоҳад кашид. Бино бар ин, шумори дармонҳои ҷадид бисёр зиёд аст. Аз марзи 70-80 мегузарад. Мо дар яке аз пойгоҳҳои додаҳо, ки нигоҳ кардем, ҳудуди 700 ё 800 корозмоии болинӣ дар ҳоли анҷом аст. Аммо дар ҳоли ҳозир мушаххас нашуда, ки кудом як аз инҳо асарбахш аст. Дар ду-се моҳи оянда дар ин бора бештар хоҳем донист. 
***
Пурсиши 16
Пурсидаанд: “Шуюъи куруно дар шакли ҷадид дар миёни кӯдакон то чи андоза ҳақиқат дорад?”
Бале, дар бачаҳо чандто сандрум ҳаст, ки мумкин аст ба бемории куруно рабт дошта бошад. Инҳо ба таври ъодӣ бемориҳои бисёр нодиреанд. Аз ин рӯ як миқдор сахт аст бигӯем, ки оё ба хотири куруно зиёд шудаанд ё на. Аммо ба ҳар ҳол гузоришҳое шуда, ки масалан, яке аз инҳо бемории ковозокӣ (Kawasaki) аст дар кӯдакон.
***
Пурсиши 17
Ҷумъабой Назризода: “То замони ихтироъи воксани Кувиди 19 оё ин эҳтимол вуҷуд дорад, ки вируси куруно ҷаҳиш кунад ва дигаргун шавад? Оё имкон дорад бо тағйири женум (“геном”)-и Кувиди 19 аз он ба ъунвони силоҳи боктериулужӣ истифода шавад?”
Дар ваҳлаи аввал вируси куруно вирусест, ки қобилияти тағйирро дорад. Аммо ин бад-он маъно нест, ки ин тағйир ҳатман дар ҷиҳати сӯъ (бад) хоҳад буд. Яъне мумкин аст вирус бо тағйири женетикӣ мулоимтар шавад ва баъд аз чанд сол ба як вируси сармохурдагии ъодӣ табдил шавад.
Аз тарафе ҳам мумкин аст вируси ҷаҳишёфта (тағйиркарда) вируси ҷадидеро вориди чарха кунад, ки системи эминии мо ба он ъодат надорад ва метавонад дубора беморизоӣ кунад. Ин масъала барои онфлуонзо (зуком) ҳар чанд сол як бор иттифоқ меуфтад ва далели ин ҳамагириҳои онфлуонзо ҳамин аст; яъне вируси онфлуонзо бо як тағйири женетикии ҷадид худашро дубора вориди чархаи бемориҳои инсонӣ мекунад.
Маъмулан вақте мо барои чунин бемориҳо воксан тавлид мекунем, саъй мекунем, ки он воксан ин ҷанбаро дарбар бигирад ва бар рӯи гунаҳои гуногуни вирус асар дошта бошад. Яке аз далоили ин ки мо мегӯем, мумкин аст тавлиди воксан як миқдор тӯл бикашад, ҳамин аст.
Силоҳи биулужик! Бале, хуб, мо медонем, ки аз вирусҳову боктериҳо барои тавлиди силоҳи биулужик мешавад истифода кард. Вале вируси куруно ба худии худ вируси хубу муносибе барои тавлиди силоҳи биулужик нест. Далелҳои мухталифе дорад. Агар касе бихоҳад аз вирусе барои силоҳи биулужик истифода кунад, маъмулан ба вирусҳои дигаре муроҷеъа мекунад, на вируси куруно. Вақт ба ҳадди кофӣ нест, ки ҳамаи далоилашро тавзеҳ бидиҳам. Аммо метавонед бибинед, ки ин вирус чиқадр роҳат ҳамаро дар тамоми ҷаҳон даргири худаш кардааст, дар ҳоле ки силоҳи биулужик маъмулан қобили кунтрул аст ва онро мешавад дар як ҷо истифода кард, бидуни он ки хатари сирояташ ба ҷои дигар вуҷуд дошта бошад. 
Масъалаи дувум ин аст, ки барои силоҳҳои биулужик аз вирусҳову боктериҳое истифода мешавад, ки мизони беморизоиаш хеле болост. Яъне теъдоди зиёде аз афроде, ки онро мегиранд, бо бемории вахим рӯбарӯ мешаванд. Аммо дар мавриди куруно мо медонем, ки ҳудуди 80 дарсад бемории мулоимест ва мубталоён ҳатто ъаломате аз беморӣ нишон намедиҳанд. Бино бар ин, куруно вируси муносибе барои ин кор нест.
***
Пурсиши 18
Баҳроми Сурӯш: “Дар Тоҷикистон бемории бисёре аз ҷавонони 17 то 28-соларо ин рӯзҳо бруншит (“бронхит”) ё варами лавза (“ангина”) ташхис медиҳанд. Ин бемориҳо то чи андоза бо Кувиди 19 иртибот дорад?”
Бале, ман мумкин аст. Ман дар ҷадвалҳои ибтило ба ин беморӣ хеле надидаам, ки варами лавза (“ангина”) аз шавоҳиди аслии Кувиди 19 бошад. Вале дар ҳар бемории танаффусии дастгоҳи танаффусии фавқонӣ (болоӣ), ки лавзаҳо (ғудуд)-и гулӯ онҷо вуҷуд дорад, мумкин аст, ки лавзаҳо варам кунад. Маъмулан дар миёни ҷавонҳо варами лавзаҳо бештар дида мешавад ва дар афроди солманд камтар. Бино бар ин, мумкин аст, ки ин мавзӯъ дуруст бошад. 
Дар фасле, ки куруно ҳамагир аст, агар мо бемории танаффусӣ дорем, бояд ба куруно машкук шавем. Зеро тайфи ъалоим (“спектр симптомов”)-и Кувиди 19 васеътар аз бемориҳои танаффусии дигар ё сармохурдагӣ аст ва ба шаклҳи мухталиф худашро нишон медиҳад. Аз ин рӯ ҳатман бояд бо пизишки муъолиҷ дар ин бора суҳбат кард.
***
Пурсиши 19
Мазҳаби Ҷумъа: “Оё кишварҳое чун Тоҷикистон метавонанд аз ин вазъият бидуни вазъи қарантина ва бе талафоти ҷонии зиёд берун оянд? Чиро кишварҳое чун Тоҷикистон набояд роҳи Суедро пеша кунанд, ки қарантина эъмол накард?..”
Суоли содае нест. Барои посух додан ба ин ба вақти бештаре ниёз ҳаст. Ман хеле кӯтоҳ бигӯям, ки бо нигоҳ кардан ба кишварҳои мутафовит дар ҷаҳон, Омрикои Шимолӣ, Омрикои Ҷанубӣ, Урупои Ғарбӣ ва Шарқӣ, Ховари Миёна, Осиёи Миёна, Осиёи Шарқӣ мо тасвири тақрибан возеҳе дорем. Дар кишварҳое, ки қарантинаро сареъ ва дар ибтидои беморӣ анҷом доданд ё ин ки фосилагузории иҷтимоъӣ ва роҳкорҳои дурустро аз ибтидо омода доштанд (мисли Куреи Ҷанубӣ, Тойвон, Чин), бисёр муваффақтар буданд. Аммо кишварҳое, ки баъд аз вуруди беморӣ ва бо як вақфа хостанд, ки роҳкор пайдо кунанд, ҳамеша камтар муваффақ буданд. 
Қарантина танҳо роҳи ҷилавгирӣ аз ин беморӣ нест. Роҳи ҳушмандтари он ин аст, ки дар ибтидо фосилагузории иҷтимоъӣ эъмол шавад, аз моск истифода шавад, гирифтани тести куруно ба сурати васеъ пиёда шавад, системи омодае вуҷуд дошта бошад барои дунбол кардани афроде, ки мумкин аст вируси куруно дошта бошанд ва ташхиси манотиқе, ки беморӣ дар он бештар аст ва баррасии афроди он манотиқ, ки мумкин аст бо ҳам иртибот дошта бошанд ва ҷудо кардани онҳо... Бо ин имконот ва роҳкорҳо шояд ба қарантина ҳам ниёзе набошад. Камо ин ки дар кишваре чун Ҳунг Кунг қарантина ба ҳадди зиёде вуҷуд надоштааст. 
Аммо бисёре аз кишварҳои ҷаҳон, ҳатто кишварҳои пешрафтаи ғарбӣ натавонистанд ин корҳоро бикунанд. Вақте ки теъдоди ибтило ба беморӣ ва маргумир боло рафта, бояд чи кор кард? Ин метавонад гоҳе суоли иҷтимоъӣ-cиёсӣ бошад, ки “оё мо ҳозирем, ки теъдоди зиёде аз одамон бимиранд, вале ҷомеъа ба кори худаш идома диҳад?” Ин чизест, ки гоҳ тасмимгирӣ дар бораи он аз ҳавзаи пизишкӣ фаротар меравад.
Аммо мо дидем, вақте ки теъдоди маргумир дар Итолиё, Инглистон, Омрико зиёд шуда, хуб инҷо ҳам маҷбур шуданд, ки қарантина эъмол кунанд. 
Агар ба омори маргумири куруноии Суед нигоҳ кунед, аз омори кишварҳои искондиновии ҳамсояаш болотар аст ва беморизоӣ ҳам болотар будааст. Ин ки чиро ин мавзӯъ дар онҷо ба ҳадди Итолиё мушкилофарин набуда, ҷавобҳои гуногуне дорад. Ҷавоби аввалаш ин аст, ки суедиҳо аз лиҳози рафтори иҷтимоъӣ эҳтимолан хеле фарқ доранд. Дар Итолиё шояд мардум хеле бештар омехтагӣ доранд ва аз хонаводае ба хонаводае дигар мераванд, афроди ҷавону солманд зиёд дидор мекунанд. Дар Суед шояд ҷудоӣ ва танҳо зиндагӣ кардан ҷузъи фарҳангашон бошад. Бемористонҳои Суед шояд омодагиашро доштанд, ки дучори камбуд нашаванд ва битавонанд бо беморӣ бархурд кунанд. Ҳамаи инҳо ъавомили муҳиммест, ки бояд дар назар гирифт. Вале ба ҳар ҳол, омори Суед аз омори кишварҳое чун Донморк, Нурвеж ва Фанлонд болотар аст.
Муташаккирам аз суолҳотон. Умедворам бо посухҳои кӯтоҳ тавониста бошам то ҳадде ба суолҳои бисёр хуби шумо ҷавоб бидиҳам.

Video: https://www.facebook.com/dariush.rajabian/videos/10156898033022027/