Monday, April 24, 2017

Дмитрий Орешкин: Мубориза бо фасод рози комгории Новолнӣ аст

Дмитрий Орешкин, коршиноси сиёсии Русия
Имшаб мусоҳиби фавқулъода хубе доштам. Дмитрий Орешкин, сиёсатдон ва ҷуғрофидони сиёсии Русия ва коршиноси сиёсии он кишвари ъазим, ки ҳар коре мекунад, собунаш ба тани мо ҳам мехурад. Вале ин бор суҳбати мо сирфан дар бораи Русия буд ва интихоботи соли ояндаи Русия ва номзадии эҳтимолии Олексей Новолнӣ (Alexey Navalny) дар онҷо.

Хушам омад аз коршиносе, ки зарурати интихоби сангар азияташ намекард. Аз оғоз то поёни мусоҳиба бесангар, яъне бетараф буд ва баду хуби Новолниро барои ман бепарво тарсим мекард.

ДР: Рози комгории сиёсии Новолниро чигуна тавзеҳ медиҳед?

Дмитрий Орешкин: Ба назари ман, рози муваффақияти Новолнӣ ҳамон чизест, ки морксистҳо “гузор аз каммият ба кайфият” меномиданд. Ӯ бо такя бар як мавзӯъи воҳид дар ҳоли сохтани шахсияти сиёсии худаш аст. Дар ниҳоят, бузургтарин моҳӣ гираш омада, ки исмаш “Дмитрий Медведев” аст. Ғайр аз ин, ӯ дар Интернет маҳорати хоссе дорад. Ва Интернет дар саросари сарзамини мо дар дастрас аст. Ӯ истеъдоди сиёсии хориқулъода дорад ва шароитро бисёр хуб дарк мекунад. Шароит ҳам бар вифқи муроди ӯ шакл мегирад. Ба хотири ин ки мардум доранд ба сутӯҳ меоянд ва шиъори “Криме моли мост” дигар харидори чандоне надорад. Ҳарчанд афкори ъумумӣ ҳанӯз моил нест Путинро зери суол бибарад, аммо мавзӯъи фасод ва мавзӯъи хоҷагони бадсириште, ки дар атрофи тезори хушмаром ҷамъ шудаанд, беш аз пеш тарафдор дорад. Инҳо ҳамааш бо ҳам мусодиф шуда. Афзун бар шаҳомату поймардии шахси Новолнӣ, ки хураи сиёсат аст. Ҳамаи инҳо боъис шуд, ки мардуми бисёре дунболаш роҳ биуфтанд.

ДР: Ҳоло ки суҳбат аз фасод шуд, ба назари Шумо, Новолнӣ барои анҷоми ин корзор пулашро аз куҷо дармеоварад?

Дмитрий Орешкин: Онҳое, ки рӯйдодҳои сиёсиро дунбол мекунанд, шакке надоранд, ки ӯ бо бархе аз муассисоти бонкӣ сарукоре дорад. Афзун бар ин, ӯ аз тариқи Интернет пул ҷамъоварӣ мекунад. Мо ба ин навъи фаъъолият истилоҳан “Сандуқи Yandex” мегӯем.  Вале равобити ӯ бо бонкҳо то андозае пӯшида аст... Мусалламан, Новолнӣ Робин Ҳуди ҷангали Шервуд нест. Новолнӣ як шахсияти ъодӣ ҳам нест. Дар ҷавониаш машғули “гринмейлинг” буд. “Гринмейлинг”, яъне хариди теъдоди зиёде аз саҳомҳои як ширкат ва фурӯши онҳо ба қимати бештар барои ба даст овардани идораи он ширкат.  Ман наметавонам бигӯям, ки ӯ одами комилан худист, он тавре, ки хелеҳо тасаввур мекунанд. Ва дар ъайни ҳол сиёсати калон дар кишварҳои бузург ба хотири чашму абрӯ сурат намегирад. Ҳатман бояд пуле барои пардохт дошт.

ДР: Соли 2011 дар интихоботи Думои Давлатии Русия Олексӣ Новолнӣ шиъоре сар дода буд, ки “Ба ҳар ҳизбе раъй бидиҳед, ба ҷуз ҳизби “Русияи воҳид” (“Единая Россия”). Ҳатто номи ин шеваи раъйдиҳӣ шуда буд “Шеваи Новолнӣ” (“вариант Навального”). Пештар аз он оқои Новолнӣ ҳизби ҳокими Русияро “ҳизби кулоҳбардорону дуздон” ("партия жуликов и воров") номида буд. Ин ҳисси танаффури ӯ аз ҳизби “Русияи воҳид” аз куҷо бармеояд?

Дмитрий Орешкин: Новолнӣ хураи сиёсат аст. Ӯ баростӣ як раҳбари сиёсист. Ӯ мехоҳад раисиҷумҳур шавад. Ва ин хостаи ӯ ба даҳ сол пеш бармегардад. Ҳамаи сиёсатмадорҳои ростин бояд ин сифатро дошта бошанд. Ӯ, барои ин ки раисиҷумҳур шавад, бояд низоми мавҷудро дарҳам бишканад. Таҷассуми ин низом ҳизби “Русияи воҳид” аст... Дигар ин ки барои суъуд бояд рақиби аслиро шикаст дод. Абъоди шахсиятии Новолнӣ бузург аст ва дар ин шакке нест. Ва ҳадафҳои ӯ ҳам ба ҳамин андоза бузург аст.

ДР: Вале мухолифи давлат будан дар Русия кори бехатаре нест, бо таваҷҷуҳ ба сарнивиште, ки мухолифони давлат доштаанд. Оё ъаҷиб нест, ки Олексӣ Новолниро то кунун дар Русия таҳаммул мекунанд?

Дмитрий Орешкин: Ҳар чизе, ки дар ъарсаи сиёсии Русия иттифоқ меуфтад, барои ман шигифтангез аст. Вале Новолнӣ ҳисси бӯёии сиёсии зарифе дорад. Ӯ хуб мефаҳмад, ки дорад рӯи лабаи теғ роҳ меравад. Вале ба ҳар ҳол, ӯ дар халаъ нест. Ва хуб медонад, ки бод ба чи самте мевазад. Афроди огоҳе ҳастанд, ки барои самтёбӣ ба ӯ кумак мекунанд. Шакке нест, ки роҳи ӯ пурмухотира аст. Дар ҳар он метавонад ба балое гирифтор шавад. Гузашта аз ин, ӯ ба ъунвони як марди руси маъмулӣ хуб медонад, ки бародараш ба хотири ӯ дар зиндон нишастааст. Ҳам ӯ ва ҳам бародараш ин мавзӯъро ба ъунвони шароити бозӣ қабул доранд. Яъне мутаваҷҷеҳ аст, ки  бояд қурбонӣ бидиҳад. Ба бовари ман, дар чунин шароите 99 дарсади мардум ба шикаст тан медоданд. Вале ӯ ҳамчунон сари пост. Ин танҳо ба хотири қуввату истодагарии ӯ нест. Ӯ сирфан дар ҳоли сабук-сангин кардани шонси худаш аст. Маълум аст, ки дорад риск мекунад. Аммо аз сӯи дигар, агар риск накунед, раисиҷумҳур намешавед.

(Ва гуфтугӯи мо пас аз ин ҳам барои дақоиқе дигар дунбола дошт ва боз ҳам аз он лаззат бурдам. Дареғ, ки чунин мусоҳибе дар Тоҷикистон андак дорем).

Tuesday, April 18, 2017

Туркия ҳам раёсатӣ шуд; Ба монанди Омрико?


Дориюши Раҷабиён
Би-Би-Сӣ

Шӯру ҳаяҷони ҳамапурсии Туркия дар ҳоли фурӯ нишастан аст, аммо баҳсҳо дар мавриди ин ки чи тағйире дар Қонуни Асосии ин кишвар рух дода, барои муддатҳо идома хоҳад дошт. Яке аз мавзӯъҳое, ки дар ин миён борҳо матраҳ шуда – ва ғолибан аз сӯи ҳаводорони раъйи “оре” дар он ҳамапурсӣ – беҷиҳат будани нигарониҳо дар мавриди эҳтимоли суқути Туркия дар партгоҳи истибдоду худкомагист.

Мегӯянд: Туркия танҳо кишваре нест, ки низоми раёсати ҷумҳуриро бар низоми порлумонӣ тарҷеҳ дода ва қарор аст то ду соли дигар (аз замони баргузории интихоботи раёсати ҷумҳурии баъдӣ) шабеҳи низомҳои сиёсии кишварҳое чун Омрикову Фаронса шавад. Ва беҷиҳат ҳам намегӯянд. Ҳарчанд низоми сиёсии Фаронса шибҳираёсатӣ аст ва нахуствазир ҳам дорад.

Ва аммо низомҳои сиёсии Туркияву Омрико ва бисёре дигар аз кишварҳои ҷаҳон аз ин ба баъд як таърифи воҳид хоҳанд дошт: низоми раёсатӣ. Низоме, ки дар раъси ҳам ҳукумат ва ҳам давлати он як нафар қарор дорад ва ӯ раисиҷумҳур аст. Вале оё ҳар гирде гирдуст?

Дар расонаҳои дохилии Туркия истилоҳи Türk tipi başkanlık (раёсати ҷумҳурӣ ба сабки туркӣ) мутадовил шуда, ки ҳикоят аз тафовути миёни низоми раёсатии отии ин кишвар бо соири низомҳои ҳамном дорад. Барои намуна, мешавад вежагиҳои низомҳои раёсатии Туркия ва Омрикоро канори ҳам гузошту санҷид.

Истиқлоли қувваи қазоия

Ҳамапурсии Туркия 18 асли Қонуни Асосиро тағйир дод. Нахустини онҳо асли нуҳум буд, ки мегуфт: “Қудрати қазоӣ бояд дар ихтиёри додгоҳҳои мустақил бошад, ки ба намояндагӣ аз миллати Туркия ъамал мекунанд”. Дар паи ҳамапурсӣ як вожа ба таърифи моҳияти додгоҳҳо изофа шуд: бетараф. Яъне фақат “додгоҳҳои мустақиллу бетараф” ҳаққи доварии ҳуқуқӣ доранд.

Феълан додситонҳову қузоти аршади Туркияро чаҳор марҷаъ таъйин мекунанд. Вазифаи таъйини 41 дарсади онҳо ба дӯши қувваи қазоия аст, 46 дарсад бо раисиҷумҳур аст; 8 дарсадро порлумон ва 5 дарсади боқимондаро нахуствазир ва кобине бармегуморанд.

Дар паи ҳамапурсии ахир фақат ду марҷаъ додситонҳову қузоти аршади кишварро мансуб хоҳанд кард: 69 дарсад бо раисиҷумҳур аст ва 31 дарсад ҳам бо порлумон. Ъамалан саҳми ҳар ду афзоиш ёфта, чун ду марҷаъи дигар ҳазф шудаанд, аммо бахши аъзами қузот аз ҷумлаи мансубони шахси раисиҷумҳур хоҳанд буд. Мухолифони ҳамапурсии 27 фарвардин (16.04.17) мегӯянд, ки бо чунин тағйире асли тафкики қуввои сегона зери суол рафта; бахши аъзами баданаи аслии қувваи қазоияро раиси қувваи муҷрия таъйин мекунад ва мобақии онро ниҳоди қонунгузорӣ бо аксарияте, ки аз ҳизби раиси қувваи муҷрия меояд. Интисобҳои раисиҷумҳури ниёзе ба таъйиди марҷаъи дигар надорад.

Дар Иёлоти Муттаҳидаи Омрико, аммо, раёсати ҷумҳурӣ дар ин заминаи бахусус сирфан ниҳоди пешбарӣ ё муъаррифӣ аст. Раисиҷумҳур номзадҳоеро ба мақомҳои қазоват дар Девони Ъолии кишвар ба маҷлиси Сено пешниҳод мекунад ва ин маҷлиси Сеност, ки онҳоро мепазирад ё намеписандад.

Ташкили кобине

Яке аз дағдағаҳои аслии як раисиҷумҳури Омрико дар оғози кор гузиниши аъзои кобинеи худ аст; он ҳам ба шевае, ки ба мазоқи аъзои маҷлиси Сено хуш ояд. Дар ниҳоят, ин намояндагони мардум ҳастанд, ки баргузидаҳои раисиҷумҳурро месанҷанду арзёбӣ мекунанд ва барояшон нумреи радд ё пазириш медиҳанд. Намунаи боризаш дардисарҳои ахири Дунолд Тромп барои таъйиди салоҳияти бархе аз аъзои кобинеаш дар маҷлиси Сенои Омрикост.

Аммо дар низоми ҷадиди Туркия раисиҷумҳур дар гузиниши аъзои кобинеаш мухтор хоҳад буд ва бениёз аз таъйиди салоҳияти онҳо дар маҷлис. Истизоҳи вазирон дар маҷлис ҳам ба торих хоҳад пайваст. Танҳо марҷаъи посухгӯӣ барои вазирон ҳамоно шахси раисиҷумҳур хоҳад буд.

Инҳилоли маҷлис

Дар низоми сиёсии раёсатии Туркия раисиҷумҳур метавонад дар сурати зарурати мавриди ташхиси худаш порлумонро мунҳал кунад. Дар бисёре аз низомҳои сиёсӣ як чунин ҳаққе барои раисиҷумҳур дар назар гирифта шудааст. Масалан, дар Фаронса, ки як низоми шибҳираёсатӣ ё омезае аз низомҳои раёсатӣ ва порлумониро дорад, раисиҷумҳур метавонад дар паи ройзанӣ бо нахуствазир ва раисони ҳар ду бахши порлумон Маҷлиси Миллиро мунҳал кунад. Дар низоми сиёсии ҷадиди Туркия раъйи раисиҷумҳур барои инҳилоли маҷлис басанда хоҳад буд.

Ва аммо дар Омрико ин маврид аз усули аввалии тафкики қувво ва истиқлоли онҳо ба шумор меояд. Раисиҷумҳур наметавонад Кунгреро мунҳал кунад. Ҳамон гуна, ки Кунгре наметавонад Девони Ъолиро мунҳал кунад. Ба хотири риъояти тавозуни қувво ҳар як аз қуввои сегона қарор аст аз қудрати мусовӣ бархурдор бошанд.

Тафкику тавозуни қувво

Нигиронии аслӣ ҳамин буд. Чи пеш аз ҳамапурсӣ ва чи пас аз он. Бисёре аз коршиносони Туркия муътақиданд ки ҳамапурсии 27 фарвардин (16.04.17) ба тазъифи тафкику тавозуни қувво меанҷомад.

Яке аз далоили ин нигаронӣ ҳифзи пойбандӣ ва мақоми ҳизбии раисиҷумҳур дар низоми ҷадиди Туркия аст. Яъне агар раҳбари як ҳизби сиёсӣ ба раёсати ҷумҳурӣ бирасад, муваззаф нест мақоми ҳизбиашро тард кунад ва, ба истилоҳ, “раҳбари тамоми мардуму аҳзоб” бошад.

Дар гузашта ин ваҷҳи тамоюзи низомҳои раёсатӣ бо низомҳои порлумонӣ ё шибҳираёсатӣ буд. Нахуствазир дар ғолиби низомҳои порлумонӣ ҳамзамон раҳбари як ҳизби сиёсӣ ҳам ҳаст, ки аксарияти курсиҳои порлумонро ба даст оварда. Аммо раисиҷумҳумр як шахсияти фароҳизбист ё дасти кам бо вуҷуди вобастагиҳои ҳизбиаш ҳеч мақоми ҳизбие надорад.

Ҷурҷ Вошингтун, нахустин раисиҷумҳури Омрико, тӯли ҳашт соли раёсаташ ъузви ҳеч ҳизби сиёсие набуд. Ӯ муътақид буд, ки бад-ин гуна мешавад аз якпорчагию инсиҷоми миллӣ мувозибат кард. Албатта, ҳамаи 44 раисиҷумҳури баъдӣ дар оғози кори худ вобастагии ҳизбӣ доштаанд, аммо на дар мақоми раҳбарии ҳизб.

Дар натиҷа, дар Омрико раисиҷумҳум ва раҳбари ҳизби ҳоким ду фарди мутафовит ҳастанд, бо тарҳу барномаҳои вежаи худ. Ва ин ду нафар метавонанд дар мавриди масоили мухтали дидгоҳҳои мутафовите дошта бошанд ва назароти якдигарро арзёбӣ кунанд ва бо ҳам ба баҳс бипардозанд.

Вале дар низоми сиёсии ҷадиди Туркия раҳбари як ҳизби сиёсӣ, ки номзади раёсати ҷумҳурӣ ҳам ҳаст, феҳрести номзадҳои интихоботи маҷлис аз ҳизби худашро таъйин мекунад. Дар сурати пирӯзии ин ҳизб қувваи муҷрия ва муқаннана (қонунгузорӣ) таҳти кунтрули раҳбари як ҳизби сиёсӣ хоҳад буд. Ва бо таваҷҷуҳ ба яди тӯлое, ки ӯ дар таъини додситонҳову қузоти аршади кишвар дорад, қувваи қазоия ҳам то ҳадди зиёе бо ӯ ҳамназар ё мувофиқ хоҳад буд. Мешавад тасаввур кард, ки дар як чунин низоме ҳар се қувва мумкин аст зери назари мустақими як нафар қарор бигиранд ва заминаи яккасолорӣ фароҳам шавад.

Friday, March 17, 2017

Баррасии чигунагии тағйири расмулхат дар Тоҷикистон дар партави таҷрубиёти Узбакистону Ҷумҳурии Озарбойҷон

Барои барномарезии гузор ба хатти порсӣ нигоҳе ба таҷрубаи кишварҳои ҳамсоя ъорӣ аз манфиъат нест; то бишавад аз кӯтоҳиҳои онҳо парҳез карду аз ҳасаноташон омӯхт.

Узбакистон дар соли 1993 тасмим гирифт то соли 2000 аз алифбои сириллик ба лотин бигзарад. Алифбои бисёр печидае тадвин шуд, бо ҳуруфи изофии ç, ş, ğ, ö, ñ, ɉ, ки ду сол баъд (1995) ҳуруфи ъумдатан таркибии дигаре (ch, sh, gʻ, oʻ, ng, j) ҷойгузини онҳо шуданд. То соли 2000 ин барнома анҷом нагирифт, чун дастгоҳи Ислом Каримуф тибқи ъодат ҳамчунон ба сириллик (ва дар бисёре аз маворид ба забони русӣ) менивиштанд, расонаҳо пойбанди сириллик монда буданд ва танҳо нишонаи гароиши Узбакистон ба лотин дар бархе аз нивиштаҳои сарироҳиву овезаҳо ба чашм мехурд.

Раванди гузори Узбакистон аз сириллик (ё “сирбакӣ” – сириллики узбакӣ) ба лотин барои панҷ соли дигар тамдид шуд. Аммо дар соли 2005 ҳам пешрафти чашмгире надошт. Боз панҷ соли дигар изофа шуд. Ва боз панҷ соли дигар. Ва бо гузашти ҳудуди 24 сол аз замони интишори фармони Ислом Каримуф дар бораи гузор ба хатти лотин, ин барнома, ки қарор буд дар 7 сол анҷом бигирад, ҳамчунон дар нимароҳ аст.

Далел?

  1. Узбакистон барномаи гузорро бисёр дастикам гирифта буд ва дар оғоз сирфан ҳафт солро барои он кофӣ медонист. Аммо муҳосиба нашуда буд, ки дар тӯли ин ҳафт сол чигуна мешавад дастикам тамоми китобҳои дарсии мавҷуд ва адабиёти бунёдин барои мадорису донишгоҳҳоро ба лотин баргардон кард ва ба ҳамаи ҷамъияти ҳудуди 30-милюнӣ алифбои ҷадидро омӯзиш дод? Чиро 7 сол? Магар як давраи комили таҳсил дар дабистону дабиристон ҳадди ақал 10 сол нест? Пас 7 сол аз куҷо меояд? Бо ин ки дар фарҳангҳои мо 7 шумораи хушюмн аст, дар ин мавриди бахусус барои Узбакистон ҳумоюн набуд. Магар аз ҳамон аввал мешуд интизор дошт, ки дар тӯли ҳафт сол насли ҷадиде парварда шавад, ки фақат ба лотин бинивисад? На. Зеро давраи омӯзишии насли ҷадид бештар аз 7 сол аст. Пас муддатзамони муносиберо дар назар нагирифтаанд.
  2. Бо вуҷуди имзо пои Фармони гузор ба хатти лотин шахси Ислом Каримуф ва ҳамаи мақомҳои дигари Узбакистон ҳамчунон ба сирбакӣ (сириллики узбакӣ) менивиштанд ва дар бештари маворид ҳам ба забони русӣ, ки ҳамчунон забони коргузории пуштипарда дар Тошканд буду ҳаст. Яъне давлат, ки мебояст намунаи ъибрат мешуд, ба фармону барномаи худаш пойбанд набуд.
  3. Бо набуди имконот ва фурсати кофӣ барои таълими алифбои нав матбӯъот ҳам тарҷеҳ медиҳад ба хатти сириллик бинивисад, то муштариёни худро аз даст надиҳад. Ҳарчанд бархе аз нашрияҳову торнамоҳо акнун, бо гузашти ин ҳама сол, ду бахши сириллик ва лотин доранд.
  4. Печидагии алифбои ҷадид ва истифода аз таркибҳо барои баёни як садо хатти лотини узбакиро номаҳбуб кардааст. Бисёре тарҷеҳ медиҳанд ба хатти сирбакӣ (сириллики узбакӣ) бинивисанд, чун нивиштан ба ин хат фазо ва вақти камтареро мегирад.
  5. Набуди сахтгирӣ барои иҷрои шароити гузор. Ҳар бор, ки барномаи гузор барои 5 соли дигар тамдид шуда, талош накардаанд, ки кӯтоҳиҳои панҷ соли гузаштаро шиносоӣ ва бартараф кунанд, балки ҳамон иштибоҳҳоро дар 5 соли баъдӣ ҳам такрор кардаанд.
  6. Муҳимтар аз ҳама, набуди появу асос барои гузори Узбакистон ба хатти лотин аст. Узбакистон ҳам ба монанди Тоҷикистон барои 10 сол алифбои лотин доштааст (то соли 1939), аммо дар он давраи кӯтоҳ на адабиёти чандоне мунташир шуда, ки ба дарди имрӯз бихурад ва на алифбои лотини имрӯзи узбакҳо ҳамсони алифбои лотини он даврон аст ва як алифбои дигарест бар пояи дабираи лотин.


Ба ин далоил таҷрубаи Узбакистон то инҷои кор чандон муваффақ набудааст.

Ҳоло ба як таҷрубаи муваффақиятомез нигоҳ биандозем:

Ҷумҳурии Озарбойҷон нахустин кишвари мусалмоннишин буд, ки хатти худро ба лотин тағйир дод; дар соли 1922. Туркия шаш сол пас аз Ҷумҳурии Озарбойҷон лотиннивис шуд. Пас Ҷумҳурии Озарбойҷон бар пояи устувортаре хатти сирилликро тарк карду ба оғӯши лотин баргашт. Ҳарчанд имрӯза озариҳо се алифбои расмӣ доранд: лотин (дар Ҷумҳурии Озарбойҷон), форсии озарӣ (дар Эрон) ва озиллик (озарии сириллик дар Русия).

Гузори дубораи Ҷумҳурии Озарбойҷон ба хатти лотин дар соли 1992 оғоз шуд ва нуҳ сол баъд, дар соли 2001 ба фарҷом расид. Имрӯза расонаҳои Ҷ. Озарбойҷон ҳама бидуни истисно ба хатти лотин аст ва коргузории расмӣ ҳам ба хатти лотин анҷом мегирад.

Далели комгорӣ?

  1. Далели аслӣ ҳамонест, ки зикр шуд: гузор бар пояи пешинае қобили таваҷҷуҳ. Ҷумҳурии Озарбойҷон, бар хилофи Тоҷикистону Узбакистон, тайи давраи дарозтаре лотиннивис будааст. Ва аслан мубтакири гузор ба хатти лотин дар миёни милали мусалмон ҳамоно Ҷумҳурии Озарбойҷон будааст. Дар тӯли ҳудуди 18 соли лотиннигорӣ Ҷумҳурии Озарбойҷон тӯшаи бештареро нисбат ба Тоҷикистону Узбакистон ба хатти лотин фароҳам карда буд. Ва гузашта аз он, лотинро ҷузъи ифтихороти миллии худ медонад, чун оғозгари гузори кишварҳои туркизабони дигар, аз ҷумла Туркия, ба лотин ба шумор меояд. Дигарон будаанд, ки аз Ҷумҳурии Озарбойҷон пайравӣ кардаанд, на воруна. Ва ин мавзӯъ барои мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷон аҳаммияти намодин дорад ва ба онҳо шӯру иштиёқи бештаре бахшид, то ҳар чи зудтар ба хатте, ки худашон бонии он ҳастанд, баргарданд. Ба гунае, ки ҳамасола рӯзи якуми ут (август) дар Ҷумҳурии Озарбойҷон “Рӯзи бузургдошти алифбои озарӣ ва забони озарӣ” аст.
  2. Забони туркии озарӣ бо туркии туркияӣ тафовут дорад, аммо ин тафовут нисбатан андак аст. Ба қавли Мусо Оташ, мударриси забони туркии ман, агар забони узбакӣ бо туркӣ 20 дарсад муштаракот дошта бошад, ин рақам миёни забонҳои туркию озарӣ 95 дарсад аст. Яъне бо андак талоше як озарӣ метавонад забони туркиро биомӯзад ва ҳамин тавр баръакс. Матраҳтарин забони туркибуни ҷаҳон ҳамоно худи туркӣ аст, ки бештарин осор дар миёни ақвоми турктабор ба он забон офарида мешавад. Ин ҷойгоҳи забони туркӣ мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷонро ба он забон қаринтару наздиктар кардааст. Ва алифбои лотини озарӣ бо алифбои туркӣ тафовути андаке доранд ва ҳар ду тараф метавонанд нивиштаҳои якдигарро бихонанд ва чизҳоеро дарёбанд. Пас ин ҳам яке аз далелҳои аслии иқболи мардуми Ҷумҳурии Озарбойҷон ба хатти лотин аст. Хатти лотини Ҷумҳурии Озарбойҷон муттакӣ бар боду ҳаво нест, балки бар як воқеъияти малмус, пешинаи ифтихорофарин ва адабиёти мавҷуд устувор аст. Бисёре аз мардум дар Ҷ. Озарбойҷон ҳатто пеш аз гузори дубораи ин кишвар ба лотин бо он алифбо ошно буданд.
  3. Давлат намунаи ъибрат буд. Билофосила пас аз судури фармони гузор ба хатти лотин раҳбарии кишвар ба табдили сириллик ба лотин дар коргузориҳои худ кӯшид ва дар муддате кӯтоҳ муваффақ шуд. Тобистони соли 2001 (18.06.01) Ҳайдар Алиеф Фармони “Такмили тарҳи корбурди забони расмӣ”-ро имзо кард ва ин ҷумҳурӣ ба пешинаи сирилликаш падруд гуфт.
  4. Муҳосибаи дақиқтар ва сахтгирӣ дар иҷрои фармони гузор ба хатти лотин. Дар Ҷумҳурии Озарбойҷон, бар хилофи Узбакистон, замони дақиқеро барои анҷоми барнома таъйин накарданд, балки ҳамзамон бо судури фармон дар иҷрои он кӯшиданд ва бо гузашти 9 сол поёни фарояндро эълом карданд, ҳарчанд поёни воқеъии ин фароянд панҷ сол пас аз эъломи он буд. Аммо саранҷом ин иттифоқ уфтод.


Ҳоло аз ин миён кадом таҷруба бо воқеъиятҳои Тоҷикистон ҳамхонии бештар дорад? Мусалламан, таҷрубаи Ҷумҳурии Озарбойҷон. Ва ҳатто шароит барои Тоҷикистон мусоъидтар аст.

Чиро?
  1. Муҳимтарин далели он ин аст, ки Тоҷикистон танҳо нест. Дар ду кишвари дигари ҷаҳон забони миллии Тоҷикистон расмӣ ба шумор меояд. Яъне Тоҷикистон бо гузор ба хатти порсӣ пой бар дашту биёбон нахоҳад гузошт, балки ба боғу бӯстони порсии худ боз хоҳад гашт. Имрӯза тамоми дониши башарӣ ба хатти порсӣ вуҷуд дорад, дар ҳоле ки 0.1 дарсади онро ҳам наметавон ба хатти пириллик ёфт. Яъне пойбандӣ ба хатти пириллик барои Тоҷикистон ҳазинаи бамаротиб бештаре дорад. Пул мебарад. Замон мебарад. Бояд тамоми фарҳангҳои луғот, фарҳангҳои тахассусӣ, китобҳои дарсӣ, адабиёти омӯзишӣ, адабиёти дигар, барномаҳои роёнаӣ, нармафзорҳои ҳушманд ва ғайра ба пириллик баргардон шавад, ки Тоҷикистон бо бунмояи молии андакаш қодир ба иҷрои он нест. Аммо бо гузор ба хатти порсӣ метавонад аз ҳамаи ин ҳазинаҳо ҷилавгирӣ кунад ва пули онро дар заминаҳои дигари тавсеъаи инсонӣ ҳазина кунад.
  2. Бо таваҷҷуҳ ба ин ки Тоҷикистон, бар хилофи Узбакистону Озарбойҷон, маҷбур ба ихтироъи як алифбои дигар нест, мизони муваффиқияти Тоҷикистон метавонад чанд баробар бештар аз комгории Ҷумҳурии Озарбойҷон бошад. Дуруст аст, ки забони озарӣ бо туркии Туркия қаробати танготанге дорад, аммо ин ду забон яке нестанд. Дар ҳоле, ки забони миллии Тоҷикистон ҳамон забонест, ки дар Эрону Афғонистон ҳам забони расмию миллӣ ба шумор меояд. Ва алифбову имлои ҳар ду якест ва ниёзе ба дасткории он нест. Сирфан басанда аст, ки 32 ҳарфи алифбо ба мардуми кишвар омӯзиш дода шавад ва ҳамарӯза имлову нивиштору хониши порсӣ тамрин шавад. Ин бузургтарин нуқтаи қуввати Тоҷикистон дар заминаи тарки алифбои сириллик аст. Ҳеч кишвари дигаре дар минтақа аз ин неъмат бархурдор нест. Ин нуқтаи қувват ҳазинаи гузор ба хатти порсӣ ва заҳамоти сипардани ин роҳро барои Тоҷикистон даҳчандон коҳиш медиҳад.
  3. Пас аз гузор ба хатти порсӣ Тоҷикистон бо халаъ (холигоҳ)-и донишию омӯзишию иттилоъотӣ рӯбарӯ намешавад. Зеро нашрияҳову адабиёту барномаҳову торнамоҳову нармафзорҳои фаровоне ба забони миллии Тоҷикистон ва ба хатти порсӣ вуҷуд дорад ва ҳамарӯза мунташир мешавад. Ба андозае теъдоди онҳо зиёд аст, ки пириллик ҳаргиз дар ҳазор соли ъумраш ҳам ба он нахоҳад расид. Пас ниёзе нест, ки Тоҷикистон ин фарояндро аз сифр оғоз кунад, бар хилофи, масалан, Узбакистон, ки ин корро карду то кунун дар он гирифтор мондааст. Ҷумҳурии Озарбойҷон бо тӯшаи андаке, ки аз лотин дошт, тавонист муваффақтар аз Узбакистон бошад. Тоҷикистон бо тӯшаи ҷаҳоншумуле, ки аз забону хатти порсӣ дорад, бениёзтар, ва дар натиҷа, муваффақтар аз Ҷумҳурии Озарбойҷон хоҳад буд.


Ва аммо барои пиёда кардани ин ҳадаф чи бояд кард?

Дар ин мавриди бахусус таҷрубаи Ҷумҳурии Озарбойҷон бисёр омӯзанда аст, ки бидуни таъйини муддатзамони мушаххасе вориди ҷараён шуд ва онро дар нуҳ сол ба марҳилаи ниҳоӣ расонд.

Аммо барои рафъи нигарониҳо ва гузори соффу сода мешавад даҳ солро дар назар гирифт. Аз рӯзи нахусти судури Фармони Гузор тамоми нивиштаҳои дару девори шаҳрҳо ба ду хатти порсию пириллик хоҳад буд, ба расми Душанбеи соли 1992. Яъне мо дар гузаштаи наздик таҷрубаи ин корро доштаем.

Ҳамзамон барои омӯзиши хатти порсӣ дар мадрасаҳо соъоти бамаротиб бештаре ихтисос хоҳад ёфт, ба гунае, ки дар ҳамон соли аввал дарсҳои “Забони модарӣ” ва “Адабиёти тоҷик” ва ъулуми инсонии дигар батадриҷ ба хатти порсӣ тадрис шаванд.

Ҳамзамон неҳзати саводомӯзӣ дар саросари кишвар ба роҳ хоҳад уфтод ва 32 ҳарфи алифбои порсӣ ва наҳваи хондану нивиштанро ба тамоми ҷамъияти кишвар аз ҳар қишру синну соле омӯзиш хоҳад дод. Неҳзати саводомӯзӣ муддатзамони мушаххасе нахоҳад дошт ва то замоне, ки сад дарсади мардум бар хатти порсӣ мусаллат шудаанд, идома хоҳад дошт.

Забону хатти коргузорӣ аз ҳамон рӯзи аввал ба ду хатти пириллик ва порсӣ хоҳад буд ва ҳамзамон ҳамаи мақомҳои давлатӣ муваззаф хоҳанд буд рӯзе ду соъат дарси порсӣ бихонанду хатро фаро бигиранд ва бедиранг бикӯшанд, ки асноди давлатиро ба порсӣ бинивисанд.

Дар тамоми донишгоҳҳои кишвар риштаи забону адабиёти порсӣ роҳандозӣ мешавад, то ба таъмини ниёзи мадорису донишгоҳҳо ба муъаллиму мударриси порсихон бипардозанд.

Тамоми нивиштаҳо дар шабакаҳои телевизюнии кишвар аз рӯзҳои оғозини барномаи гузор ба ду хатти пириллику порсӣ хоҳад буд. Ва батадриҷ ба нивиштаҳои порсӣ авлавияти бештар дода хоҳад шуд.

Китобҳо ъумдатан ба ду хатти порсию пириллик мунташир хоҳад шуд, ба расме, ки дар Ландан таҷруба кардаем. Беҳтарин роҳи омӯзиши хатти порсӣ барои як тоҷики ошно бо забони порсӣ муқоисаи нивиштаҳои порсию пириллик бо ҳам аст.

Агар то кунун тадриси алифбои порсӣ (ниёкон) дар мадориси Тоҷикистон чандон муваффақиятомез набуда, ба далели он аст, ки дар зиндагии рӯзмарра ҳеч истифодае аз хатти порсӣ сурат намегирад.

Паёми Farhad Sharifov-и гиромӣ долл бар ин ҳақиқат аст:

"Ҳаминро ҳам ба инобат бигирем, ки Дориюши гиромӣ, аксари ҷавонон хатти форсӣ омӯхтаанд, аммо бинобар он ки дар амал, дар ҳаёти рӯзмаррашон ин хатро истифода набурдаанд, қариб 90 дарсад онро фаромӯш кардаанд.. Шахсан ман дар синфи 4 омӯхта будам ва пас фаромӯш карда будаму пас аз ошноӣ бо ин гурӯҳ боз аз нав ёдаш гирифтам... Манзурам, ҷавононро тамрини бештар бо ин хат зарур аст".

Яъне як шогирди дабиристон эҳсоси ниёз намекунад, ки хаттеро фаро бигирад, ки ба бовари ӯ дар тӯли зиндагӣ ба дарди гузарони рӯзгораш намехурад. Ба маҳзи ин ки дабираи порсӣ яке аз ду хатти расмии Тоҷикистон эълом шавад, авзоъ тағйир хоҳад кард ва шогирдони мадорис бо ҷидду ҷаҳди бештаре ба омӯзиши он хоҳанд пардохт. 

Инҳо шаммае аз тасаввури бозгашт ба хатти порсӣ дар Тоҷикистон буд, ки шитобон нивишта шуд ва мусалламан, ба кору ҷаҳди бештар барои ташхису тадқиқи мароҳили гузор ниёз дорад. Аммо агар ба тамоми мавориде, ки зикр шуд, таваҷҷуҳи лозим сурат бигирад, дар хоҳем ёфт, ки гузори Тоҷикистон ба хатти порсӣ комилан воқеъбинона ва шуданист ва барои Тоҷикистон суди молию иқтисодию фарҳангии фаровоне дорад.

Wednesday, March 08, 2017

Рӯзе илоҳаҳо... روزی الهه‌ها

Рӯзе илоҳаҳо ҳама фарёд мекашанд,
Нақши ғурури мо ҳама бар бод мекашанд.

Рӯзе қасоси бешарафиҳои мардро,
Аз устухони куҳнаи аҷсод мекашанд.

Рӯзе садои нозукашон наъра мешавад,
Лоши сукут бар дари бедод мекашанд.

Рӯзе қалам-қалам шуда аз шиддати алам,
Хатте ба рӯи ҳар чи ки рух дод, мекашанд.

Муште ба рӯи синаи маъбуд мезананд,
Тире ба сӯи маъбади ношод мекашанд.

Бо пушти по ба ғуссаву андӯҳ мезананд,
Вайронаро ба маъмани обод мекашанд.

08.03.2017
روزی الهه‌ها همه فریاد می‌کشند
نقش غرور ما همه بر باد می‌کشند

روزی قصاص بی‌شرفی‌های مرد را
از استخوان کهنۀ اجساد می‌کشند

روزی صدای نازک‌شان نعره می‌شود
لاش سکوت بر در بیداد می‌کشند

روزی قلم قلم شده از شدت الم
خطی به روی هرچه که رخ داد می‌کشند

مشتی به روی سینۀ معبود می‌زنند
تیری به سوی معبد ناشاد می‌کشند

با پشت پا به غصه و اندوه می‌زنند
ویرانه را به مأمن آباد می‌کشند

Saturday, October 29, 2016

Шаҳри моро дубора бояд сохт

Шаҳри моро дубора бояд сохт,
Нардро инчунин набояд бохт.

Шаҳри мо маъмани ҷаҳоне буд,
Баҳри ъилму ҳунар чи коне буд!

Ъилми Суқроту калбиюну дигар,
Тиббу алҷабру аз кибору сиғар,

Ҳар чи буда, даруни мо мебуд,
Зарраҳояш ба хуни мо мебуд.

Ин ҳаюлои шуда роёна,
Ҳосили ъилми мост, ҷонона.

Ин тамошои телевизйунӣ,
Шабаҳи эътиёди афйунӣ,

Созае аз табори Хоразмист,
Ҳосили корубори Хоразмист.

Мавҷҳои тамоси ин телефун,
Бозгардад ба раги ин сару бун.

Хонаи мо дили ҷаҳонӣ буд,
Дасти мо ядди рабби сонӣ буд...

Шуму беофият замона расид,
Деви бемағфират ба хона расид.

Ъилму андеша гурезон шуда бас,
Чашмҳо лонаи афғон шуда бас...

Шаҳ-равони ҷаҳони гарданда,
Шому рӯзи хури дурахшанда,

Шоҳиди қиссаҳои мову шумост,
Монеъи ғуссаҳои мову шумост.

Дил қавӣ дор, ки боз оем мо,
Аз нишебе ба фароз оем мо.


***



28.11.2013

Шаҳре, ки шоҳаш гадо бошад,
Қаҳр аст... Нишонаи қаҳрест осмонӣ.
Баҳрест обистани сад тӯфон,
Маърака аст
Миёни майдоне, ки фардо дастҳо бар он хоҳанд руст.
Дастҳои барафрошта ба дуъо
Мушту панҷа хоҳанд шуд
Ва хоҳанд дарид

Шаҳреро, ки шоҳаш гадо бошад...

Sunday, September 11, 2016

Шодбоши орзуи истиқлол

Шукӯҳу ъазамати гиромидошти 25-умин солрӯзи истиқлоли Тоҷикистон хиракунанда буд. Беш аз 52 ҳазор донишомӯзу донишҷӯву корманди ниҳодҳои давлатӣ дар он ширкат карданд ва болиғ бар 16 ҳазор сарбозу афсар дар ин маросим режа рафтанд. Бархе аз ширкаткунандагон пероҳанҳое ба тан доштанд, ки тасвири раисиҷумҳурро бар синаашон нишонда буд. Тамошои ин маросим касро ба ёди режаҳои Шӯравӣ меандохт, ки бихоҳӣ-нахоҳӣ, бояд дар он ҳузур меёфтӣ ва шиъор медодӣ. Самимият дар ин маросим тухми ъанқо буд.

Ман аз ҷумлаи касоне ҳастам, ки аз самими қалб Тоҷикистонро мустақил мехостам; дар давроне, ки истиқлолхоҳии як тоҷик хиёнат ба “Ватанам СССР” маҳсуб мешуд. Ва ҳамчунон шодам аз ин ки саранҷом ба ҳар далеле он “иттиҳод” (бихон “импротурӣ”)-и манҳуси истибдодӣ фурӯ пошид ва Тоҷикистон дастикам баном мустақил шуд. Бими ман аз рӯзест, ки дар миёни ҳамин издиҳоми даҳҳо ҳазорнафарӣ ҳамапурсии доштан ё надоштани истиқлол анҷом бигирад. Тарси ман он аст, ки бештари ин афрод ба набуди истиқлол ва ба тан супурдан ба Кремлин раъй бидиҳанд. 25 соли истиқлол Тоҷикистонро ба дарюзагаре табдил кард, ки мавҷудияти худро бидуни Русия ва бозори кори онҷо, бидуни забони русӣ ва расонаҳои онҷо тасаввур намекунад.

Дар 25-умин солрӯзи истиқлоли Тоҷикистон суханварони бузургу сутурге доди сухан доданд, ки бо шумори андаке аз онҳо ҳамсӯ ҳастам. Истиқлоли кишварамро ҳамчунон муфт ва иттифоқӣ медонам (Агар чунин набуд, мухолифони истиқлол рӯи кор намеомаданд ва имрӯз ҳам орзуи эҳёи Шӯравиро дар сар намепарварданд.) Касе ҷуз Тоҳири Абдулҷабборро меъмори истиқлоли сарзаминам намедонам. Ва истиқлоли меҳанамро, ҳатто бо гузашти 25 сол аз эъломи он, сӯрӣ ва намодин медонам, на ростин.

Истиқлоли Тоҷикистон замоне фаро мерасад, ки битавонад ба истиқлоли иқтисодӣ аз Русия даст ёбад, барои садҳо ҳазор тан муҳоҷири бехонумон дар сарзаминашон фурсатҳои шуғлӣ биофаринад, ъатои пойгоҳи низомии хориҷиро ба лиқояш бибахшад, номи ростини забони миллии Тоҷикистон (порсӣ)-ро расмӣ кунад ва ба дабираи худии забони миллии Тоҷикистон (порсӣ) баргардад. Танҳо он замон метавон раисиҷумҳури Тоҷикистонро ҳампову ҳамтои Путин донист ва Тоҷикистонро шарики ҳамсанги Русия.

Ба расми ин ҳама солҳое, ки гузашт, орзуи истиқлолро ба ҳаммеҳанонамон шодбош мегӯям.

Saturday, August 06, 2016

"Чиро вориди баҳсҳои мазҳабӣ шудаӣ?"

Бархе аз дӯстон мепурсанд: Чиро вориди баҳсҳои мазҳабӣ шудаӣ?
Ман дар посух мегӯям: Кадом баҳсҳои мазҳабӣ? Ҳар он чи то кунун буда, марбут ба ҳуқуқи башар ва ҳақиқати ҳол аст.

Сароғози достон ин буд, ки бархе аз ҳаммеҳанони мо бо шӯру шарар аз ҳиҷоби иҷборӣ дифоъ карданд. Ман на мухолифи ҳиҷобам ва на ҳаводори он. Ва ҳар он чи гуфтам, дар ҳамин росто будааст. Пӯшиши касе дигар наметавонад кӯчактарин рабте ба ман (ва ҳамчунин ба хонандаи ин сатрҳо) дошта бошад. Пӯшиш як масъалаи комилан фардист, на ҷамъӣ.  Ва боъиси таассуф аст, ки дар бораи пӯшиши бонувон дар Тоҷикистон бештар мардон изҳори назар мекунанд (ва ғолибан, изҳори назари таҳмилӣ) ва гӯшашон бидеҳкори ҳарфи касоне нест, ки қарор аст дар бораи либоси худашон тасмим бигиранд. Аз ин ҳақиқат ҳам наметавон гурехт, ки аксарияти аъзами занон дахолати мардон дар наҳваи пӯшиши онҳоро намеписанданд ва онро навъе ситам медонанд. Пас ин ситам бояд муҳор шавад.

Ба ҳаводорони иҷбору таҳмил кӯчактарин эҳтироме надорам. Ҳаминҳое, ки имрӯз аз талоши мақомҳо барои таҳмили дидгоҳҳои худ ҷеғу фарёд сар додаанд, аз ҷумлаи афроде ҳастанд, ки аз таҳмили ҳиҷоб бар занон дифоъ мекунанд. Таҳмил, дар ҳар шаклу сурате ҳаром аст. Ҳатто ҳиҷоби таҳмилӣ ҳаром аст, агар он бону хостори доштани ҳиҷоб набошад. Таҳмилу иҷбор дар ҳар коре ҳаром аст, магар ин ки тараф ба дарки дурустии анҷоми он кор мустақиллан расида бошад.

Кашфи ҳиҷоб ҳам ба ҳамин андоза зишту ҳаром аст. Агар бонуе хоҳони доштани ҳиҷоб бошад, кашфи иҷбории он мутмаиннан ҷурм ва гуноҳ аст...

Хулоса, ин баҳс ба ҳитаи баҳсҳои мазҳабӣ кашида шуд, аммо касоне, ки барои дигарон таъйини таклиф мекарданд, тарафи муқобили мо буданд. Ва он чи мо мегуфтем, сирфан марбут ба риъояти ҳуқуқи башар буд.

Баҳсҳо чунон доман густард, ки шомили ҳоли вазъияти феълӣ дар кишварҳои исломӣ, бавежа Ҷумҳурии Исломии Эрон шуд. Бархе аз мубоҳисонам беибо дурӯғ гуфтанд, ки иқтисоди Ҷумҳурии Исломии Эрон бамаротиб муваффақтар аз иқтисоди Эрони Паҳлавӣ будааст. Ин дурӯғҳо боъиси гусастагии риштаи дӯстӣ миёни мову онҳо шуд. Дурӯғ ъумре надорад ва ин яке билофосила ба поёни ъумраш расида буд.

Омори Бонки Ҷаҳонӣ ва Бонки Марказии Ҷумҳурии Исломии Эрон собит кардаанд, ки аз 37 сол пеш бад-ин сӯ, яъне аз замони барқарории Ҷумҳурии Исломӣ то кунун, Эрон рӯи шукуфоии иқтисодиро надидааст, чи бирасад ба расидан ба оҳанги рушди иқтисодии Эрони Паҳлавӣ.  Эрони исломӣ дучори таҳримҳои миёншикани байнулмилалӣ ҳам будааст, ки боз ҳам ҳокӣ аз сӯимудирият (мудирияти бад)-и масъулони режими исломии Эрон аст.

Ин баҳс ҷилавтар рафт ва вориди ҳитаи эъдомҳо шуд. Ҳамонҳое, ки дар сӯги кушта шудани шиъаҳо дар Ъарабистон нишаста буданд, аз эъдоми сунниҳо дар Эрон хушҳол буданд. Ва ҳамонҳое, ки марги шиъаҳо дар Ъарабистонро ҷашн гирифтанд, аз эъдоми сунниҳо дар Эрон сӯгвор буданд. Ҳамонҳое, ки аз эҳтимоли бозгашти ҳукми эъдом ба қонунҳои Туркия ҳимоят мекарданд, аз эҳтимоли иҷрои ҳукми эъдом дар Тоҷикистон гилоя доштанд...

Як навъ риёву дурӯӣ дар ин хостаҳову нахостаҳо нуҳуфтааст. Вагарна кӯдак ҳам мефаҳмад, ки он чи бар худ намеписандӣ, бар дигарон ҳам написанд... Ва дубора афроди мутаъассиби мазҳабие вориди баҳс шуданду гуфтмонро ба самти дину мазҳаб кашиданд.

Агар ба Худо имон доред, бовар дошта бошед, ки танҳо Худост, ки он ъумри додаашро мегирад. Агар тарафдори ҳиҷобед, худатон онро бар сару тан кунед ва коре ба дигарон надошта бошед. Агар зан нестед, гӯшбазанги назари занон бошед ва ҳеч навъ пӯшишро бар занон таҳмил накунед, ки гуноҳ аст. Агар Ҷумҳурии Исломии Эронро намунаи шукуфоии иқтисодӣ медонед, далел оваред...

Фақат умедворам, ки ҳамаи ин баҳсу бигӯ-магӯ ба саранҷоме матлуб бирасад ва ҳамагон (пештар ҳам гуфта будам) даст ба кору дил ба ёри худашон бошанд.

Monday, July 18, 2016

Чи касе пушти "кудетои нофарҷом"-и Туркия истодааст?

Дар посух ба дӯсте, ки назари шахсии маро дар бораи "кудетои нофарҷом"-и Туркия ва ин ки Ғарб то куҷо дар он даст доштааст, ҷӯё шуд.
Ончи инҷо мегӯям, на ба ъунвони хабарнигор ё корманди ҷое, балки ба ъунвони як тоҷики маъмулии нозири рӯйдодҳост.
Ман сидқан хушнудам, ки кудетои Туркия ноком шуд; агар баростӣ кудетое дар кор будааст. Кудето ҳаргиз роҳи ҳал набуда ва нест.
Аз диди ман, ҳар кишваре бояд аз роҳе, ки мардуми худаш интихоб кардаанд, бигзарад, то ба ҷое бирасад, ки ҳамагон толибаш ҳастанд. Базӯр ҳеч ҷомеъаеро намешавад ба як бистар ё масири мушаххас андохт.
Туркия дар ҳоли гузор аст. Ва ҳар ъомиле, ки ҷилави ин раванди гузорро бигирад, Туркияро барои чандин даҳа ба ъақиб меронад. Ва ҳамин рӯйдодҳо дубора такрор хоҳанд шуд.
Масалан, кудетои низомӣ дар Миср рӯйдодҳои сиёсии он кишварро барои даҳаҳо ба таъвиқ андохт. Миср дубора Ҳуснӣ Мубораке хоҳад ёфт ва пас аз солҳо Мурсие хоҳад омад ва ин достон дубора такрор хоҳад шуд, то мардум роҳеро, ки дуруст медонанд, бипаймоянд, аз ҳукумати ъақидатӣ безор шаванд ва роҳи мардумсолорӣ (демукросӣ)-ро пеш бигиранд.
Ман кӯчактарин боваре надорам, ки кудетои нофарҷоми Туркия кори дасти Омрико ё Ғарб бошад. Туркия ҳампаймони Ғарб дар НОТУ-ст ва кишварҳои НОТУ ба ҳеч рӯй хоҳони бесарусомонӣ дар онҷо нестанд.
Ин ба он маъно нест, ки кишварҳои ғарбӣ даст ба чунин саҳнасозиҳое ҳаргиз назадаанд. Балки ба он маъност, ки Ғарб дар ин кор манфиъате надошт. Ва агар баростӣ кишварҳои ғарбӣ пушти он буданд, кудето чунин ношиёна ва бе омодагӣ ва сатҳӣ сурат намегирифт.
Дар миёни касоне, ки даст ба кудето задаанд, фармондеҳони аршади Артиши Туркия набуданд, Ардуғон комилан озод буду изҳори назар мекарду мардумро ба қиём фаро мехонд, ҳеч як аз аҳзоби мухолиф аз кудето ҳимоят накард... Хулоса, кудето дар ҳамон оғоз ноком ҷилва мекард.
Баръакс, ин кудетои нофарҷом ба Ардуғон дасту боли бозтаре дод. Ӯ мехоҳад базудӣ Қонуни Асосии ҷадидеро ба раъйи мардум бигзорад ва дар он Қонуни Асосӣ раисиҷумҳур (ки феълан Ардуғон аст) ихтиёроти иҷроии бамаротиб бештаре хоҳад дошт. Ҳамин ҳоло раёсати ҷумҳурӣ дар Қонуни Асосии Туркия ҳолати ташрифотӣ (“протокольный”) дорад ва нахуствазир раиси қувваи иҷроия ба шумор меояд. Акнун Ардуғон бо такя бар ин кудетои нофарҷом метавонад нақшаи худашро пиёда кунад ва Туркияро аз низоми порлумонӣ ба низоми раёсати ҷумҳурӣ савқ диҳад.
Аз сӯи дигар, вокуниши Ардуғон ба ин кудетои нофарҷом ба таври боварнакарданӣ сареъ буд. Ҳанӯз 24 соъат нагузашта, мебинем, ки давлати Туркия ҳудуди 2800 қозиро аз кор барканор карда, беш аз 2800 нафар аз нерӯҳои артишро боздошт ва 5 женеролро таълиқ кардаанд. Феҳрести номҳои ин ҳама қозию сарбозро читавр ба ин зудӣ таҳия карданду ба ҳисобашон расиданд?
Фатҳуллоҳ Гӯлан, рақиби аслии Ардуғон, гуфта, ки шояд раисиҷумҳурии Туркия ъамдан барои анҷоми тарҳи “раёсатӣ” кардани низоми кишвар ва боздоштҳову муҳoкимоти тоза даст ба таҳияи як чунин намоишномае зада бошад.
Дар ин ваҳла наметавон ҳеч як аз ин иддиъоҳоро таъйид ё такзиб кард. Аммо пайдост, ки Ардуғон башиддат хушҳол аст ва онро "мавҳибати илоҳӣ" медонад, то ба поксозиаш идома диҳад ва ҳатто шояд ҳукми эъдомро ба қонун баргардонад ва ба ҷомеъаи тутолитери мавриди назараш чанд гоми дигар наздиктар шавад.
Куллан, ман мухолифи тавтеапиндорӣ (“теория заговора”) ҳастам ва бар ин боварам, ки ҳар ранҷу ганҷе, ки миллат мебинад, сирфан аз дасти худаш аст. Ҳатто агар касоне хостаанд аз миллат истифода ё сӯиистифода кунанд, боз ҳам ба сатҳи шуъури оҳоди миллат бармегардад.

Saturday, July 16, 2016

ТАҲАММУЛИ ДИДГОҲҲОИ ҲАМДИГАРРО БИОМӮЗЕМ

Ё айюҳаннос, ё аҳолии Фейсбук дар Тоҷикистон!
Бидонед, ки инсонҳо дар масоили гуногун дорои дидгоҳҳои гуногун ҳастанд ва қарор нест, ки ҳамагон муҳтавои мағзи шуморо дошта бошанд ва ҳамонанди шумо биандешанд.
Бидонед, ки баҳсу мунозира як амри табиъӣ аст ва мубоҳиси Шумо илзоман қасди ҷони шуморо надорад; чи басо дӯсти шумо бошад ё аз шумо кӯчактарин шинохте ҳам надошта бошад ё нахоҳад, ки дошта бошад.
Аз мубоҳисони худ сирфан интизори таъйиди назари худро надошта бошед ва аз онҳо наранҷед, агар суханашонро бар пояи усули мантиқӣ ва омору арқом ё мадраку санад тарҳ кардаанд.
Аз худатон гилоя дошта бошед, агар бидуни омодагӣ вориди баҳс шудаед.
Агар дар мавриди анҷоми баҳсе эътимод ба нафс ва омодагии лозимро надоред, танҳо бо такя бар бовар ё эътиқоди худ вориди баҳс нашавед. Баҳсҳое аз ин даст ба истидлоли мантиқӣ, асноду мадорик ва омору арқом ниёз дорад.
Агар баҳсеро оғоз кардаед, дидгоҳҳои мухолифи худатонро аз он ҳазф накунед, ки аз зишттарини аъмол аст, балки ба дур аз ғараз дар мантиқи он дидгоҳ биандешед. Шояд ончи мегӯяд, маъқултар аст ва Шуморо аз гумроҳӣ наҷот диҳад.
Агар фикр мекунед, он чи мегӯяд ғалат аст, хуб биандешед, ки эроди он назар чист. Оё танҳо эроди он назар ноҳамхонӣ бо дидгоҳи Шумо аст? Пас он дидгоҳ эроде надорад.
Ба ҷои ҷустани далел барои бовари худ бикӯшед боваратон мубтанӣ бар далоил бошед. Яъне нахуст бояд далелҳое дар ихтиёр дошта бошед, то бар мабнои он бовари худро шакл диҳед.
Ё айюҳаннос, аҳолии Фейсбук дар Тоҷикистон!
Он чи барои худ меписандӣ, барои дигарон ҳам биписанд ва он чи барои худ намеписандӣ, барои дигарон написанд! Агар аз лаҳни тунди касе озурда мешавӣ, бидон, ки ӯ ҳам метавонад тундтар аз ту бар ту битозад. Агар ҳазфи дидгоҳатро нақзи ҳуқуқи фейсбукиат медонӣ, бидон, ки ҳазфи дидгоҳи касе дигар ҳам ӯро барошуфта мекунад. Магар ин ки дидгоҳат душномолуда бошаду чиркин ва мустаҳаққи ҳазф шудан.
Ё айюҳаннос, аҳолии Фейсбук дар Тоҷикистон, таҳаммули дидгоҳҳои ҳамдигарро ёд бигиред ва ба дигарон ҳам ёд диҳед!
Ё ҳу!
(Сурӯши Фейсбукӣ)

Тавбафармоён

Тавбафармоён чиро худ тавба камтар мекунанд? Пурсишест, ки шояд то қиёмат ҳам посухе барояш пайдо нашавад.

Ва аммо маҷбур шудам посухам ба иддиъои яке аз рӯзноманигорони муддаъии ҳимоят аз ҳуқуқи башар дар Тоҷикистонро инҷо мунташир кунам, чун ҳар чанд боре, ки дидгоҳамро зери навиштаи ӯ гузоштам, ҳазф шуд.

Навишта буд: “Як нуктаро мехохам таъкид намоям, ки сабаби аз шахсияти Хумайни тавсиф карданам, ин буд, ки у даснишондаи ачнабиён набуд, балки интихоби аксари мардуми худи Эрон буд! Инчониб ба ин андеша будаму хастам, ки барои як кишвар ва як миллат мухимтар аз хама он аст, ки сарнавишташро худаш муайян кунад. Ва имруз Эрон аз ин неъмат бархурдор аст. Ва накши Хумайниро надидан дар ин рох танхо тахрифи таърих аст!”

Навиштам: “Паёмҳои маҳрамонаи Хумайнӣ ба Омрико (аз Кеннедӣ то Кортер) ин дидгоҳро ба чолиш мекашад, ки "ӯ дастнишондаи аҷнабиён набуд". Хумайнӣ бо додани ваъдаҳои дурӯғин ба аҷнабиён ва ба мардуми Эрон рӯи кор омад, ҷойгузини шоҳ шуд ва ҳукумате сохт, ки садчандон истибдодитар аз салтанат аст.”

Салими Аюбзод ҳам навишт: “Ин нукта, ки Хумайнӣ дастнишондаи аҷнабиён набуд, ба камияш баҳсбарангез аст. Ҳоло хадамоти махсуси Бритониё ва Фаронса ҳуҷҷатҳои он давраро дастраси ом накардаанд, чун зери муҳри "комилан махфӣ" ҳастанд. Аммо дар Амрико баъзе санадҳо фош шуд ва нишон медиҳанд, ки Хумайниро киҳо ба қудраст расонданд ва чаро. Афсӯс, ин сарнавишти ҷаҳони савум аст, ки сарваронашро дигарон мегузоранд.”

Се дидгоҳи дигар ҳам дар ҳамин мояҳо буд, ки ҳамагӣ ҳазф шуд.

Баъд аз ин намоиши маҳорати тамом дар сонсур дигар аз маҳдудиятҳо ё набуди озодии баён дар Тоҷикистон нанолед. Ҳанӯз дастатон ба мақоме нарасида, чунин яди тӯлое дар сонсур доред. Агар он болоҳо яккорае бишавед, чи балое бар сари озодии баён хоҳед овард? Баростӣ, тавбафармоён чиро худ тавба камтар мекунанд?

Чaндон шигифтангез ҳам нест, албатта. Як ҳомии низоми Хумайнӣ наметавонад ҳомии ҳуқуқи башару озодии баён ҳам бошад. Ба он монад, ки аз як ҳаводори Истолин интизори мухолифат бо кулхуз ё иқтисоди иштирокиро дошта бошед.

Wednesday, June 08, 2016

Ду нухбаи ҳамзоду ҳаммир

Ду тан аз нухбагони сиёсии Тоҷикистони Шӯравӣ, ки ҳамзамон по ба ъарсаи вуҷуд гузошта буданд, ҳамзамон ҳам рафтанд. Қаҳҳор Маҳкамов ва Султон Мирзошоев, ки ҳар ҳар ду дар тӯли 84 сол ъумри худ дар сарнавишти сарзаминашон нақши нозудуданӣ гузоштанд. Ифтихори ҳамсуҳбатӣ бо ҳар дуро доштаам. Бо Қаҳҳор Маҳкамов дар 15-солагӣ дар утоқи Дабири аввали Ҳизби Кумунисти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва бо Султон Мирзошоев ҳамин се сол пеш дар хонааш дар Душанбе.

Султон Мирзошоев бар сари раисиҷумҳурии Тоҷикистон ҳақ дошт. Агар пешниҳоди ӯ намешуд, шояд ҳаргиз Раҳмон бар курсии устондории Кӯлоб, сипас раёсати Маҷлис ва саранҷом раёсати ҷумҳурии модомулъумр наменишаст. Агар оқои Раҳмон рӯзе ду нон бихарад, ъаҷаб нест, ки якеашро ба ёди оқои Мирзошоев назр кунад.

Оқои Мирзошоев, бо вуҷуди ин ки фарди фарҳехтаву огоҳе буд, ҳатталимкон аз интихоби худаш дифоъ мекард. Китобҳоеро, ки дар ин маврид навишта буданду навишта буд, варақ мезаду ба худ меболид, ки ҳамоно пешниҳоди ӯ роҳгушои оқои Раҳмон ба болотарин сутӯҳи силсиламаротиби қудрат шуд. Аммо шахсияти муаддабу дӯстдоштание дошт. Фарёд намезад, ҳарчанд пурсишҳои ман бисёр чолишангез буд. Дастпоча намешуд. Бо кунтрули аъсобаш мекӯшид ҳатталимкон посухи мантиқӣ ироа диҳад ва аз корномаи худаш дифоъ кунад.

Қаҳҳор Маҳкамов, аммо, аз он даста сиёсатмадорони тоҷике буд, ки наслашон дар дами инқироз аст. Сиёсатмадоре, ки дидгоҳи вежаи худро дошт, аммо дидгоҳи дигаронро нодида намегирифт. Ва агар медонист, ки аксарият бо ӯ нест, бар хостаи худ пофишорӣ намекард; бо вуҷуди ин ки имкону тавонашро дошт ва Маскав ҳам танҳояш намегузошт. Мардум истеъфояшро мехостанд. Истеъфо кард. Аммо Борис Пугу аз Маскав омаду дубора ӯро бар маснади раҳбарӣ нишонд. Ин дақиқан сухани худи Маҳкамов буд, ки дар посух ба мани навҷавон гуфта буд.

Ҳамин ки номаи интиқодомези як дабиристонии 15-соларо ҷиддӣ гирифтаву ӯро ба мулоқот хонда буд, дам аз шахсияти мутафовити ӯ мезанад. Албатта, гавҳари афрод дар муқоиса ошкор мешавад. Ҳарчанд дар он даврон бобати ҳимояташ аз ГКЧП, азияти устод Тоҳир ва дигарандешони дигар, забони ношевои порсиаш ва ба чандин далели дигар аз ӯ дили хуше надоштем, дар муқоиса бо имрӯз аст, ки ӯро мутафовит мебинем. Дубора истеъфояшро хостанд. Ин бор раисиҷумҳур буд ва бурида аз утоқи фармони марказ. Гуфт: “Ман меравам, вале шумо пушаймон мешавед”. Рафту дигар пушти сараш ҳам ъарсаи сиёсатро надид ва сиёсату сиёсатмадорӣ дар Тоҷикистон рӯ ба фано гузошт.

Як кори шодравон Қаҳҳор Маҳкамов кофист, ки ба ъунвони раҳбари хирадманд ҷовидона сабти торих шавад. Ва он кор аз хок бардоштан ва бар курсӣ нишондани забони модариаш буд. Ҳамӯ буд, ки иҷоза дод пас аз 60 сол забони миллии кишвар дубора расман “форсӣ” хонда шавад. Ин хидмати шодравон яке аз баргҳои заррини торихи муъосири тоҷикон аст. Ва агар ӯ 27 сол пеш чунин накарда буд, ба эҳтимоли қариб ба яқин имрӯз ҳам забони расмии мо бегона мемонд. Ҳарчанд тозабадавронрасидагон ёрои дидани “форсӣ” дар матни қонунро ҳам надоштанд ва онро дубора сутурданд, дар даврони ҳукумати Маҳкамов он тилисм як бор шикаста шуд. Маҳкамов нишон дод, ки он тилисм шикастанист. Пас мешавад дар оянда дубора онро шикаст ва парчами худиро барафрошт.

Равони ҳар ду рафта, ки як давронро бо худ бурданд, шод бод!

Friday, June 03, 2016

Дар идомаи баҳси сатру ҳиҷоб

Посух ба мулоҳизоти Сайидюнуси Истаравшанӣ Аз Сайидюнуси Истаравшании гиромӣ сипосгузорам бобати ташреҳи дидгоҳҳояш дар бораи ҳиҷоби иҷборӣ. 

Бале, ҳамоно суҳбат аз иҷбор ва бавежа ҳиҷоби иҷборӣ аст ва коре бо ин таъбир намешавад кард. Он иҷбор чи аз тариқи вазъи қонун сурат гирифта бошад ва чи ҷузъи муқаррароти нонавиштаи ҷомеъа бошад (ва дигаронро маҷбур ба риъояти он кунад), чизе ҷуз иҷбор нест. Чун пӯшиш қазияе фардист, на ҷамъӣ ва, масалан, наметавон онро бо риъояти қоъидаҳои роҳ ё трофик ва чароғи роҳнамо муқоиса кард. Ва лав ин ки “дар мисол ҳаргиз муноқиша намешавад”, барои қиёсу татбиқи падидаҳои гуногун бояд намунаҳое овард, ки таҷонус дошта бошад, вагарна қиёси маъ-ал-фориқ ба шумор хоҳад омад.

Эҳтиром ба говҳои хуспида дар ҷоддаҳои Ҳинд ҳам ба ҳамин навъ қиёс бармегардад ва рабте ба мавзӯъ надорад.

Суҳбат аз таъарруз ба ихтиёроти шахсию фардист, ки бо бовару эътиқодот ва ҳувияти инсон сарукор дорад. Ва таҳмили он бовару эътиқодот ба фард-фарди ҷомеъа номе ҷуз “иҷбор” надорад. Ҳар он чизе ҳам, ки бо иҷбор пиёда мешавад, ҳаргиз мувофиқати сад дарсади мардумро ҷалб намекунад. Риъояти ҳиҷоб дар кишварҳое, ки қонуни ҳиҷоби иҷборӣ надоранд (ҳамон гуна ки оқои Истаравшанӣ намунаҳои Молезию Мисрро овардаанд) бештар мушоҳида мешавад. Ва дар ҷавомеъе, ки ҳиҷоб иҷборист (ба монанди Эрон) тамоюл ба риъояти ҳиҷоб башиддат рӯ ба коҳиш аст. Ва ин як раванди комилан табиъию мантиқист.

Қонуни ҳиҷоб дар Эрон ҳам чизе ҷуз иҷбор нест ва мақомҳои Ҷумҳурии Исломӣ дар ин маврид ибое надоранд. Ҳамон гуна ки дар навиштаи қаблиам аз қавли Ҳасани Рӯҳонӣ овардам, ӯ дар садри Инқилоби исломӣ масъули иҷрои “тарҳи иҷборӣ кардани ҳиҷоб дар идороти артиш” будааст. Яъне номаш рӯи худаш аст. Ва пас аз тасвиби қонуни ҳиҷоб ҳам ин тарҳ бо номи “иҷборӣ кардани ҳиҷоб” матраҳ буда ва ҳаст. Оятуллоҳ Толиқонӣ ҳам мухолифи "ҳиҷоби иҷборӣ" буда ва гуфтааст: "Ҳиҷоби иҷборӣ надорем!" Пас ҳеч кулоҳи шаръие бар иҷборӣ будани ҳиҷоб наметавон гузошт.

Ва ҳамон гуна ки ҷаноби Истаравшанӣ изъон кардааст, ин мавзӯъ ҳамчунон дар миёни ъуламои ислом матраҳ аст ва наметавон ҳеч ҳукмеро ниҳоӣ ва малакутӣ ва ғайри қобили бозбинӣ талаққӣ кард.

Tuesday, May 31, 2016

Дар ҳошияи баҳси сатру ҳиҷоб

...ва моҷарои таҳмили ҳиҷоб дар Эрон

Сайидюнуси Истаравшанӣ ба далели тасаллуте, ки бар ислом дорад ва бавежа ба хотири сиъаи садр ва шахсияти мантиқию писандидааш бароям муҳтарам аст. Ӯ аз маъдуди афродест, ки метавонанд дар мавзӯъҳои марбут ба ислом баҳси мантиқӣ роҳ биандозанд. Навиштаи зерро пас аз хондани мақолаи ахири ӯ андар мабҳаси ҳиҷоб навиштам, чун мустақиман аз оғоз то инҷои баҳс онро ҳамроҳӣ кардаам.

1. Муҳимтарин нукта дар ҷустори оқои Истаравшанӣ, аз диди ман, изъон ба ин
асл буд, ки ҳеч “аҳаде ҳаққи иҷбори касеро бар он чи муътақид аст, надорад.” Ин ъайни бовари ман ҳам ҳаст, ки тайи ин чанд рӯз борҳо такрор шуда. Чун аслану абадан шуданӣ нест, ки бо иҷбор ва на аз роҳи истидлоли мантиқӣ касеро муътақид ба боварҳои худ кунем.

Нуктаи муҳимми дигар дар ин матлаб, аз диди ман, ин аст, ки “Ҳар инсоне, аз ҷумла мусалмон, дар баёни он чи ба он мӯътақид аст, озод аст.” Асли озодии баён ҳам чунин мегӯяд. Ва ба бовари ман, ки чанд рӯз пеш баён шуд, озодии баён сазовори касонест, ки ба озодии баён арҷ мегузоранд.

Дар иттифоқе, ки ахиран уфтод, қазия аз ин қарор буд: пурсиши мантиқии танзомези Маҳини Даврон дар мавриди ҳиҷоби иҷборӣ дар Эрон рӯи сафҳаи Фейсбукаш мунташир шуд, шуморе аз мухолифони дидгоҳаш ӯро ба бадтарин
наҳви мумкин озурданду аз ӯ хостанд, ки даҳон барбандад ва дигар чунин изҳори назаре накунад ва фаротар аз он, ба таври дастаҷамъӣ ӯро таҳрим карданд ва ҳамарӯза дар ҳасби ҳол (статус)-и худ бо ишораву киноя ӯро мавриди шиканҷаи равонӣ қарор доданд. Як сангсори маҷозии тамомъайёр буд ва барои дарки он ҳолат бояд худро дар ҷои Маҳин қарор дод. Як корзори зишту кареҳ ъалайҳи касе буд, ки аз ҳаққи озодии баёни худ баҳра бурда буд.

Пас афроде, ки озодии баёнро бад-ин гуна зиёновар медонанду ъалайҳи он метозанд, наметавонанд густохона аз дигарон тақозои риъояти ҳаққи онҳо ба озодии баёнро дошта бошанд. Аз озодии баён замоне мешавад баҳра бурд, ки он ҳақро барои дигарон ҳам қоил бошем. Дар ин қазияи бахусус Маҳини Даврон яктана дар баробари анбӯҳе аз мардуми мутаъассибе қарор дошт, ки ӯро аз изҳори назар манъ мекарданд. Озодии баён як мақулаи мутақобил ва дусӯя аст. Намешавад сирфан онро тақозо карду барои касе он ҳақро қоил нашуд. Навъе доду ситади иҷтимоъӣ дар ҷаҳони мутамаддин аст.

2. Аммо дар мавриди муқоисаи тавсияи занон “дар бораи ҳукми риш” барои мардон ва ҳукми мардон “дар бораи сатру пӯшиши бонувони мусалмон” бо дидгоҳи оқои Истаравшанӣ наметавонам мувофиқ бошам. Муқоисаи дурусте нест.

То кунун ҳатто як мавриди тавсияи бонувон дар бораи “ҳукми риши мардон”-ро ба ёд надорам. Гӯ ин ки бонувон худро дар ҳадди ироаи як чунин тавсияе ба мардон намедонанд. Аммо ҳар бор, ки баҳси ҳиҷоб (ё дар воқеъ, пӯшиши исломӣ)-и занон матраҳ шуда, пеш аз ҳама ва беш аз ҳама мардон дар сангари мудофеъони таҳмили ҳиҷоб ё ҳиҷоби иҷборӣ қарор гирифтаанд.

Таъкиди ман рӯи ъиборати “ҳиҷоби иҷборӣ” аст, чун ин дақиқан ҳамон чизест, ки дар гапугуфти ман бо он сӯи сангари баҳс матраҳ буд.Тасаввури ман ин нест, ки оқои Истаравшанӣ ҳам бо ҳиҷоби иҷборӣ мувофиқ бошад, бо таваҷҷуҳ ба нукоте, ки пештар аз ӯ нақл шуд. Вале ҳамаи мубоҳисонам дар он баҳс бидуни истисно аз он дифоъ кардаанд. Аз таҳмили ҳиҷоб бар мақомҳои зани ғарбӣ дар Эрон ҳам ҳимоят кардаанд. Ва таҳмили ҳиҷоб дар ҷомеъаи Тоҷикистонро ҳам боиста донистаанд.

Аз диди ман, ин гароиши ифротӣ метавонад кор дасти ҷомеъаи Тоҷикистон бидиҳад. Ва ҳамин тавр
, ба бовари ман, тамоюл ба таҳмили пӯшиши исломӣ бо омӯзаҳои ҳар дине, аз ҷумла ислом мунофот дорад ва наметавон онро ба содагӣ “ҳукме аз аҳкоми исломӣ” номид, бавежа ба далели ихтилофи дидгоҳҳое, ки ҳамчунон дар мавриди таҳмили пӯшиши исломӣ дар ҷавомеъи исломӣ вуҷуд дорад.

Бо гузашти 37 сол аз Инқилоби Исломӣ дар Эрон мавзӯъи ҳиҷоби иҷборӣ дар он кишвар ҳамчунон пурсишбарангез аст. Бахши ъазиме аз мардум ва бавежа равшанфикрон онро масъалае фардӣ медонанд, дар ҳоле ки низоми исломӣ ба ҷамъӣ будани ин мақула таъкид дорад. Дар ин бора бештар хоҳам гуфт.

Афзун бар ин, наметавон бар сари коре, ки қарор нест ману шумо анҷом диҳем, сирфан исрор дошт. Агар ба зарурати риъояти ҳиҷоб аз сӯи зани мусалмон бовар дорем, мешавад тавсия ва муҳимтар аз он тавҷеҳи ъақлонӣ кард; на ба монанди тарафҳои ман дар ин баҳс ду по дар як кафш ҷор зад, ки ҳатман ҳамаи занон бояд ҳиҷоб танашон бошад, зеро бардошти ман аз дини худам чунин аст... На ҷомеъаи мо такдинӣ ё такъақидатист ва на қарор аст ҳамаи мусалмонон истинботи воҳиде аз мақулаи ҳиҷоби исломӣ дошта бошанд.

3. Таъбири шоъиронае, ки Сайидюнуси арҷманд аз зарурати риъояти ҳиҷоби исломӣ ироа додаанд ва муҳтарам аст, бо истинботи мутаъориф (роиҷ) ва тавҷеҳоти тарафи баҳси ман комилан мутафовит аст. Далеле, ки ҳам тарафи баҳси ман ва ҳам бештари навиштаҳои исломӣ барои риъояти ҳиҷоб овардаанд, ҷинсиятӣ (ҷендерӣ) ва ҷинсӣ (сексӣ) аст; ҳиҷобро гунае сипари бало дар баробари нигоҳи шаҳватолуди мардон таъбир мекунанд. Ба дурустию нодурустии ин нигоҳ ҳам намехоҳам инҷо бипардозам. Сирфан ба ин иктифо мекунам, ки ин нигоҳ ҳам муҳтарам хоҳад буд, агар фарди дорандаи ҳиҷоб шахсан ба он эътиқод дорад ва раъсан ҳиҷобро ихтиёр кардааст.

Ъиддае ҳам (ба монанди Ferz Ferz) дар баҳс бо ман бепарво занонро инсонҳои дараҷаи ду ва модуни мард донистаанд, ки муваззаф ба тан додан ба тасмимҳову дастурҳои мард аст; чун аз диди ӯ мард бартар аз зан аст. Ин дидгоҳи барбаронаро сазовори баррасӣ дар ин ҷустор намедонам.

Сайидюнуси Истаравшанӣ беҳтар аз ман баладанд, ки дар садри ислом ва дар ъаҳди паёмбари ислом ҳиҷоб иҷборӣ набуд. Яъне мафҳуми ҳиҷоби иҷборӣ ва таҷрубаи ҳиҷоби иҷборӣ дар он даврон вуҷуд надошт. На танҳо иҷборӣ набуд, балки вожаи “ҳиҷоб” бо маънои мутадовили он дар ҷаҳони исломии имрӯз роиҷ набуд. Дар Қуръон ҳам, вақте аз пӯшиши занон сухан мегӯяд, ҳарфе аз “ҳиҷоб” (парда) нест, илло дар як маврид, ки марбут ба занони паёмбар мешавад. Муртазо Мутаҳҳарӣ, ки Сайидюнус ҳам ба навиштаҳои ӯ ишора кардаанд, дар “Масъалаи ҳиҷоб”-аш навишта:

“Ба ҳар ҳол, ояе, ки дар он калимаи “ҳиҷоб” ба кор рафта, ояи 53 аз сураи “Аҳзоб” аст, ки мефармояд:

و اذا سألتموهن متاعا فاسألوهن من وراء حجاب

Яъне “агар аз онҳо матоъу колои мавриди ниёзе мутолиба мекунед, аз пушти парда аз онҳо бихоҳед”. Дар истилоҳи ториху ҳадиси исломӣ ҳар ҷо номи “ҳиҷоб” омадааст, масалан, гуфта шуда, қабл аз нузул
и ояи ҳиҷоб чунон буд ва баъд аз нузули ояи ҳиҷоб чунин шуд, мақсуд ин оя аст, ки марбут ба занони пайғамбар аст... Аммо ин ки читавр дар ъасри ахир ба ҷои истилоҳи роиҷи фуқаҳо, яъне “сатру пӯшиш” калимаи “ҳиҷобу пардаву пардагӣ” шоеъ шудааст, барои ман маҷҳул аст. Ва шояд аз ноҳияи иштибоҳ кардани ҳиҷоби исломӣ ба ҳиҷобҳое, ки дар соири милал марсум будааст, бошад.”

4. Дар садри Ҷумҳурии Исломии Эрон ҳам (ки интишори ъаксе аз ҳиҷоби иҷбории як зани ғарбӣ дар ҳамон ҷо ба баҳси кунунӣ доман зад) ҳиҷоб ё пӯшиши исломӣ иҷборӣ набуд. Дар мустанадҳову филмҳои давраи инқилоб занони беҳиҷоби бисёреро мебинем, ки дӯшодӯши мардон ъалайҳи подшоҳу низоми салтанатӣ шиъор медиҳанд ё аз Имом Хумайнӣ пешвоз мегиранд ё дар ҳамапурсие, ки Эронро ба “Ҷумҳурии Исломӣ” табдил кард, ширкат мекунанд.

Пас чи шуд, ки ҳиҷобе, ки чи дар бадви ислом ва чи дар садри Ҷумҳурии Исломӣ иҷборӣ набуд, бар ҳамаи занон дар Эрон таҳмил шуд? Моҷаро дарозу печида аст, ки шояд нашавад дар чанд ҷумла тавзеҳ дод, аммо талош мекунам.

Бо расидани Имом Хумайнӣ ба қудрат баҳси ҳиҷоби иҷборӣ ҳам матраҳ шуд. Мухолифони ҳиҷоби иҷборӣ мегуфтанд, ки дар садри ислом ҳам пӯшиши исломӣ иҷборӣ набуда, балки вобаста ба тасмим ва хостаи фард-фарди занон будааст. Ъуламои ҳавза (рӯҳониюн) вориди баҳс шуданд. Шуморе мувофиқ ва бархе ҳам мухолифи ҳиҷоби иҷборӣ буданд. Оятуллоҳ Маҳмуди Толиқонӣ аз маъруфтарин мухолифони ҳиҷоби иҷборӣ дар миёни рӯҳониёни Эрон буд. Иттифоқан, мухолифати ӯ пас аз он эълом шуд, ки Имом Хумайнӣ дастур дод дар ҳамаи идораҳои давлатӣ занон пӯшиши сар дошта бошанд. Оятуллоҳ Толиқонӣ дар вокуниш ба ин фармони Хумайнӣ хитоб ба занони муътариз ба ин фармон гуфта буд:

“Ҳатто барои занҳои мусалмон ҳам дар ҳиҷоб иҷборе нест, чи бирасад ба ақаллиятҳои мазҳабӣ... Мо намегӯем, занҳо ба идорот нараванд ва ҳеч кас ҳам намегӯяд... Занон ъузви фаъъоли иҷтимоъи мо ҳастанд... Ислом ва Қуръон ва мароҷеъи дин мехоҳанд шахсияти зан ҳифз шавад. Ҳеч иҷборе ҳам дар кор нест. Магар дар деҳоти мо аз садри ислом то кунун занони мо чигуна зиндагӣ мекарданд? Магар чодар мепӯшиданд?.. Кӣ дар ин роҳпаймоиҳо занони моро маҷбур карда, ки боҳиҷоб ё беҳиҷоб биёянд? Инҳо худашон эҳсоси масъулият карданд. Аммо ҳоло ин ки рӯсарӣ сар кунанд ё накунанд, боз ҳам ҳеч кас дар он иҷборе накардааст.”
(Рӯзномаи “Иттилоъот”, Теҳрон, 20 исфанди 1357)

Вале дере нагузашт, ки як кас ва он ҳам болотарин мақоми Ҷумҳурии Исломӣ (Хумайнӣ) дар он (ҳиҷоб) иҷбор кард. Дастури Хумайнӣ дар идороти давлатӣ иҷро шуд ва заноне, ки тан ба ҳиҷоби иҷборӣ надоданд, машоғилашонро аз даст доданд. Чанд сол баъд (1363 / 1984) Қонуни муҷозоти исломӣ тасвиб шуд, ки бино бар он, занон иҷоза надоштанд беҳиҷоб дар хиёбонҳо зоҳир шаванд; занони беҳиҷоб ба 72 зарбаи шаллоқ маҳкум шуданд; барои ҷурми беҳиҷобӣ аз 10 рӯз то 2 моҳ зиндон ё ҷаримаи нақдӣ ҳам таъйин шуд.

5. Ҷолиб аст бидонем, ки ҳамин Ҳасани Рӯҳонӣ (Ҳасани Фаридуни пешин), ки акнун раисиҷумҳурии муътадилу миёнарав ва маъқули Эрон ба шумор меояд, дар он давра, дар оғози инқилоб, яке аз масъулони маҷбур кардани занон ба риъояти ҳиҷоб будааст. Оқои Рӯҳонӣ “масъули иҷрои тарҳи иҷборӣ кардани ҳиҷоб дар идороти марбут ба артиш” буд. Худи ӯ дар китоби “Хотирот”-аш дар ин бора навиштааст:

“Ба ҳар ҳол, аввал бор ъуламои Қум ба беҳиҷобии занон эътироз карданду гуфтанд: дар ҳукумати исломӣ ҳамаи занон бояд боҳиҷоб бошанд. Имом (Хумайнӣ) низ дар яке аз баёноти худ ба лузуми ҳиҷоб барои занон ишора карданд ва ҳамин боъис шуд ъиддае аз занони беҳиҷоб дар хиёбонҳо тазоҳурот кунанд ва дар муқобили кохи додгустарӣ ва нахуствазирӣ таҳассун намоянд. Дар ин ҳангом низ оқои Толиқонӣ пой пеш гузошт ва суханоне дар бораи ҳиҷоб иброз карду гуфт: “Ҳиҷоби иҷборӣ надорем ва хонумҳо бояд худашон ҳиҷобро интихоб кунанд.”

Дар идома менависад:

“Гурӯҳакҳо ва муҷоҳидини халқ ҳам иттилоъия медоданд, ки ҳиҷоб набояд иҷборӣ бошад. Дар давлати муваққат ҳам баҳс буд, ки оё ҳиҷоб бояд иҷборӣ шавад ё на. Хулоса, ҳамон тавр ки ишора кардам, оқои Толиқонӣ дар суханронии худ гуфт: “Мо наметавонем занони аҳли китобро маҷбур ба пазируфтани ҳиҷоб кунем, вале мусалмононро метавонем ташвиқ кунем, ки ҳиҷоб дошта бошанд ва дар ҳар сурат набояд касеро базӯр боҳиҷоб кунем. Бо вуҷуди ин, дар Ситоди Артиш бо дӯстон тасмим гирифтем ҳиҷобро илзомӣ кунем, ки оғозе барои вазоратхонаҳо ва идороти давлатӣ бошад.

“Тарҳи иҷборӣ шудани ҳиҷоб дар идороти марбут ба артиш ба ъуҳдаи ман гузошта шуд ва бад-ин ҷиҳат дар гоми аввал ҳамаи занони корманди мустақар дар ситоди муштараки артишро, ки наздик ба 30 нафар буданд, ҷамъ кардам ва пас аз гуфтугӯ бо онон қарор гузоштем аз фардои он рӯз бо рӯсарӣ дар маҳалли кори худ ҳозир шаванд. Занони корманд, ки ҳамагӣ ба ҷуз ду ё се нафар беҳиҷоб буданд, шурӯъ карданд ба ғур задану шулӯғ карданд, вале ман муҳкам истодаму гуфтам: “Аз фардо субҳ дижбони муқобили дарби вурудӣ муваззаф аст аз вуруди хонумҳои беҳиҷоб ба муҳавватаи ситоди муштараки артиш ҷилавгирӣ кунад.” Пас аз ситоди артиш навбат ба нерӯҳои сегона расид. Дар оғоз ба подгони Дӯшонтаппа рафтам ва ҳамаи кормандони занро, ки теъдоди онҳо зиёд буд, дар солуне ҷамъ ва дар бораи ҳиҷоб суҳбат кардам. Дар онҷо занҳо хеле сарусадо роҳ андохтанд, аммо ман қотеъона гуфтам: “Ин дастур аст ва сарпечӣ аз он ҷоиз нест.” Баъд тавзеҳ додам, ки мо намегӯем чодар сар кунед, баҳси чодар нест, сухан бар сари истифода аз рӯсарӣ ва пӯшондани сару гардан аст. Дар ниҳоят дар онҷо ҳам гуфтам ба дижбон дастур додаем аз фардо ҳеч зани беҳиҷоберо ба пойгоҳ роҳ надиҳанд.”
(“Хотирот”-и дуктур Ҳасани Рӯҳонӣ, ҷилди якум, сс. 571-573)

Ин аст шарҳи мухтасари вуруди ҳиҷоби иҷборӣ ба ҷомеъаи Эрон. Албатта, ин ки мегуфтанд "баҳси чодар нест ва кофист рӯсарӣ саратон кунед, то сару гарданатонро бипӯшонад" ҳарфе беш набуд. Пас аз муддате чодар ҳам барои кормандони зани идороти давлатӣ иҷборӣ шуд.

Ва акнун мебинем, ки бо гузашти беш аз 35 сол ҳамон гуфтмони ҳиҷоб дар ҷомеъаи Тоҷикистон дақиқан ба ҳамон шаклу раволе, ки дар Эрон буда, роҳ уфтодааст.

Ба бовари ман, ҳоло ки намунаи Эронро дар баробари чашмонамон дорем, набояд хатоҳои онро такрор кунем. Чиро хато? Ҳар касе, ки дастикам яке-ду ҳафта дар Эрон ва бавежа миёни мардуми шарифи он сарзамин буда (на дар маконҳои ба дур аз иҷтимоъ), бахубӣ дарёфтааст, ки ҷомеъаи имрӯзии Эрон бо ҷомеъаи 37 сол пеш, ки инқилоб карда буд, башиддат мутафовит аст. Нишонаҳои фаровоне ҳокӣ аз дур шудани мардум аз идеулужии ҳоким ва бавежа сиёсатҳои таҳмилии он, аз ҷумла ҳиҷоби иҷборӣ аст. Ва як бори дигар собит мешавад, ки таҳмили ҳеч чизе бар вифқи муроди таҳмилгарон тамом намешавад, ки ҳеч, натиҷае дуруст хилофи хостаи онҳоро ба бор меоварад.

Ба қавли Ризо Мормулак дар филми маъруфи “Мормулак”-и Камоли Табрезӣ:

“Оқои Фазлӣ, инқадр гир надеҳ ба ин ҷавуно! Охе биҳишт ки зӯракӣ намеша, ъазизи бародар! Унқадр фишор меёрӣ, ки аз ун вари ҷаҳаннам мезана берун!”