ЗАБОНИ МИЛЛИИ ТОҶИКОН ПОРСӢ АСТ!

Дар посух ба мақолаи “Забони миллати тоҷик – забони тоҷикист!” ба қалами Фарҳод Раҳимӣ, раиси Фарҳангистони ъулуми Тоҷикистон

Мақолаи Фарҳоди Раҳимӣ, раиси Фарҳангистони ъулуми Тоҷикистон, аз ҳамон ъунвони худ то ба поёни матлаб бо ҳувияти тоҷикон сари ситез дорад. Ин ҷустор, ки дар хабаргузории давлатии “Ховар” мунташир шуда, чунин ъунвон дорад: “Забони миллати тоҷик – забони тоҷикист!” Президенти АИ Тоҷикистон, академик Фарҳод Раҳимӣ дар ҷавоб ба онҳое, ки зарурияти забони миллӣ ва ҳуввияти миллиро дар давлати миллӣ нодида мегиранд”. Он чи мо инҷо нодида мегирем, ғалатҳои имлоӣ ҳатто дар ъунвони матлаб аст, ки ъаломати “тире”-ро дар ҷои ғалат гузошта ва баҷои “зарурат” “зарурият” нивиштаву баҷои “ҳувият” – “ҳуввият”. Асли матлаб бисёр муҳимтар аз ин ғалатҳост.

Оқои Раҳимӣ кӯшидааст ҳамаи тарафдорони забони порсӣ дар Тоҷикистонро афроде муъаррифӣ кунад, ки ба доштани забони миллӣ ва ҳувияти миллӣ эътиқоде надоранд. Саду ҳаштод дараҷа хилофи воқеъият. Воқеъият аз ин қарор аст, ки забони порсӣ сутуни фақарот (сутунмуҳра)-и ҳувияти миллии тоҷикон аст ва порсиситезӣ ъайни тоҷикситезист.

Ӯ сароғоз ба номи расмии забони миллии Тоҷикистон дар Қонуни Асосӣ ишора кардаву менивисад: “Забони давлатию расмии давлати миллии тоҷикон — Тоҷикистони азизи озоду соҳибистиқлол забони тоҷикист ва мақоми ҳуқуқии забони тоҷикӣ ба ҳайси забони давлатӣ дар моддаи 2 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таври равшану возеҳ таъйид шудааст”.

Суҳбат аз ҳамон моддаест, ки тайи 28 соли ахир борҳо тағйир кардааст. Пеш аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҳамин модда номи забони расмии Тоҷикистон “тоҷикӣ (форсӣ)” зикр шуда буд, сипас он табдил ба “форсӣ (тоҷикӣ)” шуд ва дар ниҳоят вожаи “форсӣ” аз Қонуни Асосӣ ҳазф шуд ва бори дигар ба расми шӯравӣ забони давлатии Тоҷикистон расман “тоҷикӣ” хонда шуд. 

Ин бад-он маъност, ки моддаи дувуми Қонуни Асосӣ ҳамвора тобеъи амёли сиёсии давлатмардон буда ва бино ба мулоҳизоти сиёсӣ тағйир кардааст ва наметавонад баёнгари асли ҳувияти забонии мардуми тоҷик бошад. Қонунгузорони Тоҷикистон ҳанӯз ба чунон булуғи сиёсие нарасидаанд, ки бепарво аз вокуниши қудратҳои ғайр номи забони худро ба расмият бишносанд ва тарҷеҳ медиҳанд пойбанди ҳамон номе бошанд, ки Кремлин барои забони мову шумо писандидааст. Вагарна мешуд дар пайи як пурсиши мантиқӣ номи забонро ба асли он баргардонд: То замони ишғоли Иморати Бухоро ба дасти Артиши Сурх номи расмии забони миллии мо чи буд? Форсӣ. Пас аз ишғоли Иморати Бухоро ба дасти Артиши Сурх номи расмии забони миллии мо чи буд? Форсӣ. Кай он табдил ба “тоҷикӣ” шуд? Дар соли 1928 ба дастури мустақими Кремлин. Оё ин тасмимро мо, тоҷикон, гирифта будем? На. 

Иттиҳоди Шӯравӣ намехост, ки берун аз марзҳои он ҳам яке аз забонҳои мардумони Шӯравӣ бо ҳамон ном вуҷуд дошта бошад ва тоза, мақоми расмӣ ҳам дошта бошад. Забони порсӣ бо номи “форсӣ” дар Эрону Афғонистон расмият дошт. Иттиҳоди Шӯравӣ бояд барояш номи дигаре ҷаъл мекард, то битавонад бо тағйири расмулхатту дастури забон забони дигаре биофаринад ва хатари нуфузи “бегонагон”-ро батамом хунсо кунад.

Яъне тамоми кандуковҳо дар манобеъи порсии бостону миёнаву паҳлавию монавию суғдию ғайра дар ин заминаи бахусус беҳуда аст. Чун мавзӯъи баҳси мо мутаъаллиқ ба ҳазорон сол пеш нест, балки рӯйдоде аз торихи муъосир аст. То ҳамин 89 сол пеш ҳам номи расмии забони мову шумо дар сарзамине, ки аз Иморати Бухоро баҷо монд, форсӣ будааст. Ин ҳақиқатро, ки намешавад бо ҳеч рамлу устурлобу тарфанде кетмон кард ё мункир шуд.

Шӯрбахтона, окодемисян Фарҳоди Раҳимӣ дар ин мақолаи худ барои фасл кардан омада, то васл кардан ва ба гунае мавзӯъро баррасӣ мекунад, ки гӯӣ суҳбат аз чанд забони ҷудогона ва мутафовит аст. Ҳатто иртиботи миёни порсию “тоҷикӣ”-ро бо пайванди миёни забонҳои исловии русию белорусию укроинӣ ё забонҳои туркӣ мушобеҳ дониста ва нивиштааст: 

“Феълан русҳо, беларусҳо ва украинҳо миллатҳои алоҳидаанд ва давлатҳои мустақили худро доранд, аммо новобаста ба он ҳар яке аз ин миллатҳо осори таърихиву фарҳангӣ ва хаттии Руси қадимро мероси муштараки худ медонанд. Ҳамчунин “Луғати турк”-и Маҳмуди Кошғариро, ки дар асри XI таълиф шудааст, тамоми миллатҳои туркизабон ҳамчун моликияти зеҳнии умумии худ эътироф кардаанд ва аз он ҳамчун меросдори ҳақиқӣ истифода мекунанд”. 

Ғофил аз ин ки забонҳои русию белорусию укроинӣ имрӯза на танҳо тафовутҳои вожагонии фаровоне доранд, балки аз дастурҳои мухталиф ҳам баҳра мегиранд ва расману ъамалан се забони муҷаззо ба шумор меоянд. Ва гӯишварони забонҳои туркибун бо мутарҷим бо ҳам суҳбат мекунанд, дар ҳоле ки мани порсигӯ нивиштаҳои Фарҳоди Раҳимиро, ки мегӯяд ба “тоҷикӣ” таълиф шуда, бидуни мутарҷим мехонам. Пас муқоисаи ин вазъият бо забонҳои исловӣ ё туркибун қиёси маъалфориқ аст, яъне номуносиб, беҷиҳат ва бедалел аст.

Фарҳоди Раҳимӣ дар ин мақолаи ғайриъилмӣ ва таблиғотии худ номи даҳҳо тан аз бузургони ҷаҳонро овардааст, ки ба қавли ӯ, “дар мавриди таърихи тоҷикон, инчунин маъно ва тобишҳои калимаи тоҷик, истифодаи он дар осори гузаштагон корҳои назаррас ва асарҳои ҷолибе навиштаанд”. Бархе аз дидгоҳҳои ин бузургон дар бораи вожаи “тоҷик”-ро мешавад баиҷмол баррасӣ кард. Барои намуна, дидгоҳи Восилӣ Бортулд (Vasiliy Bartold), торихнигору ховаршиноси шаҳири олмонитабори Русияро, ки то кунун мувассақтарин таърифи вожаи “тоҷик” ба шумор меравад. Ин дидгоҳро, ҳарчанд баланд аст, нахуст ба забони русӣ ва сипас ба порсӣ меоварам:

“Таджик, более ранняя форма тазик или тажик (у Махмуда Каш гарского, I, 324: тежик) - название народа, первоначально в значении "араб" (позже это значение сохранила только форма тази), позднее в значении. "иранец" в противоположность "тюрку". Слово это образовано из названия арабского племени тай. Среди арабских племен тай были ближайшими соседями иранцев; поэтому имя этого племени было перенесено на весь арабский народ... Слову таджик в значении "араб" соответствует в пехлеви тйчйк, в армянском тачик (ср. Horn, Neupersische Schriftsprache, S. 187), в китайском даши. По-видимому, и в Средней Азии иранское население называло так завоевателей- мусульман; ввиду того что по воззрениям той эпохи всякий иранец, принявший ислам, становился арабом (ср. Табари, II, 1508,13), это слово пришло к тюркам в значении "мусульманин, муж из области распространения мусульманской культуры"; а так как большинство известных тюркам мусульман были иранцы, то слово теджик получило в тюркском, как название народа, значение "иранцы". Махмуд Кашгарский (I, 324) объясняет слово тежик как "перс" (ал-фарисй); также и в относящемся к тому же времени Кутадгу билик (изд. Радлова, особенно 8,1) (Бартольд В.В., ТАДЖИКИ. Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы. Том II часть I. Стр 469. М. 1963 .) 

Восилӣ Бортулд (Vasiliy Bartold), ки аз донишмандони мавриди вусуқи худи Фарҳоди Раҳимист, дар бораи маънои вожаи “тоҷик” чунин нивиштааст:

“Тоҷик, ки шакли қадимитари он тозик ё тожик аст (дар асари Маҳмуди Кошғарӣ I, 324: тежик) номи мардум аст; дар оғоз ба маънои “ъараб” буда (ки дертар ҳам ҳамин маъноро дар шакли “тозӣ” ҳифз карда) ва баъдан ба маънои “эронӣ” дар муқобили “турк”. Ин вожа аз номи қабилаи ъараби тоӣ бармеояд. Қабилаи тоӣ (ки Ҳотами Тоии афсонаӣ аз ҳамӯст – Д.Р.) аз наздиктарин ҳамсоягони эрониён буданд; аз ин рӯ номи ин тоифа бар ҳамаи мардуми ъараб таъмим ёфт... Ҳамтои вожаи “тоҷик” ба маънои ъараб дар забони паҳлавӣ “тйчйк” асту дар арманӣ “тачик” (руҷӯъ ба Horn, Neupersische Schriftsprache, S. 187) ва дар забони чинӣ “дошӣ” (dashi). Зоҳиран, дар Осиёи Миёна ҳам мардуми эронии минтақа ишғолгарони мусалмонро чунин меномиданд. Чун бино бар тасаввури мардумони он даврон, ҳар эроние, ки ба ислом гаравида буд, ъараб мешуд (руҷӯъ ба Табари, II, 1508,13), ин вожа ба маънои «мусалмон, марде, ки фарҳанги мусалмониро тарвиҷ мекунад» дар миёни туркҳо ҳам роиҷ шуд. Бештари мусалмононе, ки туркон мешинохтанд, эронӣ буданд ва ба ҳамин далел ҳам вожаи “теҷик” дар мақоми номи мардум дар забони туркӣ ба маънои “эронӣ” ҷо уфтод. Маҳмуди Кошғарӣ (I, 324) вожаи тоҷикро “форс” (ал-форисӣ) таъбир мекунад ва дар китоби “Қутадғу билик” ҳам, ки мутаъаллиқ ба ҳамон даврон аст, тоҷик ҳамин маъноро дорад. ((Бартольд В.В., ТАДЖИКИ. Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы. Том II часть I. Стр 469. М. 1963 .)

Фарҳоди Раҳимӣ, агар ба он фармудаи дақиқу мутқани окодемисян Бортулд таваҷҷуҳ карда буд, мутмаиннан дар баррасии фарзияи В. Зундерманн, пажӯҳишгари олмонӣ, дучори иштибоҳ намешуд. Ончи Зундерманн ҳам мегӯяд, иртиботи мустақим бо маънои аввалияи вожаи “тоҷик” (ъараб) дорад. Албатта, сардаргумии оқои Раҳимӣ дар ин пораи матлаб беш аз пеш машҳуд аст, чун ӯ чанд чизро дарҳам омехта ва мехоҳад саранҷом ба мақсуди худ бирасад, ки боз ҳам сухане ғайриъилмӣ ва муғризона аст. Ӯ суҳбат аз “забони монавии портӣ» мекунад, ки барои забоншиносон ъиборати ғарибест. Монавӣ дин аст, на забон. Ва он нивиштаи Турфони Чин, ки Зундерманн суҳбаташро карда, ба забони суғдӣ буда, на портӣ ё паҳлавӣ. Пас оқои Раҳимӣ мавзӯъеро бо итминони комил тарҳ кардааст, ки худаш бо он ошноии сатҳӣ ҳам надоштааст.

Мавзӯъи пажӯҳиши Зундерманн (Sundermann W. An early attestation of the name of the Tajiks. Berlin, 1993) як матни суғдии монавист, ки ба соли 1000 мелодӣ бармегардад; яъне 2-3 қарн пас аз вуруди ислом ба Осиёи Миёна. Ба бовари ӯ ҳам маънои аслии вожаи тоҷик (tāzik, tāžik, tājik) ҳамон ъараб аст, ки рафта-рафта ба маънои мусалмон ва сипас эронии мусалмон роиҷ шудааст. Ва бардошти ӯ аз ъиборати “par tazigana awak” забону баёни мусалмонӣ аст дар баробари порсии миёна. Зундерманн муътақид аст, ки ин аз нахустин мавориди корбурди вожаи “тоҷик” ба маънои эронии мусалмон аст. Ва ӯ мегӯяд, туркҳои мусалмон, ки муддате пас аз он қудратро дар минтақа ба даст гирифтанд, ба тақлид аз суғдиён ба эрониёни мусалмон “тоҷик” гуфтанд. Яъне дарки Зундерманн аз вожаи “тоҷик” тафовути чандоне бо таърифи Бортулд аз ин вожа надорад ва аслану абадан ба ин маънӣ нест, ки як гурӯҳи қавмии ғайриэронӣ бо номи тоҷик вуҷуд доштааст. Балки ба воруни он бори дигар собит кардааст, ки маънои аввалияи вожаи “тоҷик” ҳамон ъараб аст, ки дар пайи гаравидани ғолиби эрониён ба ислом дар мавриди худи эрониён ба кор рафтааст.

Дигар ин ки ъиборати “par tazigana awak”-ро ба ҳеч рӯй намешавад ба шакли “ба забони тоҷикӣ” тарҷума кард. Суҳбат аз ““awak”, яъне овоз ё лаҳн аст. Матни мавриди таҳқиқи Зундерманн ҳам марбут ба ниёиши монавиён аст. Яъне ниёиш ё дуъохонӣ ба лаҳни тозигона, ки бисёре аз пажӯҳишгарон ҳамчунон муътақиданд, ки манзур аз “тозигона” ҳамон ъарабист. Яъне қироати дуъо ба шева ё лаҳни ъарабҳо. Дар он матн ъиборати “забони тоҷикӣ” вуҷуд надорад, балки “тозигона овок” аст, ки мавриди баҳс аст.

Фарҳоди Раҳимӣ дар ин мақолаи худ номи даҳҳо бузурги дигарро ҳам сипар кардааст, аз ҷумла Саъиди Нафисиро, ки гӯӣ ҳамаи онҳо бо дидгоҳи бепояи ӯ ҳамсӯ бошанд, ки албатта, чунин нест. Ҳамон Саъиди Нафисӣ дар ин бора ба равшанӣ тавзеҳ додааст: “Дар замони Рӯдакӣ шаҳри Бухоро чун дигар шаҳрҳои Мовароуннаҳр шаҳре будааст мураккаб аз нажоди эронӣ ва шояд яке аз қадимтарин мадоин (шаҳрҳо) бошад, ки нажоди мо дар он раҳли иқомат афканда. Ба ҳамин ҷиҳат, мардуми он шаҳр, ба ҷуз ъиддае маъдуд аз нажодҳои дигар, ки баъд ба воситаи ҳаводис бад-онҷо рафтаанд, аз нажоди эронӣ будаанд ва порсизабон. Махсусан аз замоне ки Бухоро, пойтахти Сомониён, маркази адабиёти форсӣ шуд ва умарои Оли Сомон дар ривоҷи ин забон ҳеч фурӯ нагузоштанд, Бухоро маъруфтарин маркази забони мо шуд. Чунонки ҳанӯз пас аз ҳазору анд сол забони аксарияти мардуми Бухоро ва забони бозори он забони порсист ва ҳанӯз аксари мардуми он аз нажоди эронианд, ки имрӯз эшонро ба истилоҳи маҳаллӣ “тоҷик” мехонанд”. (Саъиди Нафисӣ, Аҳволу ашъори Рӯдакӣ, ҷилди 1, сс. 67-68).

Оқои Раҳимӣ барои исботи дидгоҳи ғайриъилмӣ ва муғризонаи худ ишороте ба фарҳангҳои порсӣ ҳам кардааст, аз ҷумла ба “Ғиёс-ул-луғот”-у “Онандроҷ”. Турфа ин ки ҳар ду фарҳанги ёдшуда дар таърифи вожаи “тоҷик” овардаанд: “Он ки турку муғул набошад; дар луғоти туркӣ ба маънии аҳли Фурс нивиштаанд”.

Пас ҳам барои Саъиди Нафисӣ ва ҳам барои фарҳангҳои муътабари порсӣ тоҷик ҳамон эронист, ки забонаш порсӣ аст.

Ё онҷо, ки Саъдӣ мегӯяд:

Ъараб дидаву турку тоҷику Рум,
Зи ҳар ҷинс дар нафси покаш ъулум,

манзур аз “тоҷик” чизе ҷуз Эрону эронӣ наметавонад буда бошад. Вагарна Саъдии Шерозӣ дар қалби Эрон наметавонист номи сарзамини паҳновари худашро зимни баршумурдани ақвому кишварҳои ъумдаи ҷаҳон аз қалам биандозад.

Мушкили ъумдае, ки дар дидгоҳи оқои Раҳимӣ машҳуд аст, нодир нест. Бисёре аз ҳамназарони ӯ мутаваҷҷеҳи ин амри содаву воқеъӣ нестанд, ки номи забону миллат илзоман яке нест. Албатта, муҳандисии қавмии Шӯравӣ ба гунае буд, ки мехост ҳар забонеро бо номи миллати гӯишвари он забон бихонад ва “забони тоҷикӣ” паёмади ҳамон сиёсати ғалат аст. Вале вақти он аст, ки аз қолиби шӯравӣ берун оем ва воқеъиятҳои ҷаҳонро ба гунае, ки ҳаст, бишносем.

22 кишвари ҷаҳон бо миллиятҳои мухталиф имрӯза як забони ъарабиро забони расмии худ медонанд. 54 кишвари мустақил ва 27 воҳиди сиёсии дигар забони воҳиди инглисиро забони расмии худ медонанд. Ва ҳеч кас бо ин пурсиши ғариб рӯбарӯ нашудааст, ки чиро бояд забонашро, масалан, ъарабӣ биномад, на судонӣ ё инглисӣ биномад, на конодоӣ. Ё 21 кишваре, ки забони испониёӣ дар онҳо расмист, чиро барои забонашон номи дигаре, мисли кубоӣ ё пономоӣ ё венезуолоӣ, ихтироъ намекунанд? Оё барои онҳо ҳувияти миллӣ матраҳ нест? Ё истиқлоли Иёлоти Муттаҳидаи Омрико дар хатар аст, ки номи забони миллиаш American нест?

 Ин даҳҳо кишваре, ки ба забонҳои воҳид суҳбат мекунанд, бархе аз ҳам ҳазорон фарсанг фосила доранд, вале боз ҳам забонашон якест. Дар ҳоле ки кишварҳои порсизабон на танҳо забон, балки ҷуғрофиёи воҳид ҳам доранд ва кӯчактарин далели мантиқие барои чанд ном доштани забонашон вуҷуд надорад.Ба ҷуз далел ё ангезаи сиёсӣ, ки забони тавонманди порсиро тикка-пора ва тазъиф кунанд, то дигар маҷоли хуш дурахшидан надошта бошад; ғофил аз ин ки об, агар садпора гардад, боз бо ҳам ошност.

Ҳақиқати торихӣ чизе ҷуз ин нест, ки забони порсии навин бо дарҳам омехтани забони порсии миёна ва забонҳои эронии шарқӣ дар Хуросон шакл гирифту нашъу нумувв ёфт ва ба бахшҳои дигари Эронзамин ҳам доман густард ва аз ҳамон оғоз бо номи “порсӣ” шинохта мешуд. Ъиборати “порсии дарӣ” ба маънои порсии дарборӣ аст. Ба монанди Court English, ки ба маънои инглисии дарӣ ё дарборӣ аст. Сифати “дарӣ” гоҳ ба иқтизои қавоъиди шеър ё далоиле дигар ҷои исмро ҳам гирифта, аммо ҳаргиз забоне муҷаззо аз порсӣ набудааст, балки сирфан сифати он аст. Ҳақиқати торихӣ ин аст, ки номи расмии забони порсӣ дар Бухорои пасошӯравӣ соли 1928 ба дастури бегонагон табдил ба “забони тоҷикӣ” шуд ва дар Афғонистон ҳамин 53 сол пеш (1964) ба салоҳдиди фармонравоёни ғайритоҷик (паштун) расман “дарӣ” ном гирифт. Дар ҳеч як аз ин ду маврид соҳибони ростини ин забон иқдом ба тағйири номи он накардаанд. 

Кӯтоҳсухан, бино ба ҳамаи осори мувассақи ҷаҳон, “тоҷик” ҳамон эронист, ки забони аслӣ ё ъумдааш порсист. Ва дар адабиёти клоссик “тоҷик” ба маънои эронӣ маъмулан дар баробари “турк” меомад; ҳамон гуна ки “ъаҷам” ба маънои эронӣ дар баробари “ъараб” қарор мегирифт: турку тоҷик, ъарабу ъаҷам. Ин байти маъруфи Саъдӣ ҳам мисдоқи ин ҳақиқат аст:

Шояд, ки ба подшаҳ бигӯянд,
Турки ту бирехт хуни тоҷик.

Намунаи мутааххиртаре аз Абулқосими Лоҳутии Кирмоншоҳӣ ҳам ҳаст, ки соли 1926 суруда ва “насли форсӣ”-ро бо “тоҷикон” яке медонад:

Мо гавҳари НАСЛИ ФОРСИро конем,
Мо коргаҳи тарбияти инсонем.
Ғафлат манамоед зи омӯзиши мо,
Мо модари ояндаи ТОҶИКОНЕМ.

Дар миёни бузургоне, ки дар ин мавзӯъ осори гаронборе аз худ ба ёдгор гузоштаанд, Фарҳоди Раҳимӣ аз Тӯрақул Зеҳнӣ ҳам ёд кардааст. Аммо дидгоҳи Зеҳнӣ ҳам бо мавзеъи оқои Раҳимӣ тафовути саддарсадӣ дорад.

Тӯрақул Зеҳнӣ дар мақолаи “Мубоҳиса дар бораи забон ва адабиёт”, ки соли 1926 дар рӯзномаи “Овози тоҷик” мунташир шуд, мавзеъи мантиқии худро чунин тавзеҳ додааст:

“...Бинобар ин, адабиёти форсии муштаракро ба кишваре ё вилояте нисбат додан норавост, зеро падидоваранда ва офаринандаи ин адабиёти нафису муҳташам танҳо мовароуннаҳриён ё хуросониён, эрониён набуда, балки дар ин роҳ муштаракан хидматҳо ва ҷонситониҳо ба вуҷуд омада ва гуна-гуна шоъирони муҳтарам аз ҳар сарзамин гул кардаанд. Бинобар ин, адабиёти форсӣ муштарак аст; чи афғон, чи тоҷик, чи эронӣ, ҳатто ҳиндустониҳои мусалмон ҳақ доранд бигӯянд: адабиёти мост!

Гузашта аз ин, адабиёти форсиро адабиёти Эрон, адабиёти Афғонистон, адабиёти Мовароуннаҳр гуфтан, адабиётро нисбат ба замину мамлакат додан аст ва дар ъайни замон ҳадде таъйин намудан лозим меояд. Он гоҳ доираи адабиёти форсӣ хурду маҳдуд хоҳад шуд. Вале вақте ки мо номи адабиёти форсиро ба забон меронем, пеши назари мо як соҳати хеле васеъе намудор мегардад, ки як тарафи ин соҳати адабӣ Эрон, тарафи дигараш Афғонистону Ҳиндустон ва як қисматаш Мовароуннаҳр ном дорад.

Бинобар ин, адабиёти форсӣ ҳамеша ва ҳар ҷо адабиёти форсӣ ва муштарак аст ва ба воситаи ҳамин забони адабии форсӣ дар миёни ҳама форсизабонони Шарқ ба як услуби салису тарзи баёни сода метавон рӯҳ ва фикри инқилобиро нашр ва паҳн сохт. (Тӯрақул Зеҳнӣ, Мубоҳиса дар бораи забон ва адабиёт, “Овози тоҷик”, 25.05.1926, 6, 9, 17, 19 жуани 1926).

Зеҳнӣ дар ҳамин мақола меафзояд:

“Хусусан, ҳамин нукта хеле диққатро ҷалб мекунад, ки шеъри форсие, ки аввалин маротиба гуфта шудааст, аз Ҳаким Абулҳафси Суғдии Самарқандӣ ном кас содир шудааст. Ва тазкираи шоъиронро низ нахустин бор Давлатшоҳи Самарқандӣ таълиф фармудааст”.

Пас забони мо барои андешаманде чун Тӯрақул Зеҳнӣ дар ъаҳди Шӯравӣ (соли 1926) ҳамчунон “форсӣ” будааст ва адабиёти он – адабиёти форсӣ.

Фарҳоди Раҳимӣ Садриддин Айниро ҳам ҷузъи касоне медонад, ки дар ин мавзӯъ “корҳои назаррас ва асарҳои ҷолибе навиштаанд”. Ҳаққ асту рост, агар ба ин пора аз матлаби Айнӣ, ки он ҳам соли 1926 дар “Овози тоҷик” мунташир шуда, таваҷҷуҳ кунед:

“Дар сафҳаи 38, сатри 5 “70 дона олуҳои калон” таъбир ёфтааст ва ҳол он ки ҷамъ наёмадани исм баъд аз илҳоқаш ба адад аз қоъидаҳои маълуми ФОРСӢ аст. Чунончӣ, дар ҳамин сафҳа, сатри 8 “сад дона себи сурх чида буд” таъбир ёфтааст, ки мувофиқи қоъида аст”.
(Садриддин Айнӣ. Китобҳои тоҷикӣ, (дар бораи китоби Саид Ризо Ализода), “Овози тоҷик”, 30 жуан ва 5 жуиеи 1926)

Пас аз диди Айнии соли 1926 ҳам номи забони мо чизе ҷуз “форсӣ” набудааст. Ҳатто пас аз он ки Кремлин тасмимашро гирифт ва бар тоҷикон фишор овард, ки забонашонро “тоҷикӣ” биноманд, Садриддин Айнӣ, ки тамоми осорашро ба хатти порсӣ нивиштааст, тарҷеҳ медод аз ъибороте чун “забони тоҷик” ва “адабиёти тоҷик” истифода кунад, яъне забону адабиёти мутаъаллиқ ба қавми тоҷик; на “забони тоҷикӣ” ва “адабиёти тоҷикӣ”.

Намунааш инҷост:

"“Инро ҳам аз ёд набаровардан даркор аст, ки барои ба кор андохтани забони оммафаҳми тоҷик лаҳҷаи ҷоеро асос кардан гирифтан лозим аст, лекин ба шарти пурра кардан ва дуруст кардани он бо лаҳҷаҳои ҷойҳои дигар... Барои оммафаҳм кардани забони адабиёти тоҷик тафтиш кардан ва донистани лаҳҷаҳои кӯҳистон низ зарур аст”. (С. Айнӣ. Забони тоҷикӣ // Раҳбари дониш, 1928, шумораи 11-12, с.45)."

Ҳамин ҳолатро мешавад дар раҳнамудҳои Абдулқодир Муҳйиддинуф, аз сиёсатмадорони фарзонаи тоҷик дар авоили садаи 20, мушоҳида кард. Ҳатто дар соли 1929 ӯ дар мақолае таҳти ъунвони “Фикрҳои мо дар бораи забони адабии тоҷик”, ки дар рӯзномаи “Тоҷикистони сурх” мунташир шуд, беибо номи ростини забонро ба шакли “порсӣ” борҳо ба кор бурдааст. Худ бихонеду доварӣ кунед:

“1. Дар омӯхтани забони гуфтугӯии омма кӯшиш кунем суханҳо, луғатҳои порсӣ, ки дар ҳар ҷо дар байни ҷамоаҳои гуногуни порсигӯ кор фармуда мешавад, ҷамъ кунем ва батадриҷ онҳоро дар адабиёт кор фармоем, умумӣ кунем ва бо ин роҳ доираи забони адабии худро фарох созем.
2. Суханҳои порсиро, ки ба сабаби тафовути лаҳҷаҳо ва бесаводии мардум талаффузаш вайрон шудааст, бояд ислоҳ кунем. Хусусан, дар вақти навиштан мувофиқи қоъидаи забон бинависем.
3. Ба андозае, ки метавонем, дар гуфтугӯ ва навиштан суханҳои арабиро кор нафармоем. Дар ҷойи суханҳои арабӣ аз забони гуфтугӯии омма, аз забони зинда, суханҳои порсӣ биёбем ва кор фармоем. Аз забони арабӣ он калимаҳоро нигоҳ дорем, ки ба ҷояш суханҳои порсии осону равон ёфта наметавонем.
4. Бо адабиёти куҳна, бо асарҳои устодони қадими забони порсӣ ошноии худро биафзоем. Ҳар чизе, ки аз онҳо қобили истифода аст, истифода кунем. Ва бо ин роҳ низ забони адабии худро такмил намоем.

(Абдулқодир Муҳйиддинов, Фикрҳои мо дар бораи забони адабии тоҷик // Тоҷикистони сурх, 09.01.1929)

Ҳатто яке аз мубаллиғони гузори тоҷикон ба хатти лотин дар Русия дар соли 1928 ҳамчунон қабул дошт, ки номи дақиқу ростини забони миллии тоҷикон чизе ҷуз «форсӣ» нест ва нивишта буд:

“Агар мунавварфикрони форсӣ, мунавварфикрони Ҳинд, Афғонистон ва Эрон ҳақиқатан ба донистани корҳои инқилобӣ майл ва орзу дошта бошанд, барои онон ҳарфҳои лотинӣ ва забони содаи моро омӯхтан, аз “Гулистон” ёд кардан ва бо ин навъ савод омӯхтани деҳқонони тоҷик осонтар хоҳад шуд”. (проф. Шилд, мақолаи “Забони деҳқонон ё забони мунавварфикрон”, “Правда Востока”, 30 уктубри 1928, с. 42-43, баргирифта аз китоби “Забони тоҷикӣ дар мабнои мубоҳисаҳо”, 2007).

Оё мешавад чунин талаққӣ кард, ки дағдағаи ҳамаи ин бузургон беҳбуди вазъияти забони порсӣ дар Эрон будааст? Мусалламан, на. Манзурашон аз “забони порсӣ” чи буда пас? Албатта, ки забони миллии тоҷикон. 

Аммо бо мурури замон аз Петерзбургу Маскав як чунин дидгоҳи тафриқаандозе ба Осиёи Миёна тазриқ шуд, ки “забони форсӣ” забони китобист ва ба дур аз дастраси мардуми ъавоми кӯчаву бозор, ки ба “забони тоҷикӣ” суҳбат мекардаанд. Ховаршиносони сиёсатзадае, ки дар воқеъ, корашон пиёда кардани сиёсатҳои истикбории Шӯравӣ буд, ба монанди Семюнуфу Дёкуфу Бертелсу ғайра, аз ъавомили шӯрависозии фарҳангӣ ва порсизудоӣ дар минтақа буданд ва ин дидгоҳи сиёсиро дар маҳофили ъилмӣ ҳам тарҳ мекарданд. Абдулхолиқи Набавӣ дар китоби “Забони тоҷикӣ дар мабнои мубоҳисаҳо” (2007) дар ин бора гуфтоварди ҷолибу омӯзандае аз Раҳим Ҳошим дорад. Таваҷҷуҳ дошта бошед, ки дар ин моҷаро ғайритоҷикон тарафдори “забони тоҷикӣ” ва тоҷикон пойбанди “забони форсӣ” будаанд:

“Устод Раҳим Ҳошим аз чӣ иборат будани ақида ва нуқтаи назари ин хостгорони забони тоҷикиро муфассал шарҳ медиҳад. Эшон дар ин маврид асосан ду ақида пешниҳод дошта буданд: як гурӯҳ тарафдори “қабул кардани забони умумии форсӣ” буданд, ки одатан инҳоро байналмилалчиён меномиданд ва қисми дигаре хостани “забони содаи авоми тоҷик”-ро ҷонибдорӣ мекарданд. Масалан, шарқшинос Дяков ба ин ақида буд ва дар ниҳоят навишта буд, ки: “Ба асоси забони адабии тоҷикӣ яке аз лаҳҷаҳои тоҷикии машҳур ва бештар фаҳмида мешудагиро мондан даркор аст”. Аммо Дунбол, ки ба сифати намояндаи байналмилалчиён баромад мекард (рӯзномаи “Правда Востока”, 24 октябри 1928) ва аз ҷумла Музаффар – муаллифи мақолаи “Барои забони тоҷикии оммафаҳм” (“Правда Востока”, 14 уктобри 1928) ба баҳс рафта, чунин иброз медорад: “Агар мо барои таъсири инқилобӣ иҷро кардан ба оммаи миллат ва қабилаҳое, ки дар таҳти ҳокимият ва ё таъсири ҷаҳонгирони инглис ҳастанд, як яроқи маҳкам дошта бошем, бад аст? Ба фикри ман забони “китобӣ”-и форсии ҳозира, ки то як дараҷа ба тоҷикӣ татбиқ карда хоҳад шуд, дар ин соҳа як рули бисёр муҳим бозӣ хоҳад кард”.

(Абдухолиқи Набавӣ, Баҳсҳои илмӣ ва мафкуравӣ оид ба забони тоҷикӣ дар солҳои 20-ум, “Забони тоҷикӣ дар мабнои мубоҳисаҳо”, с. 25)

Пас чигуна мешавад иддиъо кард, ки тарафдорӣ аз тарҳи тафриқаандозу хурдкунандаи рақиби ишғолгар ъайни хидмат ба миллату меҳан будаву пойбандӣ ба забони тавонманду ягонаву фаромарзии миллат – ъайни мухолифат бо ҳувияти миллӣ ё хиёнат? Оё аз фарзандони Рӯдакию Фирдавсӣ интизор меравад, ки ба ҳақир ҷилва додани забонашон тан бидиҳанд ё ъазамати онро ҳифз кунанд? Бад нест дар чорчӯби ин мавзӯъ ин фароз аз китоби устод Шакурӣ “Сарнавишти форсии тоҷикии Фарорӯд дар садаи бист”-ро дигарбора бихонем:

“Даҳаи 20-30 асри ХХ давраи инкори ҳастии торихии инсон буд ва даъво доштанд, ки торих аз даврони сусиёлизм оғоз меёбад ва ҳар чи пеш аз он буд, торих набуд. Нестангорӣ (ниҳилизм)-и русӣ, ки торихе дорад ва дар садаи нӯздаҳум дар румони Тургенев “Падарон ва фарзандон” тасвир шудааст, дар садаи ХХ аз рӯҳияи инқилобӣ тавоноии бештар пайдо кард. Сарманшаи маънавиятситезӣ, аз ҷумла бединии ҷангҷӯй аз ҳамон нестигароии торихӣ буд. Нестигароии фарҳангӣ дар сиёсати ҳизби кумунист ва давлати шӯравӣ нуфузи комил ёфт ва саросари қаламрав ва импротурии шӯравиро фаро гирифт. Аз эҳтимол дур нест, ки он ақидаи ховаршиносони рус, ки мегуфтанд тоҷикон забони адабӣ (меъёр) надоранд, аз ҳамин сиёсат ғизо гирифта бошад ва онҳо ба маҳзи ин ки хилофи сиёсат нараванд, чунин ақидае пеш ниҳода буданд”. (Муҳаммадҷон Шакурии Бухороӣ. Сарнавишти форсии тоҷикии Фарорӯд дар садаи бист. Душанбе, “Адиб”, 2003, с.21)

Яъне он ховаршиносони сиёсатпешаи Шӯравӣ, ки дастбакори муҳандисии қавмӣ дар Осиёи Марказӣ буданд, сарфи назар аз гузаштаи адабии бамаротиб пурбортари тоҷикон мехостанд моро маҳрум аз забони адабӣ ё меъёр ҷилва диҳанд ва бароямон забони тозае бо номи “тоҷикӣ” сохтанд. Ва мо, ҳатто акнун, ки кишварамон расман мустақил ба шумор меояд, ҳанӯз қодир ба рафъи паёмадҳои он ҷинояти фарҳангии бегонагон нестем.

Зимнан, Фарҳоди Раҳимӣ устод Шакуриро ҳам дар феҳрести фарзонагоне овардааст, ки дар бораи ҳамин мавзӯъ доди сухан додаанд. Аммо, чуноне ки мебинем, он хирадманди равоншод ҳам бо оқои Раҳимӣ ҳамсӯ ё ҳамназар набудааст. 

Боварнакарданист, ки бо вуҷуди ин ҳама истидлоли мантиқию торихӣ Фарҳоди Раҳимӣ менивисад:

“Бо назардошти арзёбии андешаҳои муддаиёне, ки ҷонибдори “форсӣ” номгузорӣ шудани забони тоҷикӣ мебошанд, метавон дарёфт, ки онҳо бо ин ҳуҷуми худ ба яке аз бунёдитарин арзишҳои миллӣ, аслан ҳадафҳои пардапӯши сиёсиро пайгирӣ мекунанд”.

Яъне ӯ дар ъайни тарҳи иддиъоҳои бепоя ва дифоъ аз як нақшаи комилан сиёсии тафриқаафканонаи Кремлин ба худ ин ҳақро ҳам медиҳад, ки посдорони забони порсии тоҷиконро муддаъиёне бихонад, ки аҳдофи сиёсии пинҳонеро дунбол мекунанд.

Он муддаъиён киҳо ҳастанд? Абдулқодир Муҳйиддинуф? Ё Садриддин Айнӣ? Ё Тӯрақул Зеҳнӣ? Ё Восилӣ Бортулд? Ё тамоми фарҳангномаҳои муътабари ҷаҳон? Ё шахси ҳазрати Саъдии Шерозӣ? Ё тамоми гузаштагони мо, ки то соли 1928 расман ва бепарво ҳама ҷо ҷор мезаданд, ки номи забонашон порсӣ аст? Ё қонунгузороне, ки соли 1989 номи “форсӣ”-ро ба забони мо баргардонданд? Магар мешавад, ки тамоми торихи мактуби мо, тамоми осори порсии навин аз Рӯдакӣ то Айнӣ, ҳамаи ин милюнҳову милёрдҳо инсон муддаъӣ бошанду воқеъият аз қароре дигар? Магар дар дарбори Сомониён, ки намоди давлатдории кунунии тоҷикон аст, ҳам оё муддаъиён гирди ҳам омада буданд, ки номи забонашонро “порсӣ” медонистанд?

Ё Худой накарда, Носири Хусрав муддаъист, ки фармуда:

Гар ту ба табор фахр дорӣ,
Ман мафхари гавҳару таборам.
Ашъор ба порсию тозӣ
Бархону бидор ёдгорам.

Ё ангушти иттиҳом ба Мавлавӣ нишона рафта, ки мегӯяд:

Порсӣ гӯем, шоҳо, огаҳӣ худ аз фуод,
Моҳи ту тобанда боду давлатат поянда бод!

Ё ин ки дар васфи забонаш ба чи зебоӣ фармояд:

Мусалмонон! Мусалмонон! Забони порсӣ гӯям,
Ки набвад шарт дар ҷамъе шакар хурдан батанҳоӣ.

Ё, забонам лол, қарор аст дигар ҳеч як аз ин бузургонро ниёи худ надонем? Аз онҳо дасту дил бишӯем, чун пойбанди порсӣ будаанд? 

Пушти по задан ба ин ҳама истидлолу ториху арзишҳои фарҳангии тоҷикон барои ҳифзи паёмадҳои як ҷинояти мудҳиши фарҳангӣ ъалайҳи мардуми тоҷик аз кай то ҳоло хидмат ба миллату меҳан ном дорад?

Фарҳоди Раҳимӣ порсӣ номидани забони миллии Тоҷикистонро “зери суол гузоштани арзишҳои миллӣ” ва “яке аз роҳҳои тафриқаангезӣ ва тира кардани фазои ақидатии ҷомеа” медонад. Ғофил аз ин ки худи ӯ ва ҳамназаронаш дар ҳоли латма задан бар якпорчагии миллати тоҷик ҳастанд. Чигуна? Шарҳ медиҳам.

Ҳатман раиси арҷманди Фарҳангистони ъулуми Тоҷикистон таваҷҷуҳ доштааст, ки ҳамаи тоҷикон як забони модарии воҳид надоранд. Яъне забони порсӣ забони миллии ҳамаи тоҷикон аст, аммо тоҷиконе ҳам ҳастанд, ки забони модаришон мутафовит аст. Забонҳои помирӣ ва яғнобӣ ҳам мутаъаллиқ ба тоҷикон аст ва дар ин амр шакке нест. Пас бар пояи кадом асли мантиқ мешавад танҳо як забонро аз ин миён “тоҷикӣ” номид ва мобақиро ғайритоҷикӣ? Агар ин забонҳо ҳама мутаъаллиқ ба тоҷикон ҳастанд, пас табъан ҳамаашон тоҷикианд ва яке аз онҳо забони миллист, ки порсӣ ном дорад.

“Тоҷикӣ” номидани танҳо яке аз забонҳои тоҷикон хилофи мафҳуми миллат аст ва дар ҷомеъа тафриқа эҷод мекунад.

Фарҳоди Раҳимӣ муддаъӣ шудааст, ки “Аҳёнан дар ҷомеаи мо баъзе афроди худогоҳу нохудогоҳ сару садо баланд мекунанд, ки гӯё мо – тоҷикон бо тоҷикӣ ном бурдани забони хеш дар роҳи дастрасӣ ва иртиботи худ ба осори хаттии ниёгон ва ҳамзабонони бурунмарзиамон монеа ба вуҷуд овардаем. Ин иддао ҷуз ҳангоматалабӣ чизи дигаре нест ва дар ин росто аслан ҳеҷ мушкилоте ҳам наметавонад вуҷуд дошта бошад”.

Монеъе, ки ошкоро вуҷуд дорад ва қобили инкор ҳам нест, пеш аз ҳама хатт аст. Хатти таҳмилии пириллик садди Чинест, ки намегузорад тоҷикон ба дастовардҳои ъилмию адабии ҳамзабононашон дастрасӣ дошта бошанд ва ин мавзӯъ барои раиси Фарҳангистони ъулум бояд дағдағаи аслӣ бошад. Шакке надорам, ки ӯ ҳам мехоҳад, ки мардуми Тоҷикистон ба тамоми осори мавриди ниёзашон ба забони модарии дастрасии тамому камол дошта бошанд.

Ин муҳим танҳо замоне бароварда хоҳад шуд, ки ҳашт милюн ҷамъияти Тоҷикистон хатти даҳҳо милюн ҳамзабони худ ва дар воқеъ, хатти асили забони миллии худро фаро бигиранд. Тамоми осори бузургони мо тайи беш аз 1200 сол, ки забони порсии навин по гирифту ҷаҳонгир шуд, ба хатти порсӣ тадвин шудааст. Афзун бар ин, тамоми осори муҳимми ъилмию адабии ҷаҳон имрӯза ба забони модарии мо дар дастрас аст, аммо ба хатти порсӣ. Пас барои гушудани дари ганҷинаи ъилм ба забони миллии Тоҷикистон кофист, ки барномае барои гузори тадриҷӣ ба хатти порсӣ таҳия ва иҷро шавад. Ин яке, албатта, мавзӯъи аслии мақолаи оқои Раҳимӣ набуд ва сирфан ишорае гузаро карду кардем.

Шӯрбахтона, бояд пазируфт, ки мақолаи раиси Фарҳангистони ъулуми Тоҷикистон сирфан як мушт иддиъои бепояе буд, ки ҳеч кадом мавриди таъйиди коршиносон нест ва дар ин фурсат талош шуд мавориди ъумдаи он бармало шавад. Пас беҳтар аст оқои Раҳимӣ ба андарзи худ ъамал кунанд ва “на бо суханбозиву муҳокимарониҳои омиёна, балки бо далелҳои асосноку раднопазири илмиву таърихӣ ва мадорики муътамади забоншиносӣ ин иддаои худро ба исбот расонанд”. Порсӣ будани забони мо иддиъо нест, балки ҳақиқатест, ки торих бо тамоми вуҷудаш ҷор мезанад. Дар ҳоле ки аз ҳузури истилоҳи сиёсии “забони тоҷикӣ” дар торихи мо фақат 89 сол мегузард. Ва он ҳам сирфан ба далели сиёсӣ, на ъилмию торихӣ.

Фарҳоди Раҳимӣ ҳам дар мақолааш пинҳон накардааст, ки мавзеъгирии ӯ сиёсист. Талвеҳан пазируфтааст; онҷо ки мегӯяд, таъбири раисиҷумҳури Тоҷикистон аз вожаи “тоҷик”-ро ҳамаи мо бояд “ҳамчун аксиома қабул намоем”. “Аксиома”, яъне ҳақиқати ошкору бадеҳӣ. Яъне ҳар чи Эмомалӣ Раҳмон дар мавриди ин мавзӯъи ъилмӣ фармудааст, аз назари оқои Раҳимӣ, бояд барои ҳамаи тоҷикон ҷузъи бадеҳиёт (“аксиома”) бошад. Сарфи назар аз ин ки ъилми ғайрисиёсӣ ва ғайримуғризона чи мегӯяд. Яъне, масалан, агар фардо раисиҷумҳур дар фармоне номи расмии забони моро “порсӣ” эълом кунад, бино ба мантиқи Фарҳоди Раҳимӣ, худи ӯ ҳам бояд самимона номи ростини забони моро бипазирад ва дар тарафдорӣ аз он мақолоти муфассал ва чи басо рисолаҳои ъилмӣ бинивисад.

Аммо касоне, ки ъилмро тобеъи сиёсат намедонанд, таври дигар фикр мекунанд. Чун медонанд, ки бо дастури раҳбари як кишвар, масалан, маънои вожаи “тоҷик” тағйир намекунад. Фарҳоди Раҳимӣ ба китоби “Тоҷикон дар оинаи таърих”-и Эмомалӣ Раҳмон истинод карда, ки мегӯяд: “Маънои калимаи «тоҷик», чунонки медонем, мардуми тоҷдор, наҷибу озода ва озодманиш аст. Ва номи имрӯзаи тоҷик ҳамчун муродифи номи этникии эрониёни кунунӣ ба ивази вожаи ориёӣ омадааст» (Эмомалӣ Раҳмон, “Тоҷикон дар оинаи таърих”. Китоби якум. Аз Ориён то Сомониён, саҳ 102.).

Дар бораи маънои вожаи “тоҷик” болотар бисёр муфассал нивиштам. Аммо дар мавриди иртиботи он бо вожаи “тоҷ”, дар воқеъ, набуди иртиботи вожаи “тоҷик” бо “тоҷ” бояд чанд ҷумлаи дигар ҳам нивишт. Албатта, окодемисян Бортулд беш аз 100 сол пеш қотеъона ва бо итминони тамом нивишта буд, ки вожаи “тоҷик” рабте ба “тоҷ” надорад. (Бартольд В.В., ТАДЖИКИ. Общие работы по истории Средней Азии. Работы по истории Кавказа и Восточной Европы. Том II часть I. М. 1963) . Вале мешавад инҷо далелашро ҳам равшантар баён кард.

Вожаи “тоҷ” ъарабишуда аст ва баромада аз “тога”-и порсии бостон. Яъне, агар қарор буд “тоҷик” бо “тоҷ” иртибот дошта бошад, бояд шакли аввалияи он “тогик” мешуд. Дар ҳоле ки дар миёни ашколи мухталифи вожаи “тоҷик” (тожик, тозик, тежик) “тогик” ҳаргиз набудааст. Ва, ҳамон гуна ки пештар ҳам гуфта шуд, ин вожа ба маънои “ъараб” пеш аз ислом ҳам дар забони порсии миёна будааст. Пас аз манзари забоншиносию торих имкон надорад, ки вожаи "тоҷик" ба "тоҷ" кӯчактарин рабте дошта бошад.

Вале дар як мавриди бахусус Фарҳоди Раҳимӣ, бар хилофи фармудаи худ, дидгоҳеро баён кардааст, ки хилофи дидгоҳи Эмомалӣ Раҳмон аст. Раҳимӣ муътақид аст, ки “порсӣ” номидани забони миллии Тоҷикистон истиқлолу ҳувияти миллии тоҷиконро таҳдид мекунад. Дар ҳоле ки Эмомалӣ Раҳмон гуфта буд:

“Албатта, «форсӣ» ё «форсии дарӣ» номидани забони ҳозираи тоҷикӣ на хилофи ҳақиқати таърихист ва на халале ба истиқлолияти кишвари мо мерасонад. Дар ҷаҳони имрӯза мо чандин кишвареро, монанди мамлакатҳои араб мешиносем, ки бо вуҷуди истиқлолияти ому том номи забонашон муштарак аст. Ҳанӯз С.Айнӣ навишта буд, ки тоҷикон «халқи форсизабони Осиёи Миёна ва Хуросон мебошанд», ки баъд аз ислом ба онҳо «номи «тоҷик» ва ба забонашон «забони форсӣ» ё ин ки «забони тоҷикӣ» дода шуд.” (Эмомалӣ Раҳмон, Забони миллат – ҳастии миллат)

Пас Фарҳоди Раҳимӣ, ки қарор аст фармудаҳои раисиҷумҳурро чун бадеҳиёт ё ҳақиқати ошкор (“аксиома”) қабул кунад, бояд бипазирад, ки “форсӣ” номидани “забони ҳозираи тоҷикӣ” на хилофи ҳақиқати торихист ва на халале ба истиқлоли кишвари мо мерасонад. Ҳамон гуна даҳҳо кишвари дигар як забони расмии воҳид доранд.

Дар ҳамон китоби Эмомалӣ Раҳмон мехонем:

“Зуҳури номвожаи «Тоҷикистон» ва таркиби «забони тоҷикӣ» дар ибтидои садаи XX сабабҳои хоси сиёсӣ ва далелҳои дурусту объективӣ низ дошт. Аввал он ки ҳангоми таъсиси ҷумҳуриҳои Шӯравии Осиёи Миёна пас аз Инқилоби Октябр номи ҷумҳуриҳои нав ва забони онҳо аз номи миллат ва қавму қабилаҳои сокини онҳо гирифта шуд, ба мисли Ӯзбекистон, Туркманистон, Қирғизистон. Бинобар ин, аз ин нигоҳ Тоҷикистон ва забони тоҷикӣ низ мутобиқи ин меъёр буд”.

Ин дақиқан ҳамон мавзӯъест, ки пештар ба он ишора доштем. Яъне пайдоиши ъиборати “забони тоҷикӣ” як тасмими комилан сиёсӣ буд, ки дар фароянди муҳандисии қавмии Шӯравӣ ва буридану дӯхтани Осиёи Марказӣ ба дасти Артиши Сурх сурат гирифт. Ва инро раисиҷумҳури Тоҷикистон ҳам таъйид кардааст ва оқои Раҳимӣ ночор аз пазируфтани ин ҳақиқати ошкор (“аксиома”) ҳам ҳаст.

Фарҳоди Раҳимӣ дар поёни матлабаш менивисад:

“Дар шароити кунунии таърихӣ бурди мо ва тамоми мардуми ориётабор ин аст, ки бо истифода аз имконоти мавҷуда муваффақ шудем, ки дар гӯшае аз ҷуғрофияи густурдаи Ориёвиҷи таърихии аз ҳам фурӯпошида давлати миллие бо номи Тоҷикистон таъсис намоем”.

Бо руҷӯъ ба ҳамон бурҳаи торихӣ, ки Эмомалӣ Раҳмон ба он ишора кардааст, бояд гуфт, ки на мо хоҳони таъсиси Тоҷикистон будем ва на муваффақ шудем онро бисозем, балки Русия тасмим гирифта буд сарзамини порсигӯи паҳновари Бухороро тикка-пора кунад, шаҳрҳои онро ба дигарон ва кӯҳистонашро бо номи “Тоҷикистон” ба тоҷикон диҳад. Аз Фарҳоди Раҳимӣ ба ъунвони донишманд интизор меравад, ки ҳақоиқи торихиро, онгуна ки ҳаст, бар қалам биронад.

Ва аммо дар посух ба ин вопасин ҷумлаи матлаби Фарҳоди Раҳимӣ, ки мегӯяд: “Тоҷикӣ ном бурдани забон ва ҳар арзишу муқаддасоти ин миллат на тафриқаангезӣ ва гусастан аз асли хеш, балки арҷгузорӣ ва эҳёи забону тамаддуни дерин ва фарҳанги асили аҷдодии мост”, бояд гуфт, ки истилоҳи сиёсии “забони тоҷикӣ” 89 сол бештар ъумр надорад ва зери сояи забони порсии беш аз 1200-сола дида намешавад. Ҳеч далели мантиқӣ, торихӣ, фарҳангӣ ва дар кул, ъилмие вуҷуд надорад, ки як забони воҳид се номи ҷудогона дошта бошад. Сирфан бояд ҳақро ба ҳақдор доду танро ба мантиқ. Ба хотири ҳифзи якпорчагии миллат, тадовуми забон, густаришу болишу шукуфоии он, сарбаландии тоҷикон, ҳифзи мероси маънавии ҳазоронсолаи тоҷикон, шарокат дар тамоми ифтихороти фарҳангии порсигӯёни ҷаҳон, пешбурди ъулуму фунуни Тоҷикистон, рушди худшиносии миллии мардум ва даҳҳо нияти хайри дигар бояд номи ростини забони миллии Тоҷикистонро, ки чизе ҷуз порсӣ нест, ба расмият шинохт ва барномаи гузори тадриҷӣ ба хатти порсиро пиёда кард.

Зинда бод порсӣ! Поянда бод Тоҷикистон!

PS: Барои ҷилавгирӣ аз итолаи матлаб аз зикри бархе нукоти рез, ба монанди иштибоҳ гирифтани Ғулом Ҷелонии Доварӣ бо Бохтарӣ ва номҳои таҳрифшудаи пажӯҳишгарон, ки шояд ҳокӣ аз огоҳии нокофии муаллиф аз мавзӯъ бошад, худдорӣ шуд. 

زندگی Зиндагӣ

Зиндагӣ
Ғоилаи номуртабитест.
Ҳамаро дорад.
Аммо ҳеч чизе дарбар надорад,
Ки ман мехостам.

Холест, ки маълум нест,
Чиро дар ин бахши танам шукуфта.

Шеърест, ки ман ҳаргиз насуруда будам,
Аммо ба суруданаш водошта.

Зиндагӣ
Илтиҳоби лаҳзаҳоест, ки ману ту бо ҳам гудохтем,
Ғофил аз илтиҳобашон.

Навоҳоест,
Ки ҳаргиз бо ҳам нанавохтем,
Аммо навохтем,
Ғофил аз вуҷудашон.

Зиндагӣ
Ҳаминест, ки ҳаст.

زندگی

غائلۀ نامرتبطی است
همه را دارد
اما هیچ چیزی دربر ندارد

که من می خواستم

خالی است که معلوم نیست

چرا در این بخش تنم شکفته

شعری است که من هرگز نسروده بودم

اما به سرودنم واداشته

زندگی

التهاب لحظه هایی است که من و تو با هم گذاختیم

غافل از التهاب شان

نواهایی است

که هرگز با هم ننواختیم

اما نواختیم

غافل از وجودشان

زندگی 

همینی است که هست

Шаҳре, ки бо вуҷуди ин ҳама тазодду таноқузаш ъошиқона дӯст дорем...

این شهر کجاست؟

شهری که زبان دولت و ملتش سرشار از افتخار به تاریخ و گذشتگانش است، اما با بیل و کلند و بولدوزر و جرثقیل به جان ساختمان‌های تاریخی‌اش درافتاده؛

شهری که خود را نگین و نماد تمدن سامانیان می‌داند، اما از رسم‌الخط دربار سامانیان بیزار است؛

شهری که نام رودکی را بر خیابان و برزن و باغ و راغش گذاشته، اما نام زبان رودکی را نمی‌پسندد؛

شهری که هزاران مهاجر کاری چینی دارد، اما صدها هزار ساکن خود را به مهاجرت کاری در خارج گسیل می‌کند؛

شهری که ساختمان‌های چندمیلیون‌دلاری می‌سازد، اما برای ساختن کارخانه پول ندارد؛

شهری که نوترین و باشکوه‌ترین ساختمان کتابخانه‌اش انباشته از کتاب‌های کهنۀ مردم است؛

شهری که مردمش از پلیس، ضامن امنیت و انتظام، بیشتر از دزد و راهزن می‌ترسند؛

شهری که همۀ رانندگانش کمربند ایمنی می‌بندند، اما نه برای خودشان، بلکه برای پلیس راه و با دیدن سایۀ او؛

شهری که راه‌ها را فراختر کرده است تا هر روز یکی دو بار به روی ساکنانش بسته شود، حتی اگر بیماری جان‌به‌لب پشت راهبندان گرفتار مانده باشد؛

شهری که کاخ دولتش «قصر ملت» نام دارد و مفهوم‌های «دولت» و «ملت» را از هم تفکیک نمی‌دهد؛

شهری که در آن سیگار کشیدن در فضای باز ممنوع است، اما در فضاهای بسته روا؛

شهری که در و دیوارش پر از شعارها در ستایش یک کشور آزاد و مستقل و حقوق‌بنیاد و دموکراتیک است، در کنار تصویرهای عظیم رهبر و تمجید و تکریم او؛

شهری که شیفته و شیدای اشغالگر سابقش است، اما از هم‌زبانان و هم‌تباران خود گریزان.

شهری که با وجود این همه تضاد و تناقضش عاشقانه دوست داریم...

این شهر عزیز تضاد و تناقضات کجاست؟

Ин шаҳр куҷост?

Шаҳре, ки забони давлату миллаташ саршор аз ифтихор ба ториху гузаштагонаш аст, аммо бо белу каланду булдузеру ҷарсақил ба ҷони сохтмонҳои торихиаш даруфтода;

Шаҳре, ки худро нигину намоди тамаддуни Сомониён медонад, аммо аз расмулхатти дарбори Сомониён безор аст;

Шаҳре, ки номи Рӯдакиро бар хиёбону барзану боғу роғаш гузошта, аммо номи забони Рӯдакиро намеписандад;

Шаҳре, ки ҳазорон муҳоҷири кории чинӣ дорад, аммо садҳо ҳазор сокини худро ба муҳоҷирати корӣ дар хориҷ гусел мекунад;

Шаҳре, ки сохтмонҳои чандмилюн-дулорӣ месозад, аммо барои сохтани корхона пул надорад;

Шаҳре, ки навтарину бошукӯҳтарин сохтмони китобхонааш анбошта аз китобҳои куҳнаи мардум аст;

Шаҳре, ки мардумаш аз пулис - зомини амнияту интизом бештар аз дузду роҳзан метарсанд;

Шаҳре, ки ҳамаи ронандагонаш камарбанди эминӣ мебанданд, аммо на барои худашон, балки барои пулиси роҳ ва бо дидани сояи ӯ;

Шаҳре, ки роҳҳоро фарохтар кардааст, то ҳар рӯз яке-ду бор ба рӯи сокинонаш баста шавад, ҳатто агар беморе ҷонбалаб пушти роҳбандон гирифтор монда бошад;

Шаҳре, ки кохи давлаташ "Қасри миллат" ном дорад ва мафҳумҳои "давлат" ва "миллат"-ро аз ҳам тафкик намедиҳад;

Шаҳре, ки дар он сигор кашидан дар фазои боз мамнӯъ аст, аммо дар фазоҳои баста раво;

Шаҳре, ки дару девораш пур аз шиъорҳо дар ситоиши як кишвари озоду мустақиллу ҳуқуқбунёду демукротик аст, дар канори тасвирҳои ъазими раҳбар ва тамҷиду такрими ӯ;

Шаҳре, ки шефтаву шайдои ишғолгари собиқаш аст, аммо аз ҳамзабонону ҳамтаборони худ гурезон.

Шаҳре, ки бо вуҷуди ин ҳама тазодду таноқузаш ъошиқона дӯст дорем...

Ин шаҳри ъазиз куҷост?

Лутфан Тоҷикистонро "чаппаву роста" накунед!

Сайфуллоҳ Сафаруф, аз истротежистҳои аршади давлати Тоҷикистон, ситораи ҳафта буд. Ба ҳар далеле салоҳи кори давлат бар ин буда, ки посухи худ ба ҳамоиши мухолифонаш дар Олмонро аз даҳони ӯ пахш кунад. Посухи оқои Сафаруф як ҳақиқатро ҷор мезад: набуди дурандешӣ ва саводу дирояти сиёсӣ ҳатто дар Маркази пажӯҳишҳои роҳбурдӣ (истротежик)-и давлат. Марказе, ки интизор меравад роҳро аз чоҳ ташхис бидиҳаду ноҷии давлат бошад, беш аз пеш чоҳро жарфтар меканаду давлату миллатро ба сӯи он савқ медиҳад.  

Оқои Сафаруф ба забони худаш мегӯяд:

“Агар ёдатон бошад, чанд сол пеш суоле шуда буд ъоид ба “Гурӯҳи 24”-у Додоҷон Атовуллоев. Ман гуфта будам, ки онҳо дар сиёсати мо ҷои холианд. Яъне онҳо наметавонанд ҳеч таъсире ба Тоҷикистон бирасонанд. Чунки дар инҷо заминаи иҷтимоъӣ надоранд. Лекин (ҳоли) ҳозир ман таъкид мекунам, ки ин раванди муттаҳидшавии қувваҳои гуногуни сиёсӣ дар беруни кишвар, бахусус бо пешравии Ҳизби Наҳзати Ислом(ӣ) ба амнияти миллии мо хатари хеле ҷиддӣ дорад”.

Яъне худаш ба кӯтоҳбинии сиёсии худаш эътироф кардааст, ки он чи пиндошта буд, ғалат буда. Шӯрбахтона, натиҷае ҳам, ки ҳоло бад-он расида, на танҳо хатои чанд сол пешашро ҷуброн намекунад, балки бар ъумқи вахомати авзоъ меафзояд.

Нигаронии Сафаруф аз ин нест, ки нерӯҳои мухолифе вуҷуд доранд, балки аз он аст, ки ин нерӯҳо фаъъол ва муттаҳид шудаанд. Яъне дар гузашта ҳам ин нерӯҳо буданд, аммо парокандагии онҳо хатарашонро барои давлат камтар карда буд. Аз суҳбатҳояш чунин бармеояд, ки норозию мухолиф будани мардум барои ӯ аҳаммияте надоштааст; иттиҳоди мардум аст, ки нигаронаш мекунад. Манзураш аз “амнияти миллӣ” ҳам дар идомаи суҳбатҳояш равшантар мешавад: ҳифзи давлати мавҷуд.

Сафаруф барои тарсондани афкори ъумумии Тоҷикистон намуна меоварад: Либӣ, Ъироқ, Сурия, Тунис, Миср. Ва мегӯяд: “ҳамон ҳаракатҳо... ин давлатҳоро чаппаву роста кард, ҳамин гуна ҳаракатҳои хавфноки сиёсӣ ба вуҷуд наоянд”. Аммо дар дарки далели вуқӯъи он рӯйдодҳо, ки “давлатҳоро чаппаву роста кард”, ҳанӯз ъоҷиз аст. Ҳанӯз дарнаёфта, ки амнияти як кишвар рӯи сарнайзаи сарбозонаш устувор намемонад. Таҳти фишору таъаддӣ намешавад амниятро то дергоҳ ҳифз кард. Амнияти миллӣ ва ҳатто давлатӣ танҳо ва танҳо аз роҳи расидагӣ ба гилояҳои мардум, маҷол додан ба ибрози мухолифатҳои мусолиматомез, таҳаммули ҳузури гурӯҳҳову ҳизбҳои мухолифи давлат муяссар мешавад. Ҳамин роҳе, ки даҳаҳост бисёре аз кишварҳои фарангӣ ихтиёр кардаанд ва акнун ҳеч як аз ҳамоиши нерӯҳои мухолифаш дар ҳеч як гӯшаи ҷаҳон нигарон намешавад.

Он “ҳаракатҳои хавфноки сиёсӣ” танҳо замоне падид меояд, ки ҳамаи роҳҳои эҷоди тағйири мусолиматомез аз роҳи интихобот ба рӯи мардум баста шуда бошад. Ва ин дақиқан ҳамон иттифоқест, ки дар ҳамаи кишварҳои мавриди ишораи ӯ (Либӣ, Ъироқ, Сурия, Тунис, Миср) сурат гирифта буд. Пас мухолифати бархе бо давлати кунунии Тоҷикистон аслан ҳеч таъаҷҷубе надорад. Ононе, ки мавриди ситам воқеъ шудаанд, худбахуд мухолиф мешаванд. Он чи таъаҷҷуб дорад, ин аст, ки истротежисти Тоҷикистон ҳанӯз далели бурузи ин ихтилофот ва поёни талхи гурезнопазири ин моҷароро дарк намекунад. Вақте ки ҳамаи сӯрохҳои як зарфро мебандеду оташи зерашро баланд мекунед, он зарф баночор мунфаҷир мешавад.

Ду сол пеш, чанд ҳафта қабл аз ин ки Ҳизби Наҳзати Исломӣ таътил шавад, гуфта будам, агар дарҳои ҲНИТ баста шавад, дари шайтанат боз хоҳад шуд. Ва чунин ҳам шуд. Ва ҳеч шакке нест, ки бо афзоиши фишор бар ҷомеъа, хафа кардани садоҳои мухолиф, ғасби дороиҳои мардум, дареғ доштани ҳаққи зиндагӣ дар сарзамини худ аз шаҳрвандони Тоҷикистон дари шайтанат бозтару бозтар хоҳад шуд ва саранҷоми он на барои миллат хушоянд хоҳад буду на барои давлат.

Зимнан, давлат ва миллат ду мафҳуми мухталифанд ва намешавад “амнияти миллӣ”-ро амнияти давлатӣ фарз кард. Яъне миллат набояд баҳои ҳифзи курсии шуморо бипардозад. Давлат хидматгори миллат аст, чун бо пули мардуми ъодӣ мечархад. Танҳо дағдағаи давлат бояд фароҳам кардани тамоми шароити зиндагии инсонии шоиста барои миллат бошад. Зиндагии инсонии шоиста ҳамроҳ бо эътирозу мухолифат ҳам ҳаст. Давлат бояд тобу таҳаммули эътирозу мухолифати валинеъмати худ, корфармои худ, яъне миллатро дошта бошад. Дар ғайри ин сурат, он давлат нест, балки як гурӯҳи ғосиб аст, ки ҳаққи миллат барои зиндагии шоиста дар хонаи худро поймол кардааст. Гурӯҳест, ки пули мардумро мегираду кори мардумро анҷом намедиҳад.

Густохии оқои Сафаруф дар он суханронӣ ба ҳадде мерасад, ки ӯ аз рӯзноманигорон мехоҳад “дар ин масъала хушрӯй кор кунанд ва эҳтиёт кунанд ва нагузоранд, ки ҳаракатҳои Либӣ, Ъироқ, Сурия, Тунис, Миср, ки давлатҳоро чаппаву роста кард”, дар Тоҷикистон такрор шавад. Яъне корро то ба ин ҳад расондаед, ки имкони такрори он рӯйдодҳои вайронгар дар Тоҷикистон ҳам падид омадааст. Ва ҳоло аз рӯзноманигорон мехоҳед, ки ин харобкории шуморо ислоҳ кунанд? Яъне корро шумо хароб кардеду рӯзноманигорон дуруст кунанд? Агар аз аввал ба суханони рӯзноманигорон гӯш медодед, шояд ниёзе ба ин дархост намемонд? Рӯзноманигорон чорае ҷуз баёни ҳақоиқу вақоеъ надоранд ва навкари давлат нестанд. Оне, ки навкар аст, рӯзноманигор нест.

Ҳанӯз ҳам дер нашудааст. Ба ҷои ташдиди иқдомоти саркӯбгарона, ки ваъдаи оқои Сафаруф буд, дари сулҳу мусолиматро бигшоед ва ҳузури миллатро ба расмият бишносед; бо тамоми тафовутҳояш. Аз шумо, давлатиён, ки корро то ба ин ҳад расондаед, интизор меравад, аз иштибоҳҳои худ дарс бигиред ва авзоъро бадтар аз ин накунед. Нафси аммораро маҳор кунед, ъишқ ба курсиро аз дил биронед, барои миллат имкони интихоби ояндаи худро фароҳам кунед, то он рӯйдодҳои вайронгари “чаппаву ростакунанда” аз Моми Меҳани мо ба дур бимонад! 

Пил дар утоқи торик ё хиёре рӯи суфра

Пил дар утоқи торик ё хиёре рӯи суфра

Таъсирпазирии динҳои сомӣ (иброҳимӣ) аз маздаясно

Хиёр (бодиринг)-е васати суфра буду як зистшиносу як шоъир ба он нигоҳ мекарданд ва ҳар як шинохти худ аз он гиёҳро бозмегуфт.

Зистшинос гуфт: “Хиёр гиёҳест аз тираи кадуиён, ки дар забони ъилмии фарангиён ба он «кукумис сотивус» гӯянд, омада аз Ҳинд, ва ине, ки мебинед, навъи туршии он аст, ки хурданист ва хиёр анвоъе ҳам дорад, ки хурданӣ нест ва оне, ки хурданист, дар таркибаш фулон миқдор витомини B-ву C-ву калсиюму манганезу фусфуру рӯйу ғайра дорад”.

Шоъир гуфт:

“Инҳо ҳама зиришк!..
Ин мехи заминро меситоям,
ки аз барояш
суфраи гуфтмоне андешабарангез
фароҳам шуда
ва хиёр аст, ки мезанад маҳмез
бар саманди хиёлам...
Зистшиносон аз вуҷуди ин афшураи хиради замин,
ки мунҷамид шуда,
ҳеч намедонанд...”

Ҳоло ин шуда ҳикояти Зӯбини Бихрад, поягузору сардабири маҷаллаи конодоии Reorient аз як сӯ ва бародарон Маҳмудхони Бурҳонуфу Сайидюнуси Истаравшанӣ аз сӯи дигар бар сари ҳақоиқи торихии марбут ба дини зартуштӣ ва адёни иброҳимӣ. Як сӯ ба ин мавзӯъ рӯйкарди торихию ъилмӣ дорад ва сӯи дигар сирфан эътиқодӣ. Як сӯ ҳамон зистшиноси достон асту сӯи дигар ҳамон шоъир, ки ҳар кадом аз зовияи диде мутафовит ба мавзӯъ нигоҳ кардаанд. Ва он чи дар ин миён аз диди торихию ъилмӣ муътабар аст, истидлоли Зӯбини Бихрад аст.

Манзур посухи Маҳмудхон Бурҳонуф ба мақолаи “Дини гумноме, ки Ғарбро шакл дод” (The obscure religion that shaped the West) ба қалами Зӯбини Бихрад аст. Сари фурсат ба якояки нукоти тарҳшуда мепардозем.

Албатта, ин васат Зӯбини Бихрад ғоиб аст, вагарна посухи дархуртаре менивишт. Аммо чун пораҳое аз матлаби ӯро ман баргардон кардаму дар сафҳаи Фейсбукам гузоштам ва ба ъунвони тарафи муқобили Маҳмудхон Бурҳонуф дар матлабе таҳти ъунвони “Оё адёни иброҳимӣ аз резахорони хони маздаясно ҳастанд?” номам омадааст, ҳатталимкон дар ин фурсати андак посух хоҳам дод.

Дар мақолаи торнамои “Кимиёи саъодат”-и Сайидюнуси Истаравшанӣ мехонем: “Дар он мақола(-и Зӯбини Бихрад) кӯшида шуда, то шабоҳатҳое байни омӯзаҳо ва мафоҳими ойини зартуштӣ ва адёни иброҳимӣ (яҳудият, масеҳият ва ислом) нишон дода шавад, сипас ин шабоҳатҳоро далеле бар раҳ ёфтани ин мафоҳими динӣ аз дини зартуштӣ ба адёни иброҳимӣ гирифтааст.”

Дар воқеъ, сароғози мақолаи Зӯбини Бихрад банди зер аст:

Talk of ‘us’ and ‘them’ has long dominated Iran-related politics in the West. At the same time, Christianity has frequently been used to define the identity and values of the US and Europe, as well as to contrast those values with those of a Middle Eastern ‘other’. Yet, a brief glance at an ancient religion – still being practised today – suggests that what many take for granted as wholesome Western ideals, beliefs and culture may in fact have Iranian roots.

Мегӯяд: “Муддатҳост, ки мақулаи “мо” ва “онҳо” бар сиёсатҳои марбут ба Эрон дар Ғарб фоиқ будааст. Дар ъайни ҳол, маъмулан аз масеҳият ба ъунвони шохиси ҳувияту арзишҳои Иёлоти Муттаҳидаи Омрико ва Урупо – ва он ҳам барои қарор додани онҳо дар баробари арзишҳои “они дигар”-и ховаримиёнаӣ – истифода мешавад. Аммо бо нигоҳе кӯтоҳ ба як дини бостонӣ – ки имрӯз ҳам пайравоне дорад – мешавад ба ин дидгоҳ расид, ки бисёре аз андешаҳо, боварҳо ва фарҳанге, ки дар кул ғарбӣ маҳсуб мешавад, метавонад дар воқеъ решаҳои эронӣ дошта бошад”.

Яъне мухотаби Зӯбини Бихрад ғарбиҳое ҳастанд, ки аз дини маздаясно шинохти андаке доранд ва масеҳиятро дар кул як падидаи ғарбӣ медонанд. Дар ин росто оқои Бихрад, дуруст бар хилофи оқои Бурҳонуф, ҳақоиқу далоили торихиро манбаъ ва пояи нивиштаи худ қарор додааст. Дар натиҷа дар мақолаи Маҳмудхон Бурҳонуф мо бо усуле сару кор дорем, ки рабте ба усули машҳуд дар мақолаи Зӯбини Бихрад надорад.

Барои намуна, Зӯбини Бихрад истидлол мекунад, ки андешаву мафҳумҳои Худои якто, биҳишту дӯзаху барзах, растохез ё рӯзи қиёмат, ваҳйи ниҳоӣ, фариштаҳову деву аҷинна ва Шайтон ҳама реша дар омӯзаҳои Зартушт доранд. Мегӯяд, вожаи “пардис” ҳам, ки имрӯза дар забонҳои фарангӣ (paradise) ва ъарабӣ (“фирдавс”) ба маънои боғи биҳишт аст, асолатан як вожаи порсии бостон асту ба маздаясно бармегардад. Ҳамаи ин иддиъоҳо мубтанӣ бар додаҳое аз ъилмҳое чун ториху забоншиносӣ аст. Ва танҳо касе, ки ба ъулум арҷ мегузорад, метавонад мухотаби он бошад. Аммо касоне, ки муътақиданд, тамомии дониши ҷаҳон дар китоби диниашон омада ва фаротар аз он набояд суроғи чизеро гирифт, чун ҳақиқат надорад, наметавонанд тарафи ин баҳс бошанд; чун ҳавзаи он баҳс комилан мутафовит аст.

Маҳмудхон Бурҳонуф барои вуруд ба баҳс нивишта: “шабоҳат байни ду ё чанд мақула эҳтимол дорад ба хотири чанд далел бошад” ва 3 мавридро бармешумурда: доштани ъиллати ягона, доштани як ъиллату як ё чанд маълул, тасодуф.

Дар тавсифи нуктаи дувум мегӯяд: “Яке иллат ва дигаре маълул бошад: яъне яке асл бошад ва мобақӣ фаръи бар он ва баргирифта аз он бошанд. Мисол: шабоҳат байни забонҳои сомӣ (арабӣ, ибрӣ ва оромӣ) далолат бар он мекунад, ки яке аз ин се забон бар ду тои дигар таъсир гузошта ва он ду фаръи бар он ва баргирифта аз он як мебошанд”.

Дар ин мавриди бахусус бояд гуфт, ки ташаккули ин забонҳо бар асари таъсирпазирӣ аз ҳамдигар сурат нагирифта, балки ҳамагӣ мутаъаллиқ ба як решаи воҳид ҳастанд ва ҳар кадом роҳи мустақилли худро рафтааст. Яъне яке баргирифта аз дигарӣ нест, балки ҳамагӣ баромада аз як решаанд. Ба гунае, ки имрӯза забони оромии навин дорему ъибрию ъарабии навин ҳам. Реша якесту шохаҳо мустақилланд. Ба монанди порсию паштую курдию ғайра, ки мутаъаллиқ ба решаи эронӣ ҳастанд ва наметавон гуфт, ки, масалан, курдӣ баромада аз порсӣ аст ё воруна. Пас боз ҳам мешавад ҳамон шиққи аввал, ки оқои Бурҳонуф овардааст: “Иллати ягона доштан”.

Барои мавриди дувум (“Яке иллат ва дигаре маълул”) шояд бишавад забони эсперонтуро намуна овард, ки маълули фаргашт (такомул)-и забонҳои мухталифи ҷаҳон аст ва чи дастури забону чи вожагонаш баргирифта аз забонҳои дигар аст.

Аз ин бахши мақолаи Маҳмудхон Бурҳонуф, ки бигзарем, ба “Посух”-и ӯ ба мақолаи Зӯбини Бихрад мерасем.

Оқои Бурҳонуф посухашро бо ин ҳукми ҳамагонӣ оғоз кардааст: “Ҳамагон медонем, ки манзур аз дини яҳудият, пайравони ҳазрати Мӯсо (алайҳис салом) аст ва ҳазрати Мӯсо (алайҳис салом) дар садаи 13 қабл аз мелод мезист”.

Ин ки Мӯсо, паёмбари яҳудият (ки дар масеҳияту ислому баҳоият ҳам мақоми паёмбарӣ дорад), дар чи даврае зиндагӣ кардааст, ҳатто дар миёни яҳудиён як посухи воҳид надорад, чи бирасад ба ҳамагон. Яҳудияти хохомӣ давраи зиндагии ӯро байни 1391 то 1271 пеш аз мелод баровард кардааст. Жеруми Қиддис 1592 пеш аз мелодро соли таваллуди Мӯсо медонист. Солҳои 1393, 1571, 1593 пеш аз мелод ҳам ба ъунвони соли мелоди Мӯсо инҷову онҷо зикр шудааст.

Ҳеч як аз ин иддиъоҳо мубтанӣ бар ҳеч додаи ъилмӣ нест ва сирфан муттакӣ бар бовар аст. Дар воқеъ, донишвароне, ки чеҳраи торихии Мӯсоро таҳқиқ мекарданд, ба ин иттифоқи назар расиданд, ки ӯ як чеҳраи афсонаӣ ё як қаҳрамони устураӣ буда, ки бино ба ривоёти мардумӣ, яҳудиҳоро аз асорат дар Миср наҷот додааст. Аммо ҷолиб инҷост, ки бо он ҳама торихнигорию торихнигораҳо дар минтақа, ҳеч нишонае аз асорати яҳудиҳо дар Миср ва 40 сол саргардонии яҳудиҳо ба раҳбарии Мӯсо дар саҳрои Сино барои расидан ба Канъон вуҷуд надорад. Мӯсо як чеҳраи афсонаии яҳудист, шабеҳи Ҳеркул (Hercules)-и юнонию Рустами Золи эронӣ, ва вуҷуди торихӣ надоштааст, то бишавад соли таваллуди ӯро мушаххас кард. Ва баҳсҳое аз ин дастро бояд бо додаҳои торихӣ анҷом дод, ки сарфи назар аз бовари ину он ъайният дорад. Додаҳои торихӣ ба доди ин истидлоли оқои Бурҳонуф намерасад. Чунин додае дар мавриди ҳузури физикии Мӯсо ном паёмбаре бар рӯи замин вуҷуд надорад.

Танҳо адабиёти муътабаре, ки оқои Бурҳонуф бад-он тавассул меҷӯяд, адабиёти динист. Ва адабиёти динӣ, онгуна ки пайдост, санади ниҳоӣ барои таъйини ҳақоиқи торихии мавриди иддиъои худаш нест. Яъне торихе, ки дар он кутуб омада, илзоман ба субуту эътибори ъилмӣ нарасидааст. Ба ъиборате, намешавад барои таъйиди иддиъои як китоб худи ҳамон китобро санад овард. Аммо дар мақолаи оқои Бурҳонуф фарозе чанд аз “Ъаҳди ъатиқ”- (“Ъаҳди қадим”)-ро мехонем ва ин натиҷагирии ӯро:

“Бо ин ҳисоб яҳудиён тақрибан ба муддати 60 сол дар асорати Бобил буданд ва аз замони беъсати ҳазрати Мӯсо (алайҳис салом) то замони асорат ҳудуди 700 сол ва то замони раҳоӣ ҳудуди 760 сол мегузаштааст. Агар иддаои ҷаноби Зӯбини Бихрадро дуруст бидонем, ин бад-он маъност, ки муддати 760 сол дини яҳудият аз омӯзаҳои аслӣ ва муҳимми динӣ туҳӣ буда ва яҳудиён аз он омӯзаҳо бехабар.”

Ба қавли Ишон Торур (Ishaan Tharoor), аз нивисандаҳои “Вошингтун Пуст”, “берун аз нивиштаҳои инҷилӣ дар маъохизи бостоншинохтию торихӣ ҳеч ишорае ба мавҷудияти Мӯсо вуҷуд надорад. Ҳеч чорчӯби замонии мушаххасе ҳам барои вуқӯъи Хурӯҷи Бузург (Муҳоҷирати Банӣ Исроил аз Миср ба Канъон) дар назар гирифта нашуда ва донишварон бозаи замонии онро беш аз 500 сол фарз кардаанд. Ҳувияти Фиръавни шарир дар Китоби Муқаддас ҳам бароямон равшан нест, ҳарчанд дар филмҳо ӯро дар симои Ромесеси Дувум тарсим мекунанд. Он фиръавн ба хотири футӯҳот ва сохтмонсозиҳое, ки дошта, маъруф аст. Торихшиносон дар ҳеч ҳаффориву катибаву попирусе нишонае аз Мӯсое, ки дар давраи салтанати Ромесес зиндагӣ карда бошад, пайдо накардаанд”.

Пас оё мешавад сирфан бар пояи кутуби динӣ ҳузури он чеҳраҳо ва вуқӯъи он рӯйдодҳоро як ҳақиқати инкорнопазир донист? На. Аммо ин эроди оқои Бурҳонуф ҷои тааммул дорад:

“Агар иддаои ҷаноби Зӯбини Бихрадро дуруст бидонем, ин бад-он маъност, ки муддати 760 сол дини яҳудият аз омӯзаҳои аслӣ ва муҳимми динӣ туҳӣ буда ва яҳудиён аз он омӯзаҳо бехабар.”

Ҳатман истилоҳи “илоҳим”-ро шунидаед, ки бавежа дар миёни порсигӯёни Осиёи Марказӣ роиҷ аст. Онро ба маънои “Худои ман” ба кор мебаранд, ғофил аз ин ки ин вожаи ъибрӣ (אֱלֹהִים‎) ба маънои “худоён”, яъне ҷамъи худоён аст, на Худои якто. Ин танҳо яке аз нишонаҳои чандхудоӣ будани яҳудият аз оғози кор аст. Он чи имрӯз бо номи “яҳудият” шинохта мешавад, дар садаи шашуми мелодӣ, ҳамин 1500 сол пеш ниҳодина шудааст ва ба он “Яҳудут рабанит” יהדות רבנית (Яҳудияти хохомӣ) гӯянд ва истилоҳи инглисии он Rabbanic Judaism аст. Ин ҷараёни яҳудият, ки саранҷом ба чирагӣ расид, дар садаи дувуми мелодӣ падид омад ва 400 сол баъд ба ҷараёни аслии яҳудият табдил шуд. Танҳо пас аз он буд, ки “Талмуди бобилӣ” ба тадвини ниҳоӣ расид. Бино ба бовари Яҳудияти хохомӣ, Тавроти нивишторӣ ҳамроҳ бо тавзеҳоти гуфтории он дар кӯҳи Сино ба Мӯсо ваҳй шуд ва ӯ онро ба мардуми худ мунтақил кард.

Яъне як қонуни содаи табиъатро бояд дубора ба ёд овард, ки ҳеч чизе бар бод устувор нест ва ҳар чизе бар пояи чизе дигар сохта шудааст. Дар мавриди чигунагии гузори яҳудият аз арбоби анвоъ (чандхудоӣ) ба яктопарастӣ китобҳое нивишта шуда, ба монанди “Худованд дар тарҷума” аз Морк С. Исмит (God in Translation) https://books.google.co.uk/books?id=CmCVZ5mHsboC&printsec=frontcover&dq=Mark%20S.%20Smith%2C%20God%20in%20translation&source=bl&ots=FzHThONctW&sig=DJrqxkl7xwwXlGbVcY0V0hldC6Y&hl=en&ei=cv8CTLDPGcyeccuv3NUB&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

ва “Торихи Худованд”-и Корен Ормстронг (A History of God) ҳам ба ин мавзӯъ иҷмолан пардохтааст. Ва лубби матлаб ин аст, ки такхудоӣ дар яҳудият оғози роҳ набуда, балки анҷоми он аст. Дар Таврот мешавад номи худоёни канъониро ҳам дид, ки гоҳ ба ҷои “Яҳува” ба кор рафтаанд.

Канъониён арбоби анвоъ доштанд ва яктопараст набуданд. Дуруст ба монанди эрониён, ки то пеш аз омадани Ашӯ Зартушт арбоби анвоъе доштанд ва бо омадани маздаясно ҳамаи яздони худро дар як язд ё эзид, ки Аҳуромаздо бошад, хулоса карданд ва Худоро якто донистанд. Канъониён ҳам, ки мардумшиносию торих собит карда, ҳамон яҳудиён ҳастанд, худоёне доштанд, чун Илу Баълу Илйун, ки номҳояшон дар Таврот ҳам омадааст. Ҳамаи инҳо дар забони ъибрӣ дорои маъно ҳастанд. “Ил” (El) бо “илоҳ”-и ъарабӣ аз як реша аст, ба ҳамон маънои “худо” ва аз худоёни аслии канъониён буда, ба монанди Аллоҳ, ки пеш аз ислом аз худоёни аслии аъроби Макка буда ва номи падари паёмбари ислом (Ъабдуллоҳ) баромада аз ҳамон аст. Ҳиҷои охири номи кишвари “Исроил” ҳам ҳамон “ил” аст, ба маънои Худованд. Ва “илоҳим” ҷамъи он бошад. 

Аммо “Яҳува” (номи Худои яҳудӣ) дар забони ъибрӣ реша надорад ва вомвожаест бо асолати норавшан; ҳарчанд бархе кӯшидаанд барояш дар ъибрӣ маъно битарошанд. Дар ин маврид ҳам матолиби фаровоне мешавад ёфт, аммо кунҳи мавзӯъ ин аст, ки “Яҳува” дар оғоз худои тозавориде буда, ки пайравони Мӯсои афсонаӣ ба ъунвони “Худои миллӣ” (National God)-и худ дар миёни худоёни бисёри дигар муъаррифӣ кардаанд, ки намунае аз раванди мавсум ба “такпарастӣ” ё monolatrism аст. Мунулатрисм ё такпарастӣ, яъне парастидани як худо дар ъайни эътиқод ба вуҷуди чандин худо. Мисли кеши ҳинду, ки пайравонаш ба вуҷуди худоёни бисёре эътиқод доранд, аммо гурӯҳе фақат Гонешро мепарастаду гурӯҳе дигар фақат Ҳонумонро... Ба ин ҳолат “як-аз-чандпарастӣ” ҳам гӯянд, ки тарҷумаи истилоҳи Henotheism-и юнонист. Инҳоро мегӯям, то ҳар кадомро худатон дар канори номи яҳудият биГуглед ва аз натиҷаи ҷустуҷӯятон баҳра бибаред. Мисли ин яке, ки нивисандааш дар пайи пажӯҳишаш ба “яказчандпарастӣ”-и яҳудиҳо дар садри яҳудият мутақоъидтар шудааст:
http://toby.weebly.com/hebrew-henotheism.html

Кӯтоҳсухан, яҳудият ҳам мисли ҳар чиз, кас, раванд ё падидае фаргашт ё сайри такомул доштааст ва аз оғоз ҳамоне набуда, ки акнун ҳаст. Ба гуфтаи Солу Витмойер Борун, устоди ториху адабиёти яҳудӣ дар Донишгоҳи Кулумбиё, “дар ҳудуди 4000 сол торихи худ мардум ва дини яҳудӣ вифқпазирӣ ва истимрору пайвастагии қобили мулоҳизае ба намоиш гузоштаанд. Онҳо дар бархурди худ бо тамаддунҳои бузурге аз Бобилу Мисри бостон гирифта то сарзаминҳои масеҳии Ғарб ва фарҳанги секулори навин ъунсурҳои бегонаеро пазируфта ва онҳоро дар низоми иҷтимоъию мазҳабии худ мудғам кардаанд ва бад-ингуна ба ҳифзи хатти пайвастаи суннати қавмию динии худ муваффақ шудаанд”. Яъне ҳар он чи дар яҳудият ҳаст, асолатан яҳудӣ нест.

Аммо ғайрияҳудитарин ном дар Таврот ҳамоно номи Куруши Бузург аст. Дар воқеъ, Куруш танҳо ғайрияҳудист, ки дар Таврот бо лақаби “Масеҳо” (Мошиҳо) аз ӯ ёду тақдир шудааст. Чун дастуру махориҷи бозсозии Маъбади Сулаймон ва Уршалими вайроншударо дода буд. Дар Китобҳои Ашъиё, Дониёл, Ъизро ва Наҳмиё дар канори тавсифу такрими Куруш пораҳоеро марбут ба зиндагию таҷрубиёти яҳудиҳо дар Эрон ҳам мешавад хонд, ҳамроҳ бо таъорифе аз Дориюшу Ардашери Дароздаст. 

Пас аз озодсозии яҳудиёни дарбанд дар Бобил шумори бисёре аз фарҳехтагони онҳо дар Эрон мондагор шуданд ва барои дарбори Ҳахоманишӣ кор мекарданд. Пас аз ҳамин иттифоқ буд, ки дар нивиштаҳои малакутии яҳудӣ дигаргуниҳои ъумдае рух дод ва мафҳумҳои тозае роиҷ шуд. Барои намуна, мафҳуми таъаллуқи тамоми кайҳону ҷаҳон ба Худованди воҳид дар нивиштаҳои динии яҳудӣ барои нахустин бор пас аз табъиди яҳудиҳо ба Бобил мушоҳида мешавад. Баъд аз тамоси яҳудиҳо, бавежа фархеҳтагону ҳотифони яҳудӣ бо Эрон, барои нахустин бор дар нивиштаҳои муқаддас аз фариштаҳо ёд мешавад. Яҳудиёни дар табъид нигарон буданд, ки дар сарзамини ғурбат намозашон мустаҷоб намешавад, чун ба дур аз сарзамини муқаддас ҳастанд. Аммо баъдан ин андеша вориди тафаккури динии яҳудӣ мешавад, ки фариштаҳо намозу дуъояшонро ба мақсад хоҳанд расонд. Фариштаҳо аз боварҳои росихи зартуштиёни он даврон буданд.

Пеш аз тамоси яҳудиҳо бо маздаясно мафҳумҳои биҳишту дӯзах барояшон гунг буд. Яъне дар китобҳои муқаддаси яҳудӣ пеш аз табъидашон ба Бобил ба “ъуқбо” ва биҳишту дӯзах ишорае нашуда буд. Он китобҳо ҳовии фалсафаи мухтасаре буданд: мо аз гард падид омадаему ба гард ҳам боз хоҳем гашт. Аммо пас аз ошноии яҳудиён бо дини импротурии Эрон буд, ки биҳишту дӯзах ба дини яҳудият ҳам роҳ ёфт.

Растохез ё рӯзи қиёмат, иблис, ҳисобрасӣ дар дарвозаи вуруд ба биҳишт ё дӯзах, ноҷии мавъуде, ки қарор аст умури дунёро ба сару сомоне бирасонад ва ғайра аз ҷумлаи мафоҳими дигаре ҳастанд, ки дар ҳамон давра ва дар пайи тамоси яҳудиён бо маздаясно вориди дини яҳудият шуданд. Инҳо дигар ҳарфи бовару эътиқод нест, балки ҳарфи торих аст ва қобили радёбист. Бавузӯҳ метавон радёбӣ кард, ки ин мафҳумҳо чи замоне ба низоми эътиқодии яҳудиён роҳ ёфтаанд.

Митчел Ҳервитз, як рӯҳонии яҳудӣ, дар ин мақолааш шуморе аз ин маворидро баршумурдааст:

http://www.greenwichtime.com/opinion/article/Syncretism-and-the-Zoroastrian-influence-on-4732682.php

Ҳамаи ин маворид, ки ҳазорон сол пеш ҳам ҳеч кадом барои зартуштиён тозагӣ надошт, дар динҳои масеҳият ва ислом ҳам вуҷуд дорад, чун ҳар ду ба монанди яҳудият аз адёни сомӣ (иброҳимӣ) ҳастанду аз як реша об мехуранд. Ва аммо дар замони пайдоиши масеҳияту ислом маздаясно бузургтарин дини минтақа ва аз муҳимтарин динҳои ҷаҳон буд. Табъан, наметавон дар мавриди таъсиргузории як чунин дине ба динҳои дигар таъаҷҷуб кард. Барои намуна, дини баҳоӣ, ки дар давраи ислом ва дар як кишвари мусалмон падид омада, саропо аз ислом таъсир пазируфта ва барои касе ҳам таъаҷҷуб надорад. Он замон ҳам, ки масеҳият ва ислом падид омаданд, маздаясно як чунин ҳолате дошт ва таъсиргузории он бар динҳои тоза барои як фарди огоҳ аз торих як ҳақиқати ъодӣ ба шумор меояд, на шигифтангез.

Ба ҳамин ҷиҳат ҳам, масеҳият ва ислом аз маздаясно таъсироти дигаре ҳам бардоштаанд. Бовар ба набарди миёни некию бадӣ ё фурӯзаҳои илоҳию нафси шайтонӣ, пайкори дарунии мудовим бо нафси аммора, ки бо номи “ҷиҳод” шинохта мешавад (пайкор бо Аҳриман ё шарри дарунӣ), омадани Сушёнс (Масеҳ) барои наҷоти ҷаҳон ва зода шудани ӯ аз як дӯшиза (зани бокира), панҷ вақт намоз, татҳир пеш аз намоз ва пок нигаҳ доштани маҳалли намоз, дастрасии афроди бахусусе ба мурда ва дурии аксарият аз он ва мавориди хурду рези бисёри дигар пеш аз пайдоишашон дар масеҳият ё ислом дар миёни зартуштиён роиҷ будаанд. Дар мавриди ҳар як аз онҳо мешавад соъатҳо нишасту гуфт ё нивишт, вале вақт феълан маҷоли бештар намедиҳад. Албатта, бо мутолеъае андак мешавад ба ин ҳақиқат расид, ки динҳои сомӣ (иброҳимӣ) аз резахорони хони маздаясно ҳастанд.

Ватан вайрона аз ёр аст ё ағёр? Ё ҳарду?

Ватан вайрона аз ёр аст ё ағёр? Ё ҳарду?

Ин пурсиши устод Лоҳутӣ ҳамчунон бар сари миллати мо овезон аст. Шояд “ҳарду” посухи осонтаре бошад. Яъне ҳам “ъадовати бегонагон” ва ҳам “бозичаи даст шудани ёрон” даст ба дасти ҳам додаанд, то Ватан вайрона шавад. Аммо дар ин миён бозичаи даст шудан гуноҳи бузургтарест, чун шуъуру шарофати инсониро зери суол мебарад. Дар ҳоле ки вайрона кардани кишваре ғайр барои ағёр (бегонагон) таклифи виҷдонии чандоне надоштааст, бавежа ин ки талоши онҳо аз ин “вайрона кардани кишвари ғайр” беҳбуд бахшидан ба ҳолу вазъи кишвари худӣ будааст.

Он мисраъро Лоҳутӣ дар бораи Эрон суруда, аммо дар мавриди ҳар ватани дигаре ҳам, ки вайрона шуда, сидқ мекунад.

Баъдан мафҳуми “Ватан” барои Лоҳутӣ густардатар шуд ва афзун бар Эрон тамоми Шӯравиро ҳам Ватани худ медонист. Барои Лоҳутӣ, ки аз Кирмоншоҳу Теҳрони Эрон ба Маскаву Душанбеи Шӯравии истолинӣ паноҳ бурда буд, Ватан ҳамоне шуд, ки дар он зиндагӣ мекард, афзун бар сарзамине, ки дар он зодаву парварда шудаву пушти сар гузошта буд.

Барои насли ман Ватан ғолибан ҳамонест, ки дар он ба дунё омадаанд. Бо таваҷҷуҳ ба буридагии наслҳои мо аз ҷаҳони хориҷ, Ватани мо ҳам хурдтар аз оне буд, ки рӯи нақша мебинем. Маъмулан таборузи меҳандӯстӣ дар миёни наслҳои мо бештар ба таърифу тамҷиду тавсиф аз қишлоқи худ маҳдуд мешавад. Ва агар фаротар биравад, ба таърифу тамҷиду тавсиф аз шаҳристон (ноҳия)-и худ мерасад. Ва дар пайи талошҳои фаровон барои “равшанфикр шудан” як равшанфикри мо мекӯшад дар таърифу тамҷиду тавсифи Ҷумҳурии Тоҷикистон санги тамом бигзорад. Ва дар ниҳоят равшанфикри мо шоъир мешавад.

Дар тамоми ин таърифҳо аз Ватан шакли сиёсии он рӯи нақшаи ҷаҳон мадди назар аст. Масалан, шоъире, ки васфи “тоҷик”-ро месарояд, ба фикри афроде нест, ки дар Афғонистону Узбакистону Чин ҳам худро “тоҷик” меноманд. “Тоҷик”-и шоъири мо фақат тоҷики Тоҷикистон аст. Бад-ин гуна шоъири мо вафодории худро ба шаклу сурати Ватани мо рӯи нақшаи сиёсӣ ҳифз мекунад. Ва албатта, ин ҳолат ба шеъру адаб хулоса намешавад, балки дар тамоми ъарсаҳои зиндагӣ ба шакли боризтаре ҷилва мекунад. Дар натиҷа, агар дар Тоҷикистон суҳбат аз “тоҷик” шавад, тасаввур сирфан дар мавриди тоҷикони Тоҷикистон аст. Тоҷикони дигар қурбонии тасаввури мо аз Ватан мешаванд. Тасаввуре, ки таслими нақшаи сиёсӣ шудааст. Нақшаи сиёсие, ки дар кашидани он тоҷикон ҳеч нақше надоштаанд.

Тоҷикони Тоҷикистон бо шӯру ҳаяҷон ҳамасола торихи таъсиси Ҷумҳурии Шӯравии Сусиёлистии Тоҷикистонро ҷашн мегиранд; бо ин нидо, ки “Шӯравӣ барои аввалин бор пас аз ҳазор сол давлатдориро ба тоҷикон баргардонд!” Ва камтар касе дар миёни мо дарк мекунад, ки он торих рӯзи хурду рез шудани Ватани бамаротиб бузургтари мост. Ёди касе нест, ки Ватани пешини мо Бухорои Бузург буд, ки акнун миёни се ҷумҳурии Туркманистону Узбакистону Тоҷикистон тақсим шудааст. Яъне ҳамин 100 сол пеш Ватани гузаштагони мо “Бухоро” ном дошт; бамаротиб паҳновартар, бо забони дарӣ (расмӣ)-и порсӣ. Акнун барои насли мо, ки нақшаи сиёсӣ маҳаки таъйини мафҳуми “Ватан” аст, Бухоро хотирае беш нест... Ва ҳатто тоҷиконаш. Мо ҳамасола торихи кӯчаку хор шудани Ватанамонро “бо тантана” ҷашн мегирем.  Зеро мафҳуми “Ватан” ба зеҳни мо аз рӯи нақшаи сиёсӣ мунтақил шудааст. Нақшае, ки тоҷикон дар кашиданаш ҳеч нақше надоштаанд.

Аммо ҳастанд касоне, ки нақшаи сиёсӣ барояшон сирфан як нақшаи сиёсӣ аст, на баёнгари ҳувияти онҳо. Сиёсат метавонад рӯи замину ҳаво марз бикашад, аммо наметавонад аз қалбу мағзи онҳо бигзарад. Барои онҳо, “сарҳади тоҷик забони тоҷик аст” (ба қавли Бозор Собир дар солҳои хуштараш). Барои онҳо, забони порсӣ ҳадду марзи сарзамини ростини тоҷиконро таъйин мекунад. Ва ин даста аз афрод Тоҷикистону Узбакистону Туркманистону Эрону Афғонистону бахшҳои порсигӯи бархе дигар аз сарзаминҳоро Ватани худ медонанд. Чун ин даста аз афрод ба бозиҳои сиёсӣ маҳал намегузоранд. Бозиҳои сиёсӣ Ватани мову шуморо ҳар чанд сол як бор инҷову онҷо мекунад, аммо ҳувияти инсоне, ки барои худаш эҳтиром қоил аст, тағйирнопазир аст.

Нафире бар сафире...

Тайи солҳои мутамодӣ тасаввури ман ин буд, ки порае аз ниҳодҳои давлатӣ солимтар мондааст; бавежа Вазорати хориҷа, ки намояндагони вазину муҳтарамеро ба ъунвони сафиру кордор ба кишварҳои мухталиф фиристодааст. Бисёре аз сафирони мо афроди фарҳехтае ҳастанд, ки дар фазои маҷозӣ ҳам ҳузур доранд ва мешавад аз нивиштаҳои онҳо баҳра бурду аз одоби баёну муъошират ва изҳориназари онҳо чизе омӯхт. Чун ба ҳар рӯй, ҷаҳондидагӣ бар вусъати диду тафаккур меафзояд ва мизони раводорӣ («толерантность»)-ро боло мебарад. Мебинанд, ки дар кишварҳои дигар зиндагӣ, шахсият, ҳувият ва шарафи инсонӣ чи ҷойгоҳу арзише дорад ва озодиҳои фардию иҷтимоъӣ ба чи шакл таборуз пайдо мекунад. То ҳамин соъоте пеш ба ин хиёл будам, ки сафирони Тоҷикистон ҳамагӣ инсонҳои фарҳехтае ҳастанд, ки баҳаққ аз миллати мо дар хориҷ намояндагӣ мекунанд. То расидам ба сахраи дидгоҳи кремлинзадаи касе, ки баъдан маълум шуд яке аз сафирони Тоҷикистон аст. Мегӯяд:

“Тамоми рузноманигорони дунё аз хадафхо, манфиатхо ва мавкеи шахсе, ин ё он гурух, хизб, созмон ё давлате пуштибони мекунанд ва барои ин корашон хак мегиранд. Ин чиз кайхо исбот шудааст ва аксиомаест, ки эхтиеч ба хич гуна бахсе надорад. Аммо то кучо хакикат ё вокеиятро мегуяд, масъалаи дигар аст.”

Агар ин ҷумлаҳоро яке аз ъавоми Шӯравии даҳаҳои 1940-50 мегуфт, шояд мешуд нодида гирифт. Чун дар тасаввури мардумони он даврони як низоми истибдодӣ ҳамаи рӯзноманигорон афроди худфурӯхта буданд. Ва дар воқеъ, рӯзноманигорӣ дар он замону макон чизе ҷуз ҳикояти дастурҳои раҳбарӣ набуд. Аммо фикр намекунам дар садаи 21 ҳеч инсоне, ки сараш ба танаш меарзад, чунин пиндошти ғарибе ба сараш роҳ ёбад, ки “тамоми рӯзноманигорони дунё” зархариданд. Шояд он фарди мавриди назар бо таваҷҷуҳ ба сарсупурдагии худ ба фармон аз боло ва хоҷадор будани худ (яъне зархарид будани худ) чунин тасаввуре дошта бошад. Аммо сафир?!

Яъне магар мешавад, ки он сафири муҳтарам бо вуҷуди солҳо зиндагӣ дар берун аз ҳубоб дар тӯли солҳои ъумри пурбораш бо ҳақиқати ҳирфаи рӯзноманигорӣ ошно нашуда бошад ва дарнаёфта бошад, ки рисолати як рӯзноманигори ростин чизе ҷуз баёни ҳақиқату воқеъият нест? Ин ки дар сарзамини сиёсии он сафири муҳтарам расонаҳоро хафа кардаанд, магар далели ин ҳақиқат нест, ки рӯзноманигорон фазои бозтаре мехоҳанд ва “оқо-болоисар” намехоҳанд? Ҳамин ки он сафир аз рӯзноманигор то бад-ин андоза нафрат дорад, оё далели он нест, ки рӯзноманигороне адабашро додаанд? Агар рӯзноманигорони Тоҷикистон ҳамагӣ ризқашонро аз хайри сиёсатмадорони дунсифат медиданд, магар ниёзе ба тақаллои онҳо барои дастрасӣ ба озодии баёну сухан буд? Мисли шуморе аз “рӯзноманигорон”-и дарборӣ хайру садақа ҷамъоварӣ мекарданду қалам мефарсуданд. Аммо табъан, ҳатто дар Тоҷикистон рӯзноманигорони ҳирфаӣ ва вазифашиносе ҳастанд, ки бар садақаву дарюзаи сиёсатмадорони дунсифат туф кардаанд ва бо вуҷуди сахтиҳо, мекӯшанд ба ҳирфаи худ, ки чизе ҷуз воқеъанигорӣ нест, вафодор бимонанд.

Дареғи ному кори сафорат, ки бад-ин гуна ҳадар бираваду мояи шармсорӣ шавад!

Барои ҳампешагони ъазизи сарзаминам дар пайкор бо сиёсатбозони дунсифат ва дунандешони сиёсӣ тавфиқ мехоҳам. Бо орзуи раҳоии Тоҷикистон аз тафаккуроти кремлинзада. Зинда бод Тоҷикистон!

Як моҳ аз ъазимати мурғи дилам гузашт...

Як моҳ аз ъазимати мурғи дилам гузашт,
Теғе ба ъарзи пайкари нимбисмилам гузашт.

Як моҳ гӯши ман ба таманнои савти ӯ
Ҳай сут* мекашад, ки нагӯ соқилам** гузашт.

Як моҳ аз чакидани хуни дили фигор,
Як моҳ аз муҳорибаи Мавсилам*** гузашт.

Як моҳ моҳи ман таҳи чоҳе ниҳон шуда,
Торику сомитам, шамъи маҳфилам гузашт.

Дарё сиришки ман ба вуфур**** ошамидаву
Ашкам хутути муртафеъи соҳилам гузашт.

Рӯҳаш париду нур париду бухор шуд,
Як моҳи талху шӯру шару қотилам гузашт.

Шӯрам, сиришта аз намаки фурқати ъазиз,
Кӯрам, маҳаки дарки ҳақ(қ)у ботилам гузашт.

Рӯзи висол аз таби ин ғусса гӯямаш,
Аз ин ки чун ъумри дили ғофилам гузашт.

4-уми хурдоди 1396
25.05.17

__________________
*Сут - ҳуштак
**Соқил صاقل – равшангар
***Мавсил – шаҳре дар Ъироқ, ки ин рӯзҳо шоҳиди задухурдҳои хунбор аст
****Ба вуфур – ба фаровонӣ, бисёр

یک ماه از عزیمت مرغ دلم گذشت
تیغی به عرض پیکر نیم‌بسملم گذشت

یک ماه گوش من به تمنای صوت او
هی سوت می‌کشد که نگو صاقلم* گذشت

یک ماه از چکیدن خون دل فگار
یک ماه از محاربۀ موصلم گذشت

یک ماه، ماه من ته چاهی نهان شده
تاریک و صامتم، شمع محفلم گذشت

دریا سرشک من به‌وفور آشمیده و
اشکم خطوط مرتفِع ساحلم گذشت

روحش پرید و نور پرید و بخار شد
یک ماه تلخ و شور و شر و قاتلم گذشت

شورم، سرشته از نمک فرقت عزیز
کورم، محک درک حق و باطلم گذشت

روز وصال، از تب این غصه گویمش
از این که چون عمر دل غافلم گذشت

۴ خرداد ۱۳۹۶

_________________

*صاقل - روشنگر

Нигоҳи як таҳлилгари ъараб ба моҷарои Тромпу Саъудӣ

Дуктур Амира Абулфутӯҳ аз таҳлилгарони торнамои MiddleEastMonitor аст ва аз манзари як ъараби мусалмон ба мавзӯъ нигоҳ кардааст. Матлаби эҳсосотист, аммо баёнгари дидгоҳи ҷамъи касире аз ъарабҳо ба мавзӯъ. Яъне бо вуҷуди тафовути дидгоҳ дар бархе аз маворид ва вуҷуди нукоти носаҳеҳ дар ҷой-ҷойи матлаб мешавад хашми як ъараби мусалмон ва нигоҳи ӯ ба ин мавзӯъро дарёфт.

Мегӯяд: 

“Душмани ислом ва фарди мутанаффир аз мусалмонон аз зодбуми ҳазрати Муҳаммад (с), паёмбари ислом ва сарзамине, ки макони ҳарамайни шарифайн аст, боздид кард, то ошкоро ъалайҳи ислому мусалмонон эъломи ҷанг кунад. Ӯро раисони ҷумҳур, подшоҳон ва амирони кишварҳои мусалмон ҳамроҳӣ карданд, ки ӯ аз ақсо-нуқоти ҷаҳон ба монанди дому аҳшом (чорпо) гирди ҳам оварда буд. Марде, ки дар баробари раъйдиҳандагонаш пеш аз интихобот бо ишора ба Ъарабистони Саъудӣ қавл дода буд, ки он говро то замоне бидӯшад, ки шираш бихушкад ва сипас онро бикушад, меҳмони ин кишвар шуд. Ин раисиҷумҳури омрикоӣ, Дунолд Тромп, ки ба мардуми кишвараш қавл дода буд исломро аз сафҳаи замин бизудояд ва вуруди мусалмонон аз чанд кишвари ҷаҳон, аз ҷумла Ъарабистони Саъудӣ ба Омрикоро мамнӯъ кунад, ба Ъарабистони Саъудӣ сафар кард, дар ҳоле ки ин кишвар, бино ба Қонуни Ъадолат Ъалайҳи Ҳомиёни Терурисм (JASTA), ки Кунгреи Омрико барои ҳамин кишвар тасвиб карда, таҳти таҳрим аст. Сарфи назар аз ҳамаи инҳо, аз вуруди ӯ (Тромп) ба кишвар ба таври бесобиқа ва пурзарқу барқ истиқбол карданд!

Тамомии ин моҷаро музҳик буд ё бештар ба як кумедии сиёҳ мемонд; замоне ки Дунолд Тромп, раисиҷумҳури Омрико, бар курсии раёсати иҷлоси Шӯрои Ҳамкории Халиҷи Форс ва нишасти сарони кишварҳои мусалмон нишаст. Гӯё ӯ ба ъунвони Амир-ал-муъминин ба хилофати милали мусалмон расида буд. Ӯ ба касоне, ки дар баробараш нишаста буданд, дастури мубориза бо даҳшатафканӣ (терурисм) ва рондани он аз кишварҳояшонро дод. Ӯ гуфт, ки Омрико ба намояндагӣ аз онҳо нахоҳад ҷангид ва ба онҳо “чароғи сабз” дод, ки ъалайҳи уммати худашон биҷанганд. Ӯ “Ҳамос”-ро як созмони даҳшатафкан (терурист) хонд ва ҳеч як аз ҳозирон ҷуръати мухолифат бо ин дидгоҳро надошт. Зеро бо Амир-ал-муъминин наметавон мухолифат кард.

Тромп ҳамчунин гушоиши Маркази Ҷаҳонии Мубориза бо Идеулужии Ифротӣ (GCCEI) дар Ъарабистони Саъудиро эълом кард. Ъарабистони Саъудӣ ва Иёлоти Муттаҳидаи Омрико дар раъси ин марказ хоҳанд буд. Мусалламан, ҳамаи мо медонем, ки чи чизе аз дидгоҳи Иёлоти Муттаҳида “идеулужии ифротӣ” ба шумор меояд. Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки ӯ дар сарзамини ислом ъалайҳи ислом эъломи ҷанг кард! Ҳукумати саховатманди Ъарабистони Саъудӣ барои ҳифзи тоҷу тахти худ ба ӯ 460 милёрд дулор пардохт; бо ин тасаввур, ки хатари Эрон онро таҳдид мекунад. Эрон матарсак (хӯсаи полиз, “пугало”)-ест, ки Омрико барои Ъарабистон сохтааст, то аз он баҳракашӣ кунад ва дороиҳояшро ба яғмо бибарад. Дар гузашта ҳам ҳамин корро бо Ъироқи Саддом Ҳусейн карда буд, то замоне ки муваффақ ба ишғоли Ъироқ шуд ва онро ба Эрон, душмани торихиаш, таҳвил дод.

Вале Ъарабистони Саъудӣ аз рӯйдодҳои ахир ва гузаштаи торих дарсе намегирад ва то кунун нишон додааст, ки аз аблаҳтарин раҳбарони ҷаҳон дар тӯли торих аст. Ҳамон гуна ки интизор мерафт, Тромп ибтикори Малик Ъабдуллоҳ (подшоҳи пешини Ъарабистон) барои буҳрони Фаластинро написандид ва ҳеч ишорае ҳам ба роҳи ҳалли “дукишварӣ” ё ҳеч роҳкори дигаре дар буҳрони Фаластин ё ба қавли худаш, “муъомилаи қарн” накард. Ӯ фақат ёдовар шуд, ки барои дидор бо Нетонёҳу ба Байтулмуқаддас сафар хоҳад кард; яъне масъалаи Фаластин ҳатто дар дастури кори ӯ набудааст.

Баростӣ, ин нишаст кунфронси нангу шармандагӣ буд. Рӯзи эъломи марги ъарабҳо буд, чун онҳо дигар рӯи нақша ҳузур надоранд. Онҳо расман ба зери чатри Омрико рафтаанд ва мо барояшон изҳори ҳамдардӣ намекунем. Зеро онҳо ин хиффату хориро, ки кӯбандагони динашон бар онҳо таҳмил кардаанд, пазируфтанд. Ин сарафкандагиро пазируфтаанд, то тоҷу тахти худро ҳифз кунанд. Нафрин бар тоҷу тахте, ки мақому манзалат ва каромати ъарабҳоро аз даст дода бошад ва лаънат бар ононе, ки дину сарваташонро ба касоне бохтаанд, ки ъалайҳи адёни онҳо меҷанганд; дар ҳоле ки милали мусалмон дар гуруснагӣ ба сар мебаранд.

Дар ҳоле, ки Ъарабистони Саъудӣ ва фармонравоёни ъарабу мусалмон аз вуруди Халифи ҷаҳони ислом ба сарзаминашон таҷлил ва ба ӯ изҳори фармонбурдорию вафодорӣ мекунанд, мақомҳои Омрико дар ҳоли баррасии эъломи ҷурм ъалайҳи Дунолд Тромп ҳастанд. Дар паи расвоии марбут ба равобити ӯ бо русҳо ва ифшои асрори Омрико ба онҳо чунин эҳтимоле матраҳ аст. Ин таноқуз баёнгари тафовут миёни мо ва онҳост; тафовут миёни ҷиддияту ъазми росих, арзишҳо ва усул аз як тараф ва фиребу дурӯғ ва гумроҳсозӣ аз сӯи дигар.”

(Поёни матлаби Амира Абулфутӯҳ, MiddleEastMonitor)

Модар, модаро, дилам туро мехоҳад...

(ба гӯиши ъазизтарин офаридаи Худо)

Модар, модаро, дилам туро мехоҳад,
Аз дурии ту ҷуну танам мекоҳад.
Ду чишми тарам чишми туро кам дорад,
Дунё ҳама аз ғами ту мотам дорад.

Модар, модаро, мани ғарибат ҳайрун,
Хокам ба сару сари харобам сарсун.
Бечора шудам, хор шудам, зор шудам,
Аз боқии ъумри дода безор шудам.

Модар, модаро, туро куҷо ман ёбам?
Бо ман модарӣ кун, ки ъаҷаб нотобам.
Ун дасти дуъои ту куҷо мерӯяд?
Дигар чи касеям "бачаҷун" мегӯяд?

Модар, модаро, марги ту поюнам буд,
Вайрунам карду сӯзиши ҷунам буд.
Як бораки дигар телефунат бардор,
То боз шавам "Шафқатак"-и модардор...
02/05/17

Ту фириштаи наҷотам будӣ...

Модар, ту фириштаи наҷотам будӣ,
Пояндатарин ъишқи ҳаётам будӣ.
Марги ту асосу пояам ларзонад,
Онгуна ки мояи саботам будӣ.

Модар, ту маро канори худ парвардӣ,
Вобаставу сарсупурдаи худ кардӣ.
Ҳоло, ки ба ҷамъи малакутӣ рафтӣ,
Доруи манию ҷовидона дардӣ.

Модар, ту ниҳояти муҳаббат будӣ,
Маънои каромату шаҳомат будӣ.
Дар ростаи тамоми виҷдони башар,
Тимсолу таборузи садоқат будӣ.

Модар, ту таронаи шаби охари ман,
Хоки сияҳи такида сартосари ман.
Торику сияҳрӯзу хамӯшам бе ту,
Эй қофиласолори ману бовари ман.

Модар, ту агар каломи ман мехонӣ,
Ашки ситами рафтани худ медонӣ.
Бе ту ба таҳи чоҳ расидам, ҳайҳот,
Аз сабри ҷафо шавам Аюби сонӣ.
ДР
16.05.17

Буҳрони равшанфикрӣ дар Тоҷикистон

Дар пайи баҳсҳои пурсарусадои чанд рӯзи ахир, ба назари ман, чанд нукта барҷаста шуд:

1.       Афроде, ки худро равшанфикр медонанд, аммо ъамалан кунишгар (“активист”)-и мазҳабӣ ҳастанд, ҳанӯз тавоноии дарк ва ташхиси масоили воқеъӣ ва мубрамро надоранд. Масоили калонро намебинанд ва дар банди масоили ҷузъӣ ва сатҳие ҳастанд, ки арзише барои пешбурди ҷомеъа надорад. Бар сари як ъакс, ки кажандешона онро ҳамл бар тавҳин ба бовари худ кардаанд, ҳозиранд корзорҳои густарда роҳ биандозанд, соъатҳову рӯзҳову шабҳо баҳс кунанд ва ҳеч ҳосиле аз он набинанд, аммо аз канори масоили калон хомӯшу бепарво мегузаранд. Масалан, дар бораи таҳаввулоти ахир дар Ховари Миёна, ки паёмадҳои он мустақиман ба Тоҷикистон ҳам марбут хоҳад шуд, шоҳиди чунин баҳсҳое нестем. Ва талоше, ки барои тарҳи ин мавзӯъ сурат мегирад, дар ҳангомаи чандинрӯзаи номарбуте лавс мешаваду нодида мемонад. Таваҷҷуҳ дошта бошед, ки фақат ва фақат афроди муддаъии равшанфикрӣ аз Тоҷикистон чунин вокунише ба он ъаксу хабар нишон додаанду бас. Зеро аз тавони ташхиси масоили ъумдаву мубрам бебаҳра ҳастанд ва сирфан саргарми баҳсҳои беҳуда бар сари мавзӯъҳои сатҳии бенатиҷа ҳастанд.  

2.       Ин афрод аз ҷуръати бисёр андаке бархурдоранд. Маъмулан суроғи мавзӯъеро, ки метавонад барояшон дардисар дошта бошад, намегиранд. Марҷаъи мушаххасеро барои ҳалли мавзӯъи мубрам, ки худашонро озор медиҳад, мавриди хитоб қарор намедиҳанд. Маҳкум ба бечоранолӣ ҳастанд. Бо он ҳама ҳамҳама ва тазоҳуре, ки ба диндорию ислом доранд, вақте ки эҳтимоли баста шудани Ҳизби Наҳзати Исломӣ ва гушуда шудани дари нифоқ тарҳ шуд, садои ҳеч як аз онҳоро нашунидем. Ҳеч кадом бо интишори номаи саргушода ё дастаҷамъие хоҳони даст нигаҳ доштан аз ин ғалати ошкор нашуданд. Дар мавриди маҳдудиятҳои ҳуқуқибашарӣ ва динӣ ҳам, ки эъмол шуда ва боъиси рушду густариши тундравӣ дар ҷомеъа мешавад, иқдоме анҷом намедиҳанд. Сирфан ба гилаву шикоятҳои пароканда ва мазлумнамоӣ иктифо мекунанд. Аммо дар ҳамла ба афроди ҷудогонаву танҳо ва дигарандеше, ки аз қудрати қаҳрия бархурдор нестанд, устухон надоранд. Ъофиятталаб ҳастанд ва ҳатто барои даст ёфтан ба аҳдофи худ ҷуръати анҷоми кореро надоранд.

3.       Бештари афроди муддаъии равшанфикрӣ аз Тоҷикистон тамоюли шигарфе ба истибдоди раъй  доранд ва таваққуъъашон ин аст, ки ҳама чун дар корхонаҳои ҷӯҷакашӣ (“инкубатор”) шабеҳи онҳо бошанд. Мизони раводорӣ (таҳаммулу тасомуҳ)-шон ғолибан сифр аст ва таҳаммули дидану шунидани назари на танҳо мухолиф, балки мутафовитро надоранд. Пешдоварӣ аз ъодатҳои ъумдаи эшон аст. Маъмулан чизеро ғалат мефаҳманд ва бар пояи дарки ғалати худ шӯру ғавғое бапо мекунанд, ниҳоятан ғалати худро мефаҳманд, аммо ба гардан намегиранд, ки ин ҳам аз нишонаҳои таъассуб ва дурӣ аз мавозини ҷавомеъи раводор аст. Ин вежагӣ, мусалламан, ба низоми ҳоким дар Тоҷикистон бармегардад, ки банохудогоҳ зеҳни бисёреро мустаъид ба истибдод мекунад. Аммо аз равшанфикрон интизор ин аст, ки аз чорчӯбҳои марсум фаротар бираванд ва худро бо мавозини ҷавомеъи инсонии пешрафта вифқ диҳанд. Ин лозимаи пешрафт аст. Кофист ин ҳақиқатро дарёбанд, ки ҳеч ду инсоне комилан мисли ҳам намеандешанд.

4.       Ин баҳсҳо ба таври барҷаставу бориз ошкор кард, ки дуруст ба монанди Тоҷикистони даҳаи 1990 тамоюлоти сиёсию ъақидатӣ ҳамчунон бо таъаллуқоти маҳаллӣ ҳамроҳ аст. Яъне хутути мувозӣ («параллель») миёни гароишҳои ъақидатӣ ва маҳалро бавузӯҳ мешавад дар баҳсҳо дунбол кард. Ҳанӯз ба дарки ин ҳақиқат нарасидаанд, ки миллатро равшанфикронаш месозанд ва бо чунин равшанфикрони маҳалгаро ҳамин миллати нимбисмил ҳам аз ҳам хоҳад пошиду нобуд хоҳад шуд.

Мавориди хурду рези дигаре ҳам мушоҳида шуд, ки барои ихтисори матлаб аз қалам меуфтад. Аммо ин чанд нуктаи ёдшуда аз мавориди муҳим буд.