Кӣ арабҳоро бедор кард?
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Дар ҷаҳони араб рухдодҳое ҷараён дорад, ки маҷаллаи “Economist”-и чопи Ландан рӯи ҷилдаш онро “The Awakening” (Бедорӣ) унвон мекунад ва дар расонаҳои дигар бо номи “Баҳори ҷаҳони араб” аз он ёд мешавад. Баҳор муқорини шукуфтан асту шукуфоӣ ва тасаввури ғолиб бар ин аст, ки такону талотуми мардумӣ ва фирори мустабиддони даҳсолаҳо дар ниҳоят ба шукуфоӣ хоҳад анҷомид. Гоҳ расидан ба мақсуд (шукуфоӣ) метавонад ба дарозо бикашад, аммо таҳаввулу тағйир оғози ҳар навъ шукуфоист. Обе, ки бетакону ором барои даҳсолаҳо бимонад, табдил ба мурдоб мешавад.
Раҳбарони шимоли Офриқову Ховари Миёна ҳам акнун маҷбуранд ёд бигиранд, ки ҳар омадане рафтане ҳам дорад, вагарна талотуми мардумӣ аз бистар ба соҳил барашон хоҳад андохт. Ин паёмест, ки мардуми ин минтақаҳо ба саросари ҷаҳон фиристодаанд. Раҳбароне, ки писаронашонро барои варосати “тоҷу тахт” омода карда буданд, акнун на танҳо аз фикри ҳукумати маврусӣ (ирсӣ) дасту дил шустаанд, балки ба фикри ҳифзи ҷону моли худ ва хонаводаашон уфтодаанд ва дарбадар дунболи паноҳгоҳе мегарданд. Таваҳҳушу куштори қаззофигуна дар Либӣ ҳам дар ниҳоят чорасози идомаи истибдодашон нахоҳад шуд.
Аммо ин бедорӣ аз куҷо сарчашма мегирад? Чи гуна аст, ки тӯдаҳои дирӯз сарбазеру фармонбардор имрӯз бо густохии тамом сар баланд кардаанд ва ҳаққашонро мехоҳанд? Магар ҳаминҳо набуданд, ки ба султаи қаҳҳору ҷаббори мустабиддонашон сари итоъату таслим фуруд оварда буданд? Ва раҳбари ин ҷунбишҳо чи касест, ки ҷое номе аз ҳеч кадом ба чашм намехурад?
Бисёре дар ин замина ба қудрати расонаҳо ишора мекунанд. Ҳатто бархе аз риштаҳои рӯзноманигорӣ дар донишгоҳҳои Ғарб бо зикри ин нукта, ки “расонаҳо сарнавишти миллатҳоро шакл медиҳанд” довталабонро ба таҳсил мехонанд. Оё ба ростӣ ҳукумати чаҳорум ба андозае нерӯ гирифта, ки қудрати се ҳукумати аввалро бад-ин гуна ба чолиш, ва дар ниҳоят, ба лаҷанзору фаромӯшхонаи торих мекашонад?
Дар баҳсҳое, ки сари ин мавзӯъ даргирифтааст, ғолибан ду тарафро мебинем. Тарафи нахуст мекӯшад қудрати расонаҳо (матбуъот)-ро ҳаюлоӣ, азим, шикастнопазир ва дарҳамандоз вонамуд кунад. Дар ҳоле ки тарафи дувум расонаҳоро басодагӣ ҳомили ахбору иттилоъот медонад, на бозигаре, ки битавонад дар арсаи сиёсию иҷтимоъӣ таҳаввулоте чун инқилобро биофаринад. Ин як намунаи клоссик аз ифроту тафрит аст. Чун ба назар мерасад, “миёнгини заррин”-и ин баҳс посухи пурсиш бошад.
Дар ҳамаи рӯйдодҳое, ки шимоли Офриқо ва Ховари Миёнаро дарменавардад, ҷои пои расонаҳоро метавон дид. Шояд агар Холид Саъид, як веблогнависи 28-солаи мисрӣ дар шаҳри Искандария, тавассути маъмурони давлатӣ дар моҳи жуан (июн)-и 2010 кушта намешуд, Ҳуснӣ Муборак ҳам бо ин сарнавишт дучор намеомад. Қатли ҳамон веблогнависи ҷавон буд, ки ҷомеъаро такон дод ва доманаи эътирозот рафта-рафта саросари кишварро фаро гирифт ва Муборакро фирорӣ дод. Аммо расонаҳо буданд, ки ин хабарро мунташир ва пайгирӣ карданд ва фазоеро падид оварданд, ки ба поёни сӣ сол истибдоди Муборак анҷомид.
Албатта, инқилоби Тунис аз муҳаррикҳои аслие буд, ки ба муътаризони мисрӣ рӯҳияи инқилобӣ дод. Инқилоби Тунис ҳам муттакӣ ба расонаҳои иҷтимоъие чун Facebook ва Tweeter буд. Талотуми мардумии Баҳрайн ҳам. Яману Урдуну Либӣ ҳам. Ҳама ба гунае бо расонаҳои иҷтимоъии интернетӣ гиреҳ хурдаанд. Ҷунбиши Сабзи Эрон дар соли 2009 нахустин ҷунбиши мардумӣ буд, ки бо иттико ба расонаҳои интернетӣ по гирифт ва ҳамчунон идома дорад. Бо ин ки ҷунбиши Эрон ҳанӯз ба ҳадаф нарасидааст, пешоҳанги ҳамаи ҷунбишҳои мардумии дигар дар минтақа ба шумор меояд, чун ҳамагӣ дорои вежагиҳои ҳамгун ҳастанд: ҳеч кадом раҳбари мушаххас надоранд ва ҳамагӣ муттакӣ ба расонаҳоанд.
Аммо ҷаҳони араб аз неъмати дигаре ҳам ба номи шабакаи телевизюнии “Алҷазира” бархурдор аст, ки ба таври шабонарӯзӣ аз Қатар тамоми рӯйдодҳои ҷаҳони арабро пӯшиш медиҳад ва садои мардуми муътариз бе мумонеъат аз тариқи он ба забонҳои арабӣ ва инглисӣ дар саросари ҷаҳон пахш мешавад. Шояд битавон ба ҷуръат иддаъо кард, ки бузургтарин дастоварди арабҳо дар даҳсолаҳои ахир ҳамин шабакаи “Алҷазира” аст, ки манфури мустабиддон ва маҳбуби мардуми одӣ шудааст. Омрико ҳам дар Кобулу Бағдод дафтари ин шабакаро бумборон карда буд; ҳукуматҳои Мубораку Қаззофӣ ҳам ташнаи хуни гардонандагони “Алҷазира” буданду ҳастанд. Аммо чашми ҷаҳониён дар ин рӯзҳо аз сафҳаи телевизюни “Алҷазира” канда намешавад, ки бо ҳазорон ранҷу заҳмат садову симои мардуми муътаризро ба чашму гӯши ҷаҳониён мерасонад.
Доманаи ҷаҳонгири расонаҳо ба ҷунбишҳои мардумӣ ин имконро додааст, ки бидуни раҳбар ҳам садои эътирозашонро баланд кунанд, дида ва шунида шаванд. Вале агар бишавад мизони таъсиргузории расонаҳо (Интернет, матбуъот, телевизюн, родю)-ро 50 дарсад талаққӣ кард, 50 дарсади дигар ба омилҳои дигаре бармегардад, ки шояд битавон онро “мояи буҳронӣ” (критическая масса – рус.) номид: мизони истибдод, тӯли давраи истибдод, мизони фасоди раҳбарон, мизони огоҳии мардум аз ҳуқуқашон ва аз истибдоди ҳоким ва мизони беҳзистии мардум. Дар кишварҳое, ки яке аз ин омилҳо ба шохиси мавриди ниёз нарасида бошад, наметавон интизори ҷунбишеро дошт, ҳатто бо пӯшиши пайвастаи расонаҳо. Расонаҳо рӯйдодҳоеро пӯшиш медиҳанд, ки дар ҳоли вуқӯъ бошад. Аз ин рӯ мебинем, ки “бедории ҷаҳони араб” давлатҳои мустабидду худкомае чун Арабистони Саъудиро канор мегузорад; ҳарчанд суҳбат аз ҳуқуқи башар дар ин салатанати ҳудуди 80-сола латифаи нобаҷову талхест.
Аммо шакке дар сайри такомулӣ ва рушди худшиносии миллатҳо нест. Он “мояи буҳронӣ” ба дур аз хостаи ину он саранҷом шакл мегирад ва идомаи истибдодро номумкин мекунад.
Monday, February 21, 2011
Thursday, February 17, 2011
Mubarak's Message to Fellow Dictators
Паёмҳои сари нагуни Муборак
(15.02.2011)
Башар шефтаи пирӯзу пирӯзист ва шикасту шикастхурдаро хор медорад. Шикасти Ҳуснӣ Муборак дар баробари хашму муқовимати мардуми Миср ҳатто ононеро, ки шояд то ҳамин чанд рӯз пеш ҳам ба сарсахтии раҳбари куҳнакори Миср имон доштанд, аз ӯ дилсард ва аз пирӯзии мардум гӯё хурсанд кард.
Ҳатто бонкҳои Суис, ки то охирин лаҳзаи зимомдории Ҳуснӣ Муборак дар Миср фармонбардорона умури бонкиашро анҷом медоданд, ба маҳзи шикасти ӯ ҳисобҳояшро масдуд карданд ва аз дигар бонкҳои ғарбӣ ҳам тақозо шуд, ки дастрасии Муборак ба даҳҳо милёрд дулор дороиашро маҳдуд ва масдуд кунанд; даҳҳо милёрд дулоре, ки аз даҳони мардуми бенавои Миср зада ва барои худашу хонаводааш пасандоз карда буд.
620 милюн дулори раҳбарони сарнагуншудаи Тунис ҳам ба ҳамин шева дар Бонки Суис (Швейтсария) масдуд шуд. Аммо ҷолиб ин ҷост, ки танҳо пас аз шунидани хабари суқути раҳбар бонкҳо бо раҳбарони пешин номеҳрубон мешаванд, ҳарчанд фасоди молии он мустабиддон барои ҷомеъаи байнулмилалӣ пештар собит шуда буд. Аз дил биравад, ҳар он ки аз дида бирафт...
Аммо ҷолибтар ин ки шикасти Муборак ва поёни ҳукумати номубораки ӯ давлатҳои мутаъаллиқ ба урдугоҳҳои сиёсии мутафовиту мутазодро гӯё хурсанд кардааст. Ҳам Кохи Сафеди Омрико ва ҳам Теҳрон паёмҳои дуруду шодбошу ситоиш ба мардуми Миср фиристодаанд; дар ҳоле ки ҳам Вошингтуну ҳам Теҳрон сидқан нигарони ин рӯйдоданд. Омрико нигарони аз даст додани паймони сулҳи Мисру Исроил аст, ки 32 сол пеш имзо шуда буд. Теҳрон ҳам нигарони такрори рӯйдодҳои майдони Озодии Қоҳира дар майдони Озодии худаш аст. Аммо ҳар ду бо умеди ба даст овардани ҳимояти давлати ояндаи Миср чанд рӯзест, ки бо ҷидду ҷаҳди тамом дар ҳоли тамҷид аз истиқомати мардуми Миср ҳастанд.
Аз оғози тазоҳуроти мардум алайҳи Муборак то поёни он давлатмардони Эрон талош карданд, ки муътаризони мисриро ба “роҳи рост”, ба сӯи як инқилоби исломии дигар ҳидоят кунанд. Ҳам Маҳмуди Аҳмадинажод ва ҳам ҳатто Алии Хоманаӣ ба забонҳои форсию арабӣ хостанд ин паёмро ба муътаризон дар Қоҳираву Искандария бирасонанд. Дар айни ҳол, мақомоти Ҷумҳурии Исломӣ кишварҳои ғарбиро ба талош барои мудохила дар авзоъи Миср муттаҳам мекарданд ва саъй ҳам намекарданд, ки мудохилаи ошкори худро ба гунае тавҷеҳ кунанд. Посухи муътаризони мисрӣ, албатта, мушти обдоре буд ба даҳони Аҳмадинажод ва Хоманаӣ. Дар суханрониҳои майдони Озодии Қоҳира ин даъватҳои масъулони Ҷумҳурии Исломии Эрон ба сухра кашида шуд ва муътаризони мисрӣ бо ҳимоят аз Ҷунбиши Сабзи Эрон аз Теҳрон тақозо карданд, ки ба ҷои панду андарзи мисриҳо ба садои мардуми муътаризи худаш гӯш фаро диҳад.
Инқилоби Миср ҳам дуруст ба монанди инқилоби исломии Эрон рӯзи 22 баҳман ба самар расид. Аммо инқилобе шуд аз матоъе дигар. Инқилобе фаромазҳабӣ ва миллӣ, ки муборизонаш ба тамоми ақшор ва мазҳабҳои роиҷ дар ҷомеъаи Миср таъаллуқ доранд. Албатта, ҳоло бояд мунтазир монду дид, ки то куҷо хостаҳои мардум бароварда хоҳад шуд. Вале он чи мусаллам аст, сархурдагии Ҷумҳурии Исломӣ аз беэътиноии муътаризони мисрӣ ба хостаҳояш аст.
Се рӯз пас аз пирӯзии майдони Озодии Қоҳира бар 30 сол истибдоди Ҳуснӣ Муборак Ҷунбиши Сабзи Эрон ба нишони ҳимоят аз мардуми пирӯзи Тунису Миср ба хиёбонҳо рехт. Боризтарин паёми тазоҳуроти ҳазороннафараи чандин шаҳри Эрон дар рӯзи 25 баҳманмоҳ (14 феврие) зинда будани Ҷунбиши Сабз алорағми саркӯбҳои дадманишонаи мақомоти Теҳрон буд. Хушунате, ки Ҷумҳурии Исломӣ алайҳи мухолифонаш тайи ду соли гузашта анҷом додааст, бо хушунати давлати Муборак алайҳи муътаризони мисрӣ қобили муқоиса нест. Миср, ки муҳтоҷи ҳимояти бедареғи Ғарб аст, бо ҳудуди ду милёрд дулор кумаке, ки солона аз Омрико дарёфт мекунад, наметавонист бепарво ба латупори мардумаш бипардозад. Дар ҳоле ки давлати Эрон ба дур аз дағдағаи ҳимояти молию маънавии Ғарб ба осудагӣ ба озору шиканҷаи мухолифонаш нишастааст.
Дар Эрон ҳамон мақомоте, ки бо ҳимоят аз муътаризони мисрӣ давлати Муборакро ба эъмоли хушунат алайҳи мардумаш муттаҳам мекарданд, рӯзи 25 баҳман бо фиристодани нерӯҳои интизомию басеҷӣ ба хиёбонҳо муътаризони эрониро саркӯб карданд. Ин тазод дар бархурди мақомоти Теҳрон бо рӯйдодҳои Тунису Миср ва Эрон ба андозае зананда ва мутазоҳирона буд, ки ҷеғи вазирони хориҷаи Ғарбро даровард. Аз Теҳрон суол шуд, ки чи гуна метавон дар айни ҳимоят аз “мардуми мазлуми Миср” ба мардуми худ зулм кард. Яъне “на ҳар ки насиҳат гуфт, насиҳатпазирӣ донад”. Ва мусалламан, Ҷумҳурии Исломӣ он чиро, ки бар Муборак писандид, бар “вуҷуди муборак”- худ намеписандад.
Вале сарнавишти Муборак чизе ҷуз такрори ҳазоронбораи як ҳақиқати торихӣ набуд, ки саранҷоми як ҳокими золиму фосид сарнагунию бадномист. Ин паёмест, ки дили ҳамаи фармонравоёни ситамгару фосиди ҷаҳонро ба ларза овардааст, ки фардо ҳамин сарнавишт суроғи онҳо ҳам хоҳад омад. На аспу шутурҳои муҳоҷими Муборак ва на теғу мутурҳои маъмурони Хоманаӣ қодир ба тағйири ин мантиқи торихист.
(15.02.2011)
Башар шефтаи пирӯзу пирӯзист ва шикасту шикастхурдаро хор медорад. Шикасти Ҳуснӣ Муборак дар баробари хашму муқовимати мардуми Миср ҳатто ононеро, ки шояд то ҳамин чанд рӯз пеш ҳам ба сарсахтии раҳбари куҳнакори Миср имон доштанд, аз ӯ дилсард ва аз пирӯзии мардум гӯё хурсанд кард.
Ҳатто бонкҳои Суис, ки то охирин лаҳзаи зимомдории Ҳуснӣ Муборак дар Миср фармонбардорона умури бонкиашро анҷом медоданд, ба маҳзи шикасти ӯ ҳисобҳояшро масдуд карданд ва аз дигар бонкҳои ғарбӣ ҳам тақозо шуд, ки дастрасии Муборак ба даҳҳо милёрд дулор дороиашро маҳдуд ва масдуд кунанд; даҳҳо милёрд дулоре, ки аз даҳони мардуми бенавои Миср зада ва барои худашу хонаводааш пасандоз карда буд.
620 милюн дулори раҳбарони сарнагуншудаи Тунис ҳам ба ҳамин шева дар Бонки Суис (Швейтсария) масдуд шуд. Аммо ҷолиб ин ҷост, ки танҳо пас аз шунидани хабари суқути раҳбар бонкҳо бо раҳбарони пешин номеҳрубон мешаванд, ҳарчанд фасоди молии он мустабиддон барои ҷомеъаи байнулмилалӣ пештар собит шуда буд. Аз дил биравад, ҳар он ки аз дида бирафт...
Аммо ҷолибтар ин ки шикасти Муборак ва поёни ҳукумати номубораки ӯ давлатҳои мутаъаллиқ ба урдугоҳҳои сиёсии мутафовиту мутазодро гӯё хурсанд кардааст. Ҳам Кохи Сафеди Омрико ва ҳам Теҳрон паёмҳои дуруду шодбошу ситоиш ба мардуми Миср фиристодаанд; дар ҳоле ки ҳам Вошингтуну ҳам Теҳрон сидқан нигарони ин рӯйдоданд. Омрико нигарони аз даст додани паймони сулҳи Мисру Исроил аст, ки 32 сол пеш имзо шуда буд. Теҳрон ҳам нигарони такрори рӯйдодҳои майдони Озодии Қоҳира дар майдони Озодии худаш аст. Аммо ҳар ду бо умеди ба даст овардани ҳимояти давлати ояндаи Миср чанд рӯзест, ки бо ҷидду ҷаҳди тамом дар ҳоли тамҷид аз истиқомати мардуми Миср ҳастанд.
Аз оғози тазоҳуроти мардум алайҳи Муборак то поёни он давлатмардони Эрон талош карданд, ки муътаризони мисриро ба “роҳи рост”, ба сӯи як инқилоби исломии дигар ҳидоят кунанд. Ҳам Маҳмуди Аҳмадинажод ва ҳам ҳатто Алии Хоманаӣ ба забонҳои форсию арабӣ хостанд ин паёмро ба муътаризон дар Қоҳираву Искандария бирасонанд. Дар айни ҳол, мақомоти Ҷумҳурии Исломӣ кишварҳои ғарбиро ба талош барои мудохила дар авзоъи Миср муттаҳам мекарданд ва саъй ҳам намекарданд, ки мудохилаи ошкори худро ба гунае тавҷеҳ кунанд. Посухи муътаризони мисрӣ, албатта, мушти обдоре буд ба даҳони Аҳмадинажод ва Хоманаӣ. Дар суханрониҳои майдони Озодии Қоҳира ин даъватҳои масъулони Ҷумҳурии Исломии Эрон ба сухра кашида шуд ва муътаризони мисрӣ бо ҳимоят аз Ҷунбиши Сабзи Эрон аз Теҳрон тақозо карданд, ки ба ҷои панду андарзи мисриҳо ба садои мардуми муътаризи худаш гӯш фаро диҳад.
Инқилоби Миср ҳам дуруст ба монанди инқилоби исломии Эрон рӯзи 22 баҳман ба самар расид. Аммо инқилобе шуд аз матоъе дигар. Инқилобе фаромазҳабӣ ва миллӣ, ки муборизонаш ба тамоми ақшор ва мазҳабҳои роиҷ дар ҷомеъаи Миср таъаллуқ доранд. Албатта, ҳоло бояд мунтазир монду дид, ки то куҷо хостаҳои мардум бароварда хоҳад шуд. Вале он чи мусаллам аст, сархурдагии Ҷумҳурии Исломӣ аз беэътиноии муътаризони мисрӣ ба хостаҳояш аст.
Се рӯз пас аз пирӯзии майдони Озодии Қоҳира бар 30 сол истибдоди Ҳуснӣ Муборак Ҷунбиши Сабзи Эрон ба нишони ҳимоят аз мардуми пирӯзи Тунису Миср ба хиёбонҳо рехт. Боризтарин паёми тазоҳуроти ҳазороннафараи чандин шаҳри Эрон дар рӯзи 25 баҳманмоҳ (14 феврие) зинда будани Ҷунбиши Сабз алорағми саркӯбҳои дадманишонаи мақомоти Теҳрон буд. Хушунате, ки Ҷумҳурии Исломӣ алайҳи мухолифонаш тайи ду соли гузашта анҷом додааст, бо хушунати давлати Муборак алайҳи муътаризони мисрӣ қобили муқоиса нест. Миср, ки муҳтоҷи ҳимояти бедареғи Ғарб аст, бо ҳудуди ду милёрд дулор кумаке, ки солона аз Омрико дарёфт мекунад, наметавонист бепарво ба латупори мардумаш бипардозад. Дар ҳоле ки давлати Эрон ба дур аз дағдағаи ҳимояти молию маънавии Ғарб ба осудагӣ ба озору шиканҷаи мухолифонаш нишастааст.
Дар Эрон ҳамон мақомоте, ки бо ҳимоят аз муътаризони мисрӣ давлати Муборакро ба эъмоли хушунат алайҳи мардумаш муттаҳам мекарданд, рӯзи 25 баҳман бо фиристодани нерӯҳои интизомию басеҷӣ ба хиёбонҳо муътаризони эрониро саркӯб карданд. Ин тазод дар бархурди мақомоти Теҳрон бо рӯйдодҳои Тунису Миср ва Эрон ба андозае зананда ва мутазоҳирона буд, ки ҷеғи вазирони хориҷаи Ғарбро даровард. Аз Теҳрон суол шуд, ки чи гуна метавон дар айни ҳимоят аз “мардуми мазлуми Миср” ба мардуми худ зулм кард. Яъне “на ҳар ки насиҳат гуфт, насиҳатпазирӣ донад”. Ва мусалламан, Ҷумҳурии Исломӣ он чиро, ки бар Муборак писандид, бар “вуҷуди муборак”- худ намеписандад.
Вале сарнавишти Муборак чизе ҷуз такрори ҳазоронбораи як ҳақиқати торихӣ набуд, ки саранҷоми як ҳокими золиму фосид сарнагунию бадномист. Ин паёмест, ки дили ҳамаи фармонравоёни ситамгару фосиди ҷаҳонро ба ларза овардааст, ки фардо ҳамин сарнавишт суроғи онҳо ҳам хоҳад омад. На аспу шутурҳои муҳоҷими Муборак ва на теғу мутурҳои маъмурони Хоманаӣ қодир ба тағйири ин мантиқи торихист.
Tuesday, February 08, 2011
'Outsiders' Warn Tajikistan
Ҳушдорҳои "бегонагон" ба “Тоҷикистони озоди ман”
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Солҳост, ки бегонагон ба мо ҳушдор медиҳанд. Мегӯянд, ки агар кор ба ҳамин ривол идома дошта бошад ва ислоҳоте сурат нагирад, рӯ ба шикасту нокомӣ ҳастем. Мегӯянд, ки ҳатман бояд илоҷи воқеъаро пеш аз вуқӯъи он ёфту пиёда кард, вагарна вовайлои пинҳонӣ давои дардамон нахоҳад шуд. Таъкид мекунанд, ки агар авзоъ бетағйир бимонад, нооромиҳои Қирғизистон гули баҳмани як силсила таҳаввулоти фарогири минтақаист; гӯ ин ки Аскар Оқоев ва Қурбонбек Боқиев дар интизори расидани ҳамсарнавиштонашон аз минтақа нишастаанд. Бегонагон мегӯянд ва гуфтаҳояшон ба гӯши шунавое намешинад. Чун бегонаанд ва Худо медонад ангезаи ростинашон аз ин ҳама нигаронӣ ва шояд ҳам воҳима чист. Онҳо ки тоҷик ё узбак ё ҳатто қирғиз нестанд, ки сарнавишти мардуми минтақаи мо барояшон ин ҳама аҳамият дошта бошад!
Тоза ба ин намунаҳои тарснок шабаҳҳои гурезон ё парешони раҳбарони Тунису Урдуну Яману Миср изофа шудаанд. Ва боз бегонаҳо ҷор мезананд, ки “Оҳон! Коре кунед, вагарна саранҷоматон чунин асту чунон аст!” Мо ин ҳушдорҳоро ба роҳатӣ пушти гӯш меандозему кашкӯли гадоӣ даври гардан, ва бо лабханде малеҳ дубора дарюзагарӣ мекунему шоҳона зиндагӣ мекунем ва сангеро такон намедиҳему хореро намеканем, ки то бод чунин бодо!
Аммо агар барои як лаҳза пардаи бадгумониҳоро канор бизанем ва ба нури хирад маҷол диҳем, ки ба даруни сарҳои гаронамон биборад, шояд дарёбем, ки қазия аз чи қарор аст. Шояд ҳоҷу воҷу ҳайрон бимонем, ки “бегонагон” чи беҳтар аз бачаҳои Саъдӣ ба дарки ин мисраъҳо расидаанд, ки “Банӣ Одам аъзои якдигаранд, ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард оварад рӯзгор, дигар узвҳоро намонад қарор”. Ва ин ки мани тоҷики навъӣ имрӯз дучори балое шавам, баночор он бало ба ҳамсояҳои дуру наздикам сироят хоҳад кард. Чун кураи Замин яке бештар надорем ва аз як ҳаво танаффус мекунем ва бо ҳазорон ришта ба ҳам васлем. Бо дарки ин нукта мафҳуми “бегона” ҳам таъбире дигар пайдо мекунад ва паёми “бегона” ҳам ба гунае дигар ба гӯшҳо фурӯ меравад.
Тозатарин ҳушдори “бегонагон” аз Гурӯҳи Буҳрони Байнулмилалӣ (ГББ) расид, ки рисолаташ пешгирӣ ва ҳалли муноқишоти маргбор дар саросари ҷаҳон аст. Ҳарфи ҳисоби ин гурӯҳи байнулмилалӣ ин аст, ки агар давлатҳои Осиёи Миёна шоистасолориро мароми кори худ накунанд, дар ояндаи қобили пешбинӣ дучори бало хоҳанд шуд. Шоистасолорӣ, яъне ин ки як троктурчӣ набояд раиси, масалан, идораи пулис шавад, балки бояд ба пушти фармони ҳамон троктураш баргардад. Яъне танҳо ононе, ки тавоноӣ ва салоҳияти анҷоми як корро доранд, ба анҷоми он кор гумошта шаванд.
Бино ба арзёбии ин гурӯҳ, дар миёни панҷ кишвари Осиёи Миёна Қирғизистону Тоҷикистон бадтарин мавқеъиятро доранд. Коршиносони ин ду кишвар ба ГББ гуфтаанд, ки то чанд соли оянда дигар омӯзгори хубе барои парвариши кӯдакон ва пизишки ҳозиқе барои дармони беморон пайдо нахоҳад шуд. Чун гувоҳиномаи донишро мешавад ба содагӣ дар изои чанд баргаи сомонӣ харид ва дониш ҳақиру беарзиш шудааст. Аз сӯи дигар, зерсохтҳо (инфраструктура)-и ҷомеъа, ба монанди роҳҳову дабистонҳову бемористонҳо, дар ҳоли фарсоишанд. Дар ин гузориш мехонем:
Гузориши ГББ бо таъкиди бештар бар мавзӯъи фарсоиши зерсохтҳо ва паёмадҳои ногувор ва маргбори он меафзояд:
Кадом фарзанди ин обу хок аз хондани сатрҳои боло хурсанд мешавад? Мусалламан, барои якояки мо хондану шунидани чунин пешгӯиҳое ногувор аст ва барои тоҷикони бурунмарзӣ - шармовар. Аммо оё бӯи ҳақиқате аз тавсифи мушкилоти мо дар ин гузориш намеояд? Оё ин ҳақиқатро ба хотири талхиаш бояд тард кард ва нодида гирифт? Ва агар гӯшҳоямонро ба ин гузориш бибандем, мушкилотамон ҳал хоҳад шуд? Гумон аст. Пас шояд “чашмҳоро бояд шуст” ва авзоъро ҷӯри дигар, воқеъитар дид ва ба ислоҳи он андешид.
Гузориши ГББ ба умеди ҷилавгирӣ аз вуқӯъи бало барои давлатҳои Осиёи Миёна, созмонҳои байнулмилалию кишварҳои кумаккунанда ва давлатҳои Чину Русия тавсияҳое ироа кардааст. ГББ аз давлатҳои минтақаи мо мехоҳад, ки ба шеваи кишварҳои Болтик ва Гурҷистон барномаи муфассал ва дарозмуддатеро барои решакании фасоди молӣ тадвин ва иҷро кунанд, тавоноии мудириятии ҳукуматҳои маҳаллиро афзоиш диҳанд, аз баҳракашӣ аз пизишкону омӯзгорон барои анҷоми корҳои номарбуте чун даъват ба раъйдиҳӣ ва хадамоти иҷтимоъии дигар худдорӣ кунанд, ба заминаи омӯзишу парвариш таваҷҷуҳи бештар кунанд ва ба ҷои насби “тахтаҳои сафеди рақамӣ” дар мактабҳо нахуст донишомӯзонро бо китобҳои дарсии муносиб таъмин кунанд ва як ришта ислоҳоти дигарро анҷом диҳанд, ки бояд, дар воқеъ, ибтикори худи мо барои беҳбуди зиндагии мардумамон бошад, на пешниҳоди “бегонагон”.
Ва вақте ки дар яке аз шумораҳои ахири маҷаллаи “Тойм”-и Омрико чеҳраи раҳбари Тоҷикистонро ба унвони яке аз 10 ҳокими худкомаи ҷаҳон мебинӣ, беш аз пеш дар нигаронию сарафкандагӣ фурӯ меравӣ.
Зиндагӣ дар хориҷ пайванди одам бо кишвари зодгоҳашро намегусалад; чи басо ки онро устувортар мекунад. Дар хориҷ мазоҳире чун фарҳанги мардум, фарҳанги давлат ва ҳокими кишвар мизони эҳтироми шумо дар баробари дигаронро таъйин мекунад. Аз ин рӯ тоҷикони бурунмарзӣ ташнаи расидан ба Тоҷикистоне озоду обод ҳастанд, ки мояи сарбаландию ифтихори фарзандони ин сарзамин бошад. Барои расидан ба он ормоншаҳр ногузир бояд ба тавсияҳои созанда гӯш дод ва ислоҳоти лозимро пиёда кард, то ваҷҳаи байнулмилалии кишвар тармим шавад ва мо бо сари баланду садоқати калом канори ҳам меҳанамонро чунин тавсиф кунем: Тоҷикистони озоди ман!
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Солҳост, ки бегонагон ба мо ҳушдор медиҳанд. Мегӯянд, ки агар кор ба ҳамин ривол идома дошта бошад ва ислоҳоте сурат нагирад, рӯ ба шикасту нокомӣ ҳастем. Мегӯянд, ки ҳатман бояд илоҷи воқеъаро пеш аз вуқӯъи он ёфту пиёда кард, вагарна вовайлои пинҳонӣ давои дардамон нахоҳад шуд. Таъкид мекунанд, ки агар авзоъ бетағйир бимонад, нооромиҳои Қирғизистон гули баҳмани як силсила таҳаввулоти фарогири минтақаист; гӯ ин ки Аскар Оқоев ва Қурбонбек Боқиев дар интизори расидани ҳамсарнавиштонашон аз минтақа нишастаанд. Бегонагон мегӯянд ва гуфтаҳояшон ба гӯши шунавое намешинад. Чун бегонаанд ва Худо медонад ангезаи ростинашон аз ин ҳама нигаронӣ ва шояд ҳам воҳима чист. Онҳо ки тоҷик ё узбак ё ҳатто қирғиз нестанд, ки сарнавишти мардуми минтақаи мо барояшон ин ҳама аҳамият дошта бошад!
Тоза ба ин намунаҳои тарснок шабаҳҳои гурезон ё парешони раҳбарони Тунису Урдуну Яману Миср изофа шудаанд. Ва боз бегонаҳо ҷор мезананд, ки “Оҳон! Коре кунед, вагарна саранҷоматон чунин асту чунон аст!” Мо ин ҳушдорҳоро ба роҳатӣ пушти гӯш меандозему кашкӯли гадоӣ даври гардан, ва бо лабханде малеҳ дубора дарюзагарӣ мекунему шоҳона зиндагӣ мекунем ва сангеро такон намедиҳему хореро намеканем, ки то бод чунин бодо!
Аммо агар барои як лаҳза пардаи бадгумониҳоро канор бизанем ва ба нури хирад маҷол диҳем, ки ба даруни сарҳои гаронамон биборад, шояд дарёбем, ки қазия аз чи қарор аст. Шояд ҳоҷу воҷу ҳайрон бимонем, ки “бегонагон” чи беҳтар аз бачаҳои Саъдӣ ба дарки ин мисраъҳо расидаанд, ки “Банӣ Одам аъзои якдигаранд, ки дар офариниш зи як гавҳаранд. Чу узве ба дард оварад рӯзгор, дигар узвҳоро намонад қарор”. Ва ин ки мани тоҷики навъӣ имрӯз дучори балое шавам, баночор он бало ба ҳамсояҳои дуру наздикам сироят хоҳад кард. Чун кураи Замин яке бештар надорем ва аз як ҳаво танаффус мекунем ва бо ҳазорон ришта ба ҳам васлем. Бо дарки ин нукта мафҳуми “бегона” ҳам таъбире дигар пайдо мекунад ва паёми “бегона” ҳам ба гунае дигар ба гӯшҳо фурӯ меравад.
Тозатарин ҳушдори “бегонагон” аз Гурӯҳи Буҳрони Байнулмилалӣ (ГББ) расид, ки рисолаташ пешгирӣ ва ҳалли муноқишоти маргбор дар саросари ҷаҳон аст. Ҳарфи ҳисоби ин гурӯҳи байнулмилалӣ ин аст, ки агар давлатҳои Осиёи Миёна шоистасолориро мароми кори худ накунанд, дар ояндаи қобили пешбинӣ дучори бало хоҳанд шуд. Шоистасолорӣ, яъне ин ки як троктурчӣ набояд раиси, масалан, идораи пулис шавад, балки бояд ба пушти фармони ҳамон троктураш баргардад. Яъне танҳо ононе, ки тавоноӣ ва салоҳияти анҷоми як корро доранд, ба анҷоми он кор гумошта шаванд.
Бино ба арзёбии ин гурӯҳ, дар миёни панҷ кишвари Осиёи Миёна Қирғизистону Тоҷикистон бадтарин мавқеъиятро доранд. Коршиносони ин ду кишвар ба ГББ гуфтаанд, ки то чанд соли оянда дигар омӯзгори хубе барои парвариши кӯдакон ва пизишки ҳозиқе барои дармони беморон пайдо нахоҳад шуд. Чун гувоҳиномаи донишро мешавад ба содагӣ дар изои чанд баргаи сомонӣ харид ва дониш ҳақиру беарзиш шудааст. Аз сӯи дигар, зерсохтҳо (инфраструктура)-и ҷомеъа, ба монанди роҳҳову дабистонҳову бемористонҳо, дар ҳоли фарсоишанд. Дар ин гузориш мехонем:
“Муҳимтар аз ҳама ин ки давлатҳо дар саросари минтақа зоҳиран ба ин хаёл буданд, ки мероси онҳо аз Иттиҳоди Шӯравӣ барои ҳамеша давом хоҳад овард ва пулҳое, ки барои анҷоми ислоҳот, беҳбуди омӯзишу парвариш ва таъмиру нигаҳдорӣ ихтисос ёфта буд, маъмулан ба ҳадар мерафту басанда набуд.”
Гузориши ГББ бо таъкиди бештар бар мавзӯъи фарсоиши зерсохтҳо ва паёмадҳои ногувор ва маргбори он меафзояд:
“Фарсоиши сареъи зерсохтҳо шиддати нодорӣ ва бегонагии мардум аз давлатро бештар мекунад. Нопадидии хадамоти аввалия тундравони исломиро, ки ҳамакнун ҳам нерӯе ҷиддӣ дар бисёре аз кишварҳои Осиёи Марказӣ маҳсуб мешаванд, бо муҳиммоти бештар алайҳи раҳбарони минтақа таъмин мекунад ва бунияи иҷтимоъии онҳоро тавсеъа медиҳад. Рушди иқтисодӣ ва коҳиши фақр ба хобу хаёл табдил мешавад; фақиртарини ин кишварҳо беш аз пеш ба содироти нерӯи корӣ вобаста мешаванд. Хашм бар сари коҳиши шадиди хадамоти асосӣ дар нооромиҳои Қирғизистон дар оврил (апрел)-и 2010, ки ба сарнагунии Қурбонбек Боқиев анҷомид, нақши муҳимме дошт. Ин омил метавонад дар кишварҳои дигар, бахусус Тоҷикистон ҳам, дар ояндаи начандон дур нақши мушобеҳеро бозӣ кунад”.
Кадом фарзанди ин обу хок аз хондани сатрҳои боло хурсанд мешавад? Мусалламан, барои якояки мо хондану шунидани чунин пешгӯиҳое ногувор аст ва барои тоҷикони бурунмарзӣ - шармовар. Аммо оё бӯи ҳақиқате аз тавсифи мушкилоти мо дар ин гузориш намеояд? Оё ин ҳақиқатро ба хотири талхиаш бояд тард кард ва нодида гирифт? Ва агар гӯшҳоямонро ба ин гузориш бибандем, мушкилотамон ҳал хоҳад шуд? Гумон аст. Пас шояд “чашмҳоро бояд шуст” ва авзоъро ҷӯри дигар, воқеъитар дид ва ба ислоҳи он андешид.
Гузориши ГББ ба умеди ҷилавгирӣ аз вуқӯъи бало барои давлатҳои Осиёи Миёна, созмонҳои байнулмилалию кишварҳои кумаккунанда ва давлатҳои Чину Русия тавсияҳое ироа кардааст. ГББ аз давлатҳои минтақаи мо мехоҳад, ки ба шеваи кишварҳои Болтик ва Гурҷистон барномаи муфассал ва дарозмуддатеро барои решакании фасоди молӣ тадвин ва иҷро кунанд, тавоноии мудириятии ҳукуматҳои маҳаллиро афзоиш диҳанд, аз баҳракашӣ аз пизишкону омӯзгорон барои анҷоми корҳои номарбуте чун даъват ба раъйдиҳӣ ва хадамоти иҷтимоъии дигар худдорӣ кунанд, ба заминаи омӯзишу парвариш таваҷҷуҳи бештар кунанд ва ба ҷои насби “тахтаҳои сафеди рақамӣ” дар мактабҳо нахуст донишомӯзонро бо китобҳои дарсии муносиб таъмин кунанд ва як ришта ислоҳоти дигарро анҷом диҳанд, ки бояд, дар воқеъ, ибтикори худи мо барои беҳбуди зиндагии мардумамон бошад, на пешниҳоди “бегонагон”.
Ва вақте ки дар яке аз шумораҳои ахири маҷаллаи “Тойм”-и Омрико чеҳраи раҳбари Тоҷикистонро ба унвони яке аз 10 ҳокими худкомаи ҷаҳон мебинӣ, беш аз пеш дар нигаронию сарафкандагӣ фурӯ меравӣ.
Зиндагӣ дар хориҷ пайванди одам бо кишвари зодгоҳашро намегусалад; чи басо ки онро устувортар мекунад. Дар хориҷ мазоҳире чун фарҳанги мардум, фарҳанги давлат ва ҳокими кишвар мизони эҳтироми шумо дар баробари дигаронро таъйин мекунад. Аз ин рӯ тоҷикони бурунмарзӣ ташнаи расидан ба Тоҷикистоне озоду обод ҳастанд, ки мояи сарбаландию ифтихори фарзандони ин сарзамин бошад. Барои расидан ба он ормоншаҳр ногузир бояд ба тавсияҳои созанда гӯш дод ва ислоҳоти лозимро пиёда кард, то ваҷҳаи байнулмилалии кишвар тармим шавад ва мо бо сари баланду садоқати калом канори ҳам меҳанамонро чунин тавсиф кунем: Тоҷикистони озоди ман!
Tuesday, February 01, 2011
Mubarak Under Siege
Рӯзҳои номубораки Муборак
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Мокёвелли, файласуфи сиёсии машҳури садаи 15-уми Итолиё, ба ҳокимон андарзе гуфта буд: Фармонравоён бояд ё мавриди эҳтиром бошанд ё мавриди тарси раъоёашон ва ба ҳар қимате бояд бикӯшанд, ки мавриди нафрати мардум воқеъ нашаванд. Бо ин ки аз баёни ин дидгоҳ ҳаминак 600 сол мегузарад, ҳақиқати он ҳамчунон ошкору мубарҳан аст.
Агар ин иддаъо ҳақиқат надошт, Ҳуснӣ Мубораки 82-солаи Миср ба ин рӯзҳои номуборак намерасид. Намедонам, то замоне ки ин навишта ба дасти хонандагони “Нигоҳ” бирасад, Муборак таслими чи сарнавиште шудааст. Аммо он чи тардидпазир нест, манфур шудани Муборак ва ҳукумати худкомаи ӯ пеши садҳо ҳазор тан аз раъоёаш аст, ки намоиши ин нафратро чандин рӯз аст, ки дар сафҳаҳои телевизюн мебинем.
Ҳукумати Ҳуснӣ Муборак тақрибан ба андозаи Инқилоби исломии Эрон умр кард ва дар моҳи уктубр (октябр)-и имсол сисола хоҳад шуд. Вай, ки соли 1981 сари қудрат омад, барои тамдиди “давраи раёсати ҷумҳурӣ”-аш дар солҳои 1987, 1993 ва 1999 се ҳамапурсӣ баргузор кард ва саранҷом дар соли 2005 дар “интихоботи раёсати ҷумҳурӣ” номзад шуд ва, мусалламан, ба пирӯзӣ расид. Нозирони байнулмилалӣ интихоботро зери суол бурданд, аммо маъмулан дар кишварҳои худкома дидгоҳи нозирони байнулмилалӣ арҷу қимате надорад ва ба зудии зуд фаромӯш мешавад. Ва аммо пеш аз интихобот шоеъ шуда буд, ки қарор аст Ҷамол Муборак, яке аз фарзандони Ҳуснӣ Муборак, ҷойгузини падари солмандаш шавад. Ин шоеъот ба дунболи варосати “тахту тоҷ”-и Сурия тавассути Башор Асад, писари раисиҷумҳури пешин, дар соли 2000 қувват гирифт.
Ин сенорию ба таври дардноке ёдовари барномаҳои ҳокимони минтақаи мо ҳам ҳаст. Варосати ҳукумати Ҷумҳурии Озарбойҷон тавассути Илҳом Алиев, писари раисиҷумҳури пешин, гӯё сармашқе буд барои раҳбарони дигар, ки тарҳи “сулолаҳои подшоҳӣ”-и худро бирезанд. Ғаме нест агар унвони “раёсати ҷумхурӣ” бар рӯяш ҳак шуда бошад, аммо коркардҳои он дуруст ба монанди як дудмони подшоҳӣ хоҳад буд ва ҳазинаи онро мардум хоҳанд пардохт! Ин наҳваи андешидан банохудогоҳ ҳар ҳокимеро табдил ба Ҳуснӣ Муборак хоҳад кард, ки дар деги нафрати мардумаш меҷӯшад. Бадсиголӣ ва заъфи ӯ дар баробари муъомилаи қудрат ва иродаи мардум на танҳо боъиси бадбахтии худи ӯ, балки асбоби азияту озори хонадонаш ҳам шудааст. Ба гунае, ки мегӯянд, акнун Ҷамол Муборак фирорро бар қарор тарҷеҳ дода ва ба Ландан паноҳ бурдааст. Ёдамон ҳаст, ки роҳи Максим Боқиев, писари раҳбари сарнагуншудаи Қирғизистон ҳам ки хиёли подшоҳӣ ба сар дошт, ба Ландан хатм шуда буд.
Рӯзе, ки хабари ҷунбиши мардумии Мисрро шунидам, рӯи сафҳаи “Фейсбук”-ам навиштам:
Аммо бероҳа нагуфтаем, агар ҷарақаи ҳамаи ин додхоҳиҳои хиёбониро “Ҷунбиши Сабзи Эрон” бидонем, ки соли 2009 бонги ғулғулаосои он ҷаҳонро дарнавардиду дар миёни хоку хун фурӯ нишаст. Шояд ҳамаи ҳукуматҳои мустабидди араб, ки бо хашми мардумонашон мувоҷеҳ шудаанд, мехоҳанд бо истифода аз шигирдҳои Теҳрон ошӯбҳои муваҷҷаҳи мардумиро фурӯ нишонанд. Аммо дасташон кӯтоҳ аст, чун дастбадомони Вошингтун ҳастанд. Агар Ҳуснӣ Муборак ҳам ба монанди Аҳмадинажод мардумашро барбарона саркӯб кунад, аз ҳимояти бедареғ ва кумакҳои милёрд-дулории Омрико маҳрум хоҳад монд. Дар ҳоле ки ҳукумати Ҷумҳурии Исломӣ чунин дағдағаеро надошт ва нигарони аз даст додани муттаҳидоне набуд, ки надорад. Аз ин рӯ ҳиммати мардуми муътаризи Эронро наметавон дастикам гирифт, ба вежа бо таваҷҷуҳ ба миқёси басе густардатари эътирозот дар Эрон. Ҳукуматҳо ва наҳваи бархурди онҳо бо мардумонашон фарқ мекунад.
Пас он чи файласуфи итолиёӣ 600 сол пеш гуфта буд, имрӯз ҳам сидқ мекунад: ҳукуматҳои манфур маҳкум ба сарнагунианд. Як унсури дигаре, ки мешавад ба он фармуда афзуд, часпидагии бас тӯлонии ҳокимон ба “тахту тоҷ” аст, ки нахуст боъиси бурузи фасод дар даруни ҳукумат ва сипас боъиси бурузи нафрат аз ҳукумат дар миёни мардум мешавад, ки дар ниҳоят ба сарнагунии ҳукумат меанҷомад.
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Агар ин иддаъо ҳақиқат надошт, Ҳуснӣ Мубораки 82-солаи Миср ба ин рӯзҳои номуборак намерасид. Намедонам, то замоне ки ин навишта ба дасти хонандагони “Нигоҳ” бирасад, Муборак таслими чи сарнавиште шудааст. Аммо он чи тардидпазир нест, манфур шудани Муборак ва ҳукумати худкомаи ӯ пеши садҳо ҳазор тан аз раъоёаш аст, ки намоиши ин нафратро чандин рӯз аст, ки дар сафҳаҳои телевизюн мебинем.
Ҳукумати Ҳуснӣ Муборак тақрибан ба андозаи Инқилоби исломии Эрон умр кард ва дар моҳи уктубр (октябр)-и имсол сисола хоҳад шуд. Вай, ки соли 1981 сари қудрат омад, барои тамдиди “давраи раёсати ҷумҳурӣ”-аш дар солҳои 1987, 1993 ва 1999 се ҳамапурсӣ баргузор кард ва саранҷом дар соли 2005 дар “интихоботи раёсати ҷумҳурӣ” номзад шуд ва, мусалламан, ба пирӯзӣ расид. Нозирони байнулмилалӣ интихоботро зери суол бурданд, аммо маъмулан дар кишварҳои худкома дидгоҳи нозирони байнулмилалӣ арҷу қимате надорад ва ба зудии зуд фаромӯш мешавад. Ва аммо пеш аз интихобот шоеъ шуда буд, ки қарор аст Ҷамол Муборак, яке аз фарзандони Ҳуснӣ Муборак, ҷойгузини падари солмандаш шавад. Ин шоеъот ба дунболи варосати “тахту тоҷ”-и Сурия тавассути Башор Асад, писари раисиҷумҳури пешин, дар соли 2000 қувват гирифт.
Ин сенорию ба таври дардноке ёдовари барномаҳои ҳокимони минтақаи мо ҳам ҳаст. Варосати ҳукумати Ҷумҳурии Озарбойҷон тавассути Илҳом Алиев, писари раисиҷумҳури пешин, гӯё сармашқе буд барои раҳбарони дигар, ки тарҳи “сулолаҳои подшоҳӣ”-и худро бирезанд. Ғаме нест агар унвони “раёсати ҷумхурӣ” бар рӯяш ҳак шуда бошад, аммо коркардҳои он дуруст ба монанди як дудмони подшоҳӣ хоҳад буд ва ҳазинаи онро мардум хоҳанд пардохт! Ин наҳваи андешидан банохудогоҳ ҳар ҳокимеро табдил ба Ҳуснӣ Муборак хоҳад кард, ки дар деги нафрати мардумаш меҷӯшад. Бадсиголӣ ва заъфи ӯ дар баробари муъомилаи қудрат ва иродаи мардум на танҳо боъиси бадбахтии худи ӯ, балки асбоби азияту озори хонадонаш ҳам шудааст. Ба гунае, ки мегӯянд, акнун Ҷамол Муборак фирорро бар қарор тарҷеҳ дода ва ба Ландан паноҳ бурдааст. Ёдамон ҳаст, ки роҳи Максим Боқиев, писари раҳбари сарнагуншудаи Қирғизистон ҳам ки хиёли подшоҳӣ ба сар дошт, ба Ландан хатм шуда буд.
Рӯзе, ки хабари ҷунбиши мардумии Мисрро шунидам, рӯи сафҳаи “Фейсбук”-ам навиштам:
“Вақте ки Туниси тухмимурғӣ бо 10 милюн ҷамъият ва 165 ҳазор килуметри мураббаъ замин Мисри ҳазратифилӣ бо 80 милюн ҷамъият ва 1.010.000 килуметри мураббаъ заминро такон медиҳад, андоза (қадду қавора) маъниашро аз даст медиҳад ва мегӯӣ: Филфил набин чи рез аст, Бишкан, бибин чи тез аст :)”Акнун ҳам ба ин натиҷагирӣ бовар дорам, ки андозаи муҳаррик чандон муҳим нест, балки муҳтавои паёми он муҳаррик муҳим аст. Дар Тунис ҳам ки мардум аз бекорӣ, таваррум, фасоди молӣ, хешовандсолорӣ, набуди озодии баён ва шароити бади зиндагӣ ба сутӯҳ омада буданд, фарёди хашмашонро ба хиёбонҳо бурданд ва он фарёд ба андозае баланд буд, ки Зайнулъобидин Бин Алиро пас аз 23 сол ҳукумати худкома фирорӣ дод. Дар паи он ҷунбишҳои мардумии мушобеҳе дар Яману Мисру Урдун роҳ уфтоданд ва ҳамчунон ҷараён доранд; ҷунбише, ки бисёре “бедории ҷаҳони араб” унвон кардаанд.
Аммо бероҳа нагуфтаем, агар ҷарақаи ҳамаи ин додхоҳиҳои хиёбониро “Ҷунбиши Сабзи Эрон” бидонем, ки соли 2009 бонги ғулғулаосои он ҷаҳонро дарнавардиду дар миёни хоку хун фурӯ нишаст. Шояд ҳамаи ҳукуматҳои мустабидди араб, ки бо хашми мардумонашон мувоҷеҳ шудаанд, мехоҳанд бо истифода аз шигирдҳои Теҳрон ошӯбҳои муваҷҷаҳи мардумиро фурӯ нишонанд. Аммо дасташон кӯтоҳ аст, чун дастбадомони Вошингтун ҳастанд. Агар Ҳуснӣ Муборак ҳам ба монанди Аҳмадинажод мардумашро барбарона саркӯб кунад, аз ҳимояти бедареғ ва кумакҳои милёрд-дулории Омрико маҳрум хоҳад монд. Дар ҳоле ки ҳукумати Ҷумҳурии Исломӣ чунин дағдағаеро надошт ва нигарони аз даст додани муттаҳидоне набуд, ки надорад. Аз ин рӯ ҳиммати мардуми муътаризи Эронро наметавон дастикам гирифт, ба вежа бо таваҷҷуҳ ба миқёси басе густардатари эътирозот дар Эрон. Ҳукуматҳо ва наҳваи бархурди онҳо бо мардумонашон фарқ мекунад.
Пас он чи файласуфи итолиёӣ 600 сол пеш гуфта буд, имрӯз ҳам сидқ мекунад: ҳукуматҳои манфур маҳкум ба сарнагунианд. Як унсури дигаре, ки мешавад ба он фармуда афзуд, часпидагии бас тӯлонии ҳокимон ба “тахту тоҷ” аст, ки нахуст боъиси бурузи фасод дар даруни ҳукумат ва сипас боъиси бурузи нафрат аз ҳукумат дар миёни мардум мешавад, ки дар ниҳоят ба сарнагунии ҳукумат меанҷомад.
Wednesday, January 26, 2011
Hobb-e Vatan
اين کافران حب وطن بين که عاقبت
کاشانهها به وفق مراد آفريدهاند
از خفت مردم به صلابت رسيدهاند
ناموسها فروخته، بامی خريدهاند
اين آسياب دور چه وارونه میرود!
بيچاره آن که عشق وطن را به سينه کاشت
آواره آن که ميهن خود را عزيز داشت
افسرده آن که در ره عشقش قدم گذاشت
Ин кофарони ҳубби Ватан* бин, ки оқибат
Кошонаҳо ба вифқи мурод офаридаанд.
Аз хиффати** мардум ба салобат расидаанд,
Номусҳо фурӯхта, боме харидаанд.
Ин осиёби давр, чи воруна меравад!
Бечора он ки ишқи Ватанро ба сина кошт,
Овора он ки меҳани худро азиз дошт,
Афсурда он ки дар раҳи ишқаш қадам гузошт.
_____________________________________
*Ҳубби Ватан - меҳанпарастӣ, ватандӯстӣ
**Хиффат - хорӣ, ҳақорат
کاشانهها به وفق مراد آفريدهاند
از خفت مردم به صلابت رسيدهاند
ناموسها فروخته، بامی خريدهاند
اين آسياب دور چه وارونه میرود!
بيچاره آن که عشق وطن را به سينه کاشت
آواره آن که ميهن خود را عزيز داشت
افسرده آن که در ره عشقش قدم گذاشت
Ин кофарони ҳубби Ватан* бин, ки оқибат
Кошонаҳо ба вифқи мурод офаридаанд.
Аз хиффати** мардум ба салобат расидаанд,
Номусҳо фурӯхта, боме харидаанд.
Ин осиёби давр, чи воруна меравад!
Бечора он ки ишқи Ватанро ба сина кошт,
Овора он ки меҳани худро азиз дошт,
Афсурда он ки дар раҳи ишқаш қадам гузошт.
_____________________________________
*Ҳубби Ватан - меҳанпарастӣ, ватандӯстӣ
**Хиффат - хорӣ, ҳақорат
Tuesday, January 18, 2011
Adios, My Ceded Land
Дар видоъ бо порае аз хоки покам
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Дар як сухангоҳи интернетии чинӣ бо номи бомусаммои The Beijinger (Пекинӣ) гурӯҳе чинию чинитабор нишастаанду бо ҳам гап мезананд. Мавзӯъи суҳбат Тоҷикистон аст ва беш аз як ҳазор килуметр хоки он ки давлати Чин ситондааст.
Корбаре бо лақаби Walls, ки баҳсро оғоз кардааст, мепурсад: “Оё фикр мекунед Чин ҳаққи тақозои пас гирифтани ин хок бо гузашти беш аз 100 солро дорад?” Корбаре дигар бо номи Foreign.lecturer тоҷикҳоеро, ки бино ба тасаввури ӯ, акнун атбоъи Чин шудаанд, хушбахт медонад ва мегӯяд: “Ман мутмаиннам, ки он чӯпонҳои хушахлоқ бо камоли майл чинӣ хоҳанд шуд”.
Корбари севум бо лақаби KZ пешгӯӣ мекунад, ки “Ба назари ман, тайи 200 соли оянда Чин, ҳар ду Куре (Корея), Жопун ва Тойвон ва ҳамчунин шояд кишварҳои ҷануби шарқӣ як федеросиюни воҳидро ташкил хоҳанд дод, аммо на ба монанди Иттиҳоди Урупо, балки бештар шабеҳи як кишвари воҳид хоҳанд буд”.
Alishan мепурсад: “Ин пора аз замин пеш аз он сад соле, ки мутаъаллиқ ба тоҷикҳо буда, барои чи муддате моли Чин будааст?” Пурсиши ӯ дар ҳаво муъаллақ мемонад ва гӯё таваҷҷуҳи ҳеч як корбарро ба худ ҷалб намекунад, чун зоҳиран касе барояш посух надорад.
Саранҷом Sereneselchie вориди баҳс мешаваду бо дард мегӯяд: “Ба гуфтаи давлати ман, Тоҷикистон қарор буд 28.5 ҳазор килуметри мураббаъ хоки Чинро ба мо пас диҳад, аммо дар амал онҳо танҳо як ҳазор килуметри мураббаъро баргардондаанд!”
Ин баҳси интернетӣ ҳамчунон идома дорад, бидуни он ки бештари ширкаткунандагони он кӯчактарин тасаввуре аз ҳамсояи кӯчаки шимоли ғарбии Чин дошта бошанд.
Интернет ин рӯзҳо саршор аз баҳсҳои вогузории 1.1 ҳазор килуметри мураббаъ аз хоки Тоҷикистон ба Чин аст. Тазодди дидгоҳҳо гичкунанда аст, ки бозтобест аз тазодди дидгоҳҳои баёншуда дар нишасти ахири порлумони Тоҷикистон: дар ҳоле ки вазири хориҷа имзои қарордоди марзии нав бо Чинро “дастоварди диплумосии тоҷик” тавсиф мекард, Муҳйиддини Кабирӣ онро “шикасти диплумосии тоҷик” медонист ва ҳар як барои иддаъои худ далелҳое ироа мекарданд.
Бо нигоҳи ғайримусаллаҳ ҳам мешавад дарёфт, ки суҳбатҳои вазири хориҷа аз рӯи ночорӣ буд. Ба ҳеч рӯй бохтани порае аз хоки кишвар барои давлати он наметавонад “бурд” ё “пирӯзӣ” талаққӣ шавад; чи он хок як метр бошаду чи як ҳазор килуметри мураббаъ. Аз ин рӯ “бурд” номидани ин шикасти фоҳишу возеҳ намак пошидан бар захми бози ҳувияту худшиносии шикаста-бастаи мост.
Ирҷоъи норозиён ба қарордоди “Марғелони Нав”-и соли 1884 миёни импротурии Русияи тезорӣ ва Чин ҳам дардеро даво намекунад. Чун аз он ду импротурӣ дигар ному нишоне намондааст. Русия дар соли 1917 тағйири ному намо дод ва дар соли 1991 дар ҳайъату ҳайбате дигар зоҳир шуд. Импротурии Чин ҳам дар соли 1912 ба торих пайваст ва дар соли 1949 Ҷумҳурии Чин ба ҳидояти Моу Зедунг (Mao Zedong) табдил ба Ҷумҳурии Халқи Чин шуд. Бо такя ба ин тавҷеҳ мешавад нақшаи сиёсии ҷаҳонро бакуллӣ баҳам зад ва, масалан, кулли Қафқозро ба Эрон доду Олоскоро ба Русия. Гузашта аз ин, дар қарордоди мазкур ҳарфу ҳадисе аз минтақаи Мурғоб нест, ки бар мабнои он порае аз ин минтақа ба Чин таъаллуқ бигирад. Ин ҳарфро намешавад ба ҳеч навъе ба мантиқи тикка-пораи ин иқдом бахя зад.
Тасаллои дигаре, ки аз мақомот шунидем, ин буд, ки кишварҳои дигар маҷбур шудаанд ба Чин божи бештаре бипардозанд. Чун маълум аст, ки Чин алайҳи ҳамаи кишварҳои атрофаш иддаъои арзӣ дорад. Мешавад ин мавридро ҳам санҷид. Қазоқистон бо Чин сари 944 килуметри мураббаъ низоъ доштанд ва соли 1999 порлумони Қазоқистон танҳо 407 килуметри мураббаъро таслими Чин кард. Қирғизистон тайи солҳои 1996 ва 1999 дувоздаҳ килуметри мураббаъ аз хоки худро ба Чин дод. Русия бо он азамате, ки дорад, соли 2005 бо вогузории 337 килуметри мураббаъаш мувофиқат кард. Пас дар ин миён боз ҳам сарзамини камзамини Тоҷикистон аст, ки бо саховати тоҷикона бештарин миқдори заминро ба Аждаҳои Сурх пешкаш кардааст.
Иддаъоҳои арзии Чин як масъалаи решадор аст ва ба гузаштаҳои устураӣ бармегардад ва ба ин бовари нажодпарастонаи ҳокимони Чин, ки худро нофи Замин ва фармонравоёни шаръии ҷаҳон медонанд. Ин иддаъои бепоя борҳо баҳонаи ҷангҳои хунин миёни Чин ва Ҳиндустону Вйетному Русия шудааст. Тайи солҳои 1916 ва 1932 дар Чин адабиёте мунташир шуд, ки зарурати бозпас гирифтани “заминҳои аздастрафта”-ро матраҳ мекард. Манзур аз “заминҳои аздастрафта” сарзаминҳоеанд, ки бино ба тасаввури онҳо, таҳти султаи импротурии сарнагуншудаи Тзин қарор доштанд ва минтақаи васеъеро аз Ховари Дур то Куре (Корея), Сангопур, Непол, Бутон, Қирғизистон, ҷануби Қазоқистон, шимоли Ҳиндустон ва дар кул беш аз 10 милюн килуметри мураббаъро дарбар мегирад. Дар феҳрести баланду болои “заминҳои аздастрафта”-и Чин номи “Бадахшон” ҳам худнамоӣ мекунад, ки порае аз хоки онро ҳамин чанд рӯз пеш чиниҳо бедардисар ба даст оварданд.
Он корбари баҳси интернетӣ, ки аз “кишварҳои ҷануби шарқӣ” суҳбат мекард, бегумон аз суханони Моу Зедунг дар соли 1965 илҳом гирифта буд, ки мегуфт: “Мо ҳатман бояд Осиёи Ҷануби Шарқӣ, аз ҷумла ҷануби Вйетном, Тойланд, Барма, Молезӣ ва Сангопурро бозпас бигирем.” Ва баъдтарҳо, ки бар нерӯи Чини сурх афзуда шуд, ин импротури кумунист иддаъо карда буд, ки “Мо бояд кураи Заминро фатҳ кунем… ва абарқудрате тавонманд биофаринем” (ба нақл аз Рожинцев А. Четыре стороны мира под одной крышей, или где воевал Китай).
Аммо ҳеч кас маҷоли онро надорад, ки аз ин ташнагони хоку қудрату сарват бипурсад, ки “чаро?!” Ба чи далели мувассақи торихӣ бояд чанги озу тамаъи Чин ба хоки Тоҷикистон дароз шавад? Магар мо дар Тоҷикистон ақаллияти чинитабор дорем? Дуруст баръакс, сарзамини Чин аст, ки ақаллияти тоҷик дорад. Дар ҳамин Туркистони Чин, ки 1142 км мураббаъ аз хоки Тоҷикистон ҳам ба он васл шуд, минтақае ҳаст бо номи уйғурии “Тоҷик Тошқурғон Аптоном Ноҳияси” (Ноҳияи Худмухтори Тошқурғони Тоҷик), ки 60 дарсади ҷамъияташ тоҷиканд. Дар кул 50 ҳазор тоҷики бумӣ сокини Туркистони Шарқианд, ки ба забони помирии сарикулӣ такаллум мекунанд ва худашонро “тоҷик” меноманд. Агар қарор буд касе бар мабнои далелҳои мувассақ иддаъои арзӣ дошта бошад, ин моем ё онҳо? Мақомоти Чин то имрӯз ба худ иҷоза намедиҳанд Туркистони Шарқӣ - бузургтарин иёлати сарзаминашонро бо номи торихиаш бихонанд ва онро Синкиёнг (Xinjiang) ё “Марзи Нав” меноманд, чун тоза дар садаи 18 тасарруфаш кардаанд ва то кунун натавонистаанд қалбу зеҳни мардуми онро ба даст оваранд.
Ва боз як дилдории дигаре, ки аз мақомоти тоҷик шунидем, ин буд, ки хоки аздастрафта номаскун аст. Аммо касе ишорае ҳам накард, ки чи ганҷе зери он хок нуҳуфта аст ва чи маъданҳоеро фардо чиниҳо аз Мурғоби мо ба бозори ҷаҳонӣ хоҳанд кашонд. Дар мавриди маскун ё номаскун будани он ҳам ниёзе ба нигаронӣ нест. То кунун мо бо Чин марзи “маскун” надоштем. Аз ин ба баъд Чин бо истифода аз қудрати иқтисодиаш дар он тикка аз сангу хок ҳам шаҳракҳое хоҳад сохт, ба гунае, ки дигар дилтанги дидани ҳамсояҳои чиниамон нахоҳем шуд ва аз ин сӯи Мурғоб ба он сӯ нидои “Ni hao!” (Дуруд!) сар хоҳем дод.
Аммо муҳимтар аз ҳама, ҳамон гуна ки М. Кабирӣ ҳам ишора кард, ин иқдоми давлат ва порлумони Тоҷикистон муқаддастарин унсури давлатдорӣ - Қонуни Асосии моро зери по гузошт, ки асли 7-уми он сарзамини Тоҷикистонро тақсимнопазир ва ғасбнопазир медонад. Пас ин хокро ҳам мешавад муъомила кард? Вақте ки вазири хориҷа, раиси Маркази мутолеъоти роҳбурдӣ (стратегӣ) ва бадтар аз ҳама, намояндагони порлумон ошкоро ин муъомиларо мепазиранду меписанданд, аз тақаддуси Қонуни Асосӣ оё нишоне хоҳад монд? Ва ку замонати он ки ҳамин посбонони номуси сарзамини тоҷикон фардо дар баробари фишори ҳамин Чин ё ҳамсояи пурзӯри дигар дубора курниш (таъзим) накунанд?
Гузашта аз ин, иқдоме, ки анҷом гирифт, хилофи усули Маншури Созмони Милали Муттаҳид аст, ки тамомияти арзии кишварҳоро тазмин кардааст. Оё баростӣ, мешавад бовар кард, ки Чин дар сурати рӯй овардани Тоҷикистон ба Созмони Милал ва шикоят аз иддаъоҳои арзии номуваҷҷаҳи он даст ба ҳамлаи низомӣ мезад? Чине, ки бо муроъоти тавозуни қувво ва абзорҳои ҳуқуқии байнулмилалӣ ҳанӯз натавонистааст Тойвонро таҳти фармони тамому камоли худ дароварад. Дар ҳоле, ки мардуми Тойвон ҳам чинианд ва дар воқеъ, номи “Тойвон” ба кулли Чин ҳам итлоқ мешавад. Пас оё баростӣ омиле, ки Тоҷикистонро ба вогузории он ҳама хок водошт, тарс аз Чин буд ё ангезае дигар ҳам дошт? Инро доноёни ҳол донанду Худо. Барои мо ҳамин кофӣ, ки ҳасрати ниёамонро бихурем, ки гуфта буд:
Ҳама сар ба сар тан ба куштан диҳем,
Аз он беҳ ки кишвар ба душман диҳем.
(вижаи "Ногуфтаҳо"-и ҳафтаномаи "Нигоҳ")
Дар як сухангоҳи интернетии чинӣ бо номи бомусаммои The Beijinger (Пекинӣ) гурӯҳе чинию чинитабор нишастаанду бо ҳам гап мезананд. Мавзӯъи суҳбат Тоҷикистон аст ва беш аз як ҳазор килуметр хоки он ки давлати Чин ситондааст.
Корбаре бо лақаби Walls, ки баҳсро оғоз кардааст, мепурсад: “Оё фикр мекунед Чин ҳаққи тақозои пас гирифтани ин хок бо гузашти беш аз 100 солро дорад?” Корбаре дигар бо номи Foreign.lecturer тоҷикҳоеро, ки бино ба тасаввури ӯ, акнун атбоъи Чин шудаанд, хушбахт медонад ва мегӯяд: “Ман мутмаиннам, ки он чӯпонҳои хушахлоқ бо камоли майл чинӣ хоҳанд шуд”.
Корбари севум бо лақаби KZ пешгӯӣ мекунад, ки “Ба назари ман, тайи 200 соли оянда Чин, ҳар ду Куре (Корея), Жопун ва Тойвон ва ҳамчунин шояд кишварҳои ҷануби шарқӣ як федеросиюни воҳидро ташкил хоҳанд дод, аммо на ба монанди Иттиҳоди Урупо, балки бештар шабеҳи як кишвари воҳид хоҳанд буд”.
Alishan мепурсад: “Ин пора аз замин пеш аз он сад соле, ки мутаъаллиқ ба тоҷикҳо буда, барои чи муддате моли Чин будааст?” Пурсиши ӯ дар ҳаво муъаллақ мемонад ва гӯё таваҷҷуҳи ҳеч як корбарро ба худ ҷалб намекунад, чун зоҳиран касе барояш посух надорад.
Саранҷом Sereneselchie вориди баҳс мешаваду бо дард мегӯяд: “Ба гуфтаи давлати ман, Тоҷикистон қарор буд 28.5 ҳазор килуметри мураббаъ хоки Чинро ба мо пас диҳад, аммо дар амал онҳо танҳо як ҳазор килуметри мураббаъро баргардондаанд!”
Ин баҳси интернетӣ ҳамчунон идома дорад, бидуни он ки бештари ширкаткунандагони он кӯчактарин тасаввуре аз ҳамсояи кӯчаки шимоли ғарбии Чин дошта бошанд.
Интернет ин рӯзҳо саршор аз баҳсҳои вогузории 1.1 ҳазор килуметри мураббаъ аз хоки Тоҷикистон ба Чин аст. Тазодди дидгоҳҳо гичкунанда аст, ки бозтобест аз тазодди дидгоҳҳои баёншуда дар нишасти ахири порлумони Тоҷикистон: дар ҳоле ки вазири хориҷа имзои қарордоди марзии нав бо Чинро “дастоварди диплумосии тоҷик” тавсиф мекард, Муҳйиддини Кабирӣ онро “шикасти диплумосии тоҷик” медонист ва ҳар як барои иддаъои худ далелҳое ироа мекарданд.
Бо нигоҳи ғайримусаллаҳ ҳам мешавад дарёфт, ки суҳбатҳои вазири хориҷа аз рӯи ночорӣ буд. Ба ҳеч рӯй бохтани порае аз хоки кишвар барои давлати он наметавонад “бурд” ё “пирӯзӣ” талаққӣ шавад; чи он хок як метр бошаду чи як ҳазор килуметри мураббаъ. Аз ин рӯ “бурд” номидани ин шикасти фоҳишу возеҳ намак пошидан бар захми бози ҳувияту худшиносии шикаста-бастаи мост.
Ирҷоъи норозиён ба қарордоди “Марғелони Нав”-и соли 1884 миёни импротурии Русияи тезорӣ ва Чин ҳам дардеро даво намекунад. Чун аз он ду импротурӣ дигар ному нишоне намондааст. Русия дар соли 1917 тағйири ному намо дод ва дар соли 1991 дар ҳайъату ҳайбате дигар зоҳир шуд. Импротурии Чин ҳам дар соли 1912 ба торих пайваст ва дар соли 1949 Ҷумҳурии Чин ба ҳидояти Моу Зедунг (Mao Zedong) табдил ба Ҷумҳурии Халқи Чин шуд. Бо такя ба ин тавҷеҳ мешавад нақшаи сиёсии ҷаҳонро бакуллӣ баҳам зад ва, масалан, кулли Қафқозро ба Эрон доду Олоскоро ба Русия. Гузашта аз ин, дар қарордоди мазкур ҳарфу ҳадисе аз минтақаи Мурғоб нест, ки бар мабнои он порае аз ин минтақа ба Чин таъаллуқ бигирад. Ин ҳарфро намешавад ба ҳеч навъе ба мантиқи тикка-пораи ин иқдом бахя зад.
Тасаллои дигаре, ки аз мақомот шунидем, ин буд, ки кишварҳои дигар маҷбур шудаанд ба Чин божи бештаре бипардозанд. Чун маълум аст, ки Чин алайҳи ҳамаи кишварҳои атрофаш иддаъои арзӣ дорад. Мешавад ин мавридро ҳам санҷид. Қазоқистон бо Чин сари 944 килуметри мураббаъ низоъ доштанд ва соли 1999 порлумони Қазоқистон танҳо 407 килуметри мураббаъро таслими Чин кард. Қирғизистон тайи солҳои 1996 ва 1999 дувоздаҳ килуметри мураббаъ аз хоки худро ба Чин дод. Русия бо он азамате, ки дорад, соли 2005 бо вогузории 337 килуметри мураббаъаш мувофиқат кард. Пас дар ин миён боз ҳам сарзамини камзамини Тоҷикистон аст, ки бо саховати тоҷикона бештарин миқдори заминро ба Аждаҳои Сурх пешкаш кардааст.
Иддаъоҳои арзии Чин як масъалаи решадор аст ва ба гузаштаҳои устураӣ бармегардад ва ба ин бовари нажодпарастонаи ҳокимони Чин, ки худро нофи Замин ва фармонравоёни шаръии ҷаҳон медонанд. Ин иддаъои бепоя борҳо баҳонаи ҷангҳои хунин миёни Чин ва Ҳиндустону Вйетному Русия шудааст. Тайи солҳои 1916 ва 1932 дар Чин адабиёте мунташир шуд, ки зарурати бозпас гирифтани “заминҳои аздастрафта”-ро матраҳ мекард. Манзур аз “заминҳои аздастрафта” сарзаминҳоеанд, ки бино ба тасаввури онҳо, таҳти султаи импротурии сарнагуншудаи Тзин қарор доштанд ва минтақаи васеъеро аз Ховари Дур то Куре (Корея), Сангопур, Непол, Бутон, Қирғизистон, ҷануби Қазоқистон, шимоли Ҳиндустон ва дар кул беш аз 10 милюн килуметри мураббаъро дарбар мегирад. Дар феҳрести баланду болои “заминҳои аздастрафта”-и Чин номи “Бадахшон” ҳам худнамоӣ мекунад, ки порае аз хоки онро ҳамин чанд рӯз пеш чиниҳо бедардисар ба даст оварданд.
Он корбари баҳси интернетӣ, ки аз “кишварҳои ҷануби шарқӣ” суҳбат мекард, бегумон аз суханони Моу Зедунг дар соли 1965 илҳом гирифта буд, ки мегуфт: “Мо ҳатман бояд Осиёи Ҷануби Шарқӣ, аз ҷумла ҷануби Вйетном, Тойланд, Барма, Молезӣ ва Сангопурро бозпас бигирем.” Ва баъдтарҳо, ки бар нерӯи Чини сурх афзуда шуд, ин импротури кумунист иддаъо карда буд, ки “Мо бояд кураи Заминро фатҳ кунем… ва абарқудрате тавонманд биофаринем” (ба нақл аз Рожинцев А. Четыре стороны мира под одной крышей, или где воевал Китай).
Аммо ҳеч кас маҷоли онро надорад, ки аз ин ташнагони хоку қудрату сарват бипурсад, ки “чаро?!” Ба чи далели мувассақи торихӣ бояд чанги озу тамаъи Чин ба хоки Тоҷикистон дароз шавад? Магар мо дар Тоҷикистон ақаллияти чинитабор дорем? Дуруст баръакс, сарзамини Чин аст, ки ақаллияти тоҷик дорад. Дар ҳамин Туркистони Чин, ки 1142 км мураббаъ аз хоки Тоҷикистон ҳам ба он васл шуд, минтақае ҳаст бо номи уйғурии “Тоҷик Тошқурғон Аптоном Ноҳияси” (Ноҳияи Худмухтори Тошқурғони Тоҷик), ки 60 дарсади ҷамъияташ тоҷиканд. Дар кул 50 ҳазор тоҷики бумӣ сокини Туркистони Шарқианд, ки ба забони помирии сарикулӣ такаллум мекунанд ва худашонро “тоҷик” меноманд. Агар қарор буд касе бар мабнои далелҳои мувассақ иддаъои арзӣ дошта бошад, ин моем ё онҳо? Мақомоти Чин то имрӯз ба худ иҷоза намедиҳанд Туркистони Шарқӣ - бузургтарин иёлати сарзаминашонро бо номи торихиаш бихонанд ва онро Синкиёнг (Xinjiang) ё “Марзи Нав” меноманд, чун тоза дар садаи 18 тасарруфаш кардаанд ва то кунун натавонистаанд қалбу зеҳни мардуми онро ба даст оваранд.
Ва боз як дилдории дигаре, ки аз мақомоти тоҷик шунидем, ин буд, ки хоки аздастрафта номаскун аст. Аммо касе ишорае ҳам накард, ки чи ганҷе зери он хок нуҳуфта аст ва чи маъданҳоеро фардо чиниҳо аз Мурғоби мо ба бозори ҷаҳонӣ хоҳанд кашонд. Дар мавриди маскун ё номаскун будани он ҳам ниёзе ба нигаронӣ нест. То кунун мо бо Чин марзи “маскун” надоштем. Аз ин ба баъд Чин бо истифода аз қудрати иқтисодиаш дар он тикка аз сангу хок ҳам шаҳракҳое хоҳад сохт, ба гунае, ки дигар дилтанги дидани ҳамсояҳои чиниамон нахоҳем шуд ва аз ин сӯи Мурғоб ба он сӯ нидои “Ni hao!” (Дуруд!) сар хоҳем дод.
Аммо муҳимтар аз ҳама, ҳамон гуна ки М. Кабирӣ ҳам ишора кард, ин иқдоми давлат ва порлумони Тоҷикистон муқаддастарин унсури давлатдорӣ - Қонуни Асосии моро зери по гузошт, ки асли 7-уми он сарзамини Тоҷикистонро тақсимнопазир ва ғасбнопазир медонад. Пас ин хокро ҳам мешавад муъомила кард? Вақте ки вазири хориҷа, раиси Маркази мутолеъоти роҳбурдӣ (стратегӣ) ва бадтар аз ҳама, намояндагони порлумон ошкоро ин муъомиларо мепазиранду меписанданд, аз тақаддуси Қонуни Асосӣ оё нишоне хоҳад монд? Ва ку замонати он ки ҳамин посбонони номуси сарзамини тоҷикон фардо дар баробари фишори ҳамин Чин ё ҳамсояи пурзӯри дигар дубора курниш (таъзим) накунанд?
Гузашта аз ин, иқдоме, ки анҷом гирифт, хилофи усули Маншури Созмони Милали Муттаҳид аст, ки тамомияти арзии кишварҳоро тазмин кардааст. Оё баростӣ, мешавад бовар кард, ки Чин дар сурати рӯй овардани Тоҷикистон ба Созмони Милал ва шикоят аз иддаъоҳои арзии номуваҷҷаҳи он даст ба ҳамлаи низомӣ мезад? Чине, ки бо муроъоти тавозуни қувво ва абзорҳои ҳуқуқии байнулмилалӣ ҳанӯз натавонистааст Тойвонро таҳти фармони тамому камоли худ дароварад. Дар ҳоле, ки мардуми Тойвон ҳам чинианд ва дар воқеъ, номи “Тойвон” ба кулли Чин ҳам итлоқ мешавад. Пас оё баростӣ омиле, ки Тоҷикистонро ба вогузории он ҳама хок водошт, тарс аз Чин буд ё ангезае дигар ҳам дошт? Инро доноёни ҳол донанду Худо. Барои мо ҳамин кофӣ, ки ҳасрати ниёамонро бихурем, ки гуфта буд:
Ҳама сар ба сар тан ба куштан диҳем,
Аз он беҳ ки кишвар ба душман диҳем.
Sunday, January 16, 2011
US embassy cables: 'Cronyism and corruption' hinder reform in Tajikistan
Дар аснои баргардони шашумин ва охирин санад аз номанигориҳои маҳрамонаи Сафорати Омрико дар Душанбе, ки қавли интишорашонро дода будам, дарёфтам, ки ҳафтаномаи “Нигоҳ” аз чопи ҳамаи онҳо маъзур аст ва чопхона иҷозаи интишори чанде аз онҳоро надодааст. Яъне санадҳое дар бораи сарзамини мо, ки тавассути Викиликс ҷаҳонӣ шудаанд, набояд дар Тоҷикистон мунташир шаванд, то мабодо мардуми моро ҳам аз бигӯ-магӯҳо ё задубандҳои пушти парда огоҳ кунанд. Яъне тамоми ҷаҳон агар бидонад, ки фалон мақоми баландпояи мо чи гуфтаву чи карда, масъалае нест; муҳим он аст, ки тоҷикон надонанд.
Вале сухан аз офтоб аст бад-он бузургӣ ва домони ҷанобон, ки соябонашон ҳам намешавад. Санадҳое, ки Викиликс мунташир кардааст, дигар маҳрамона нестанд ва ниёзе ба муҳру мум кардани онҳо нест. Пули муҳру муматонро барои асрори дандонгиртар ҳифз кунед. Шояд ба дардатон бихурад.
Санади шашум аз муҳимтарини асноди фошшуда аст ва мутааххиртар аз дигар санадҳост ва ба дардҳои ҷомеъаи Тоҷикистон ишораҳои мустақим дорад. То кунун бисёре онро хондаанд. Инро ба маҳзи руҷӯъҳои эҳтимолӣ дар оянда инҷо ҳам мунташир мекунам.
Муаллифи ин телегроф Несиё Квост, муъовини сафири Омрико дар Душанбе аст, ки аксашро ҳамин ҷо мебинед.
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: 'Робитасолорӣ ва фасод' - монеъи ислоҳот дар Тоҷикистон
Сешанбе, 16.02.2010, 13:41
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 05 ДУШАНБЕ 000173
SIPDIS
ВАЗОРАТИ ХОРИҶА БАРОИ S/RAP
EO 12958 DECL: 2/16/2020
КАЛИДВОЖАҲО: PREL, PGOV, PHUM, EAID, ECON, EINV, TI
МАВЗӮЪ: НУСХАИ ИСЛОҲШУДА – ТАСВИРИ ФАЗОИ ТОҶИКИСТОН ПЕШОРӮИ ДИДОРИ НАМОЯНДАИ ВЕЖА ДАР УМУРИ АФҒОНИСТОН ВА ПОКИСТОН (SRAP) ҲОЛБРУК
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: НЕСИЁ КВОСТ (NECIA QUAST), CDA, EXEC, DOS.
САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Фишурда: Иёлоти Муттаҳида манфиъат дорад, ки Тоҷикистон ба унвони ҳамсояи шимолии Афғонистон як кишвари босубот бошад ва аз талошҳои низомии мо дар Афғонистон ҳимоят кунад ва ба тасбити авзоъ ва рушди иқтисодии минтақа мусоъидат кунад. Тоҷикистон [ба нерӯҳои омрикоӣ] ҳаққи беҳадду ҳасри парвоз аз ҳарими ҳавоии худро дод ва бедиранг бо ҳамлу нақли таҷҳизоти Шабакаи Тавзеъоти Шимолӣ (NDN) мувофиқат кард. Дар миёнмуддат ин кишвар метавонад дар пешрафти минтақа нақши муҳимтаре бозӣ кунад, чун дорои зарфияти нерӯи обии азим аст ва (нисбат ба Афғонистон) суботи бештар дорад ва ҷамъияти он аз лиҳози мазҳабӣ муътадилтар аст. Вале барои анҷоми ин кор Тоҷикистон бояд мушкилоти бисёри сиёсӣ ва иқтисодиашро ҳал кунад, ки монеъ аз тавсеъаи он шудааст: бенавоӣ, робитаҳои бад бо Узбакистон, фасоди молии шадид, сохтори иқтисодӣ ва барномарезии бозмонда аз аҳди шӯравӣ, сомона (систем)-и нодемукротики сиёсӣ, ноамнии музмин (хронический – рус.)-и ғизоӣ ва вобастагӣ ба нерӯи кории муҳоҷир дар Русия.
2. (C) Кумакҳои Иёлоти Муттаҳида дар заминаи тавсеъа натиҷаҳои омехта доштааст. Иқдомҳои ахир барои беҳбуди ҷавви бозаргонӣ бар асари корзори давлат барои водоштани шаҳрвандонаш ба мушорикат дар сохтани садди барқи обии Роғун хунсо шуд. Ҳукумат ба ислоҳи раванди сиёсиаш алоқаманд нест. Ҳамкории амниятии мо андаке умедворӣ медиҳад. Сарфи назар аз талошҳои мо, Тоҷикистон чизи зиёде надорад, ки барои мо ироа диҳад: ин кишвар тавлидоти бисёр кам дорад, фақир аст ва ҳукумати он аз зарфияти бисёр маҳдуд бархурдор аст. Тоҷикҳо дар мавриди кумакҳои билқувваи мо тасаввуроти ғайривоқеъбинона доранд: маъмулан хостаҳои онҳо шомили кумак дар сохтани таъсисоти зербиноии калон, чун нерӯгоҳҳои мавриди муноқиша, тунелҳо ба сӯи Покистон ва пул (купрук)-ҳо ба нокуҷообод мешавад. Дар ин киноя ҳақиқате нуҳуфта аст, ки кумаки воқеъии Тоҷикистон ба талошҳои мо дар Афғонистон ҳифзи суботи худаш ва додани иҷозаи парвозҳои беқайду банд ва ҳамлу нақли нерӯҳои мост. Ва ин корҳоест, ки Тоҷикистон бидуни каму кост анҷом додааст. Мо мекӯшем бо ҳимоят аз сиёсатҳои Тоҷикистон суботи мудовимро таъмин кунем. Поёни фишурда.
ҲАМСОЯГИИ НОГУВОР
3. (C) Бархе аз мушкилоти Тоҷикистон ҷуғрофиёист. Мушкилоти ҳамешагӣ бо Узбакистон, ки ба далели душмании шахсии раисони ҷумҳури ду кишвар афзоиш ёфтааст, монеъ аз рушди бозаргонии Тоҷикистон, худкифоии он дар арсаи энержӣ ва тавсеъаи иқтисодиаш шудааст. Бесуботӣ дар Афғонистон ҳам асароти ногуворе дорад: қочоқи маводди мухаддир ҳукумати қонун дар Тоҷикистонро таҳт-уш-шуъоъ қарор медиҳад; тоҷикҳо бим доранд, ки густариши андешаҳои ифротгароёна аз Афғонистон ва ҳузури пайкорҷӯён дар он кишвар метавонад дар имтидоди марзи дарозу пурманфаз (беамният) бо Афғонистон амнияти Тоҷикистонро ба мухотира андозад. Фикри эҳтимоли мудохилаи Русия ҳамеша дар зеҳни тоҷикҳо ҳузур дорад. Русҳо дар Тоҷикистон як нерӯгоҳи обии аслиро таҳти кунтрул доранд, ки мавзӯъи ихтилофоти байни ду кишвар аст. Тоҷикҳо дунболи шариконе дигар, аз ҷумла Иёлоти Муттаҳида, Чин ва Эрон мегарданд, то нуфузи Русияро таъдил кунанд. Чин дар сохтани таъсисоти зербиноӣ кумаки умда карда ва ба Тоҷикистон беш аз як милёрд дулор қарзи камбаҳра додааст, то роҳҳояшро бисозаду хатҳои барқашро бикашад. Эрон ҳазинаи сохтмони тунел ва нерӯгоҳҳоро мепардозад, аммо бо таваҷҷуҳ ба нухбагони суннимазҳаби шӯравипарварди майхора дар Душанбе ва муҳофизакорони мазҳабии шиъа дар Теҳрон, намоиши ҳамбастагии порсизабонон боъиси занну гумонҳои амиқ нашудааст.
4. (C) Ҳукумати Тоҷикистон ба мо фишор меоварад, ки дар баробари ҳимояти онҳо дар Афғонистон имтиёзоти бештаре бидиҳем. Тоҷикҳо мепиндоранд, ки Узбакистон тамоми муъомилоти марбут ба Шабакаи Тавзеъоти Шимолиро барои худаш ҳифз кардааст; онҳо мехоҳанд, ки аз роҳҳои Тоҷикистон барои ҳамлу нақл бештар истифода шавад, пули бештаре барои тармими он роҳҳо ҳазина шавад ва Иёлоти Муттаҳида барои нерӯҳо дар Афғонистон колоҳои тоҷикӣ бихарад. Мо феълан барои нерӯҳои байнулмилалӣ дар Афғонистон оби бастабандишудаи Тоҷикистонро мехарем. Онҳо ишора кардаанд, ки аз гушоиши пойгоҳи ҳавоии нерӯҳои Омрико дар Тоҷикистон истиқбол хоҳанд кард. Онҳо ҳузури Иёлоти Муттаҳида дар минтақаро ба масобаи деворае дар баробари бесуботии Афғонистон ва ба унвони як кӯҳи пул мебинанд ва хостори ба даст овардани бахше аз он пули нақд ҳастанд.
БИМ АЗ РАҚИБОНИ ДОХИЛӢ, ПАЙКОРҶӮЁН ВА РУСИЯ
5. (C) Ҷанги дохилии Тоҷикистон соли 1997 бо тақсими қудрат миёни ҳукумати Раисиҷумҳур Раҳмон ва раҳбарони мухолифон ба поён расид. Аз замони поёни ҷанг то кунун Раҳмон батадриҷ аз он муъомила фосила гирифт ва тақрибан ҳамаи намояндагони мухолифро аз суфуфи ҳукумат ронд – акнун бархе дар зиндон ба сар мебаранд, шуморе ҳам кишварро тарк карданд ва иддае ҳам ба таври мармуз мурдаанд. Моҳи маи соли 2009 як гурӯҳи мусаллаҳ ба саркардагии Мулло Абдулло Раҳимов, аз чеҳраҳои мухолифи пешин, аз Афғонистон ба Тоҷикистон баргашт. Гуфта мешавад, ки чандин размандаи хориҷӣ ӯро ҳамроҳӣ мекарданд. Нерӯҳои амниятии Тоҷикистон бидуни кумаки хориҷӣ ин гурӯҳро хунсо карданд. Онҳо ба мо гуфтанд, ки давраи омӯзишии Иёлоти Муттаҳида ба нерӯҳои амниятии онҳо кумак кардааст, ки пирӯз шаванд ва акнун муштоқона мунтазири ширкат дар омӯзишҳои баъдианд.
6. (C) Робитаҳои миёни Русия ва Тоҷикистон бадтар шудааст. Мақомоти Тоҷикистон бар ин боваранд, ки Русия аз гурӯҳи Мулло Абдулло ҳимоят кард, то ба Тоҷикистон аломат диҳад, ки ба ҳимояти Русия ниёз дорад. Ҳукуматҳои ду кишвар бар сари шароити ҳузури Русия дар эҳдоси нерӯгоҳи Роғун ба тавофуқ нарасиданд ва онҳо мушкилоти дигар ҳам доранд. Моҳи уктубр (октябр)-и соли 2009 Раисиҷумҳур мақоми расмии забони русӣ дар Тоҷикистонро коҳиш дод. Ҳукумати вай аз Русия хост, ки бобати ҳузури пойгоҳи низомиаш дар Тоҷикистон пул бипардозад. Соли 2009 нерӯгоҳи обии Сангтӯда-1, ки таҳти идораи Русия аст, ба далели нокомии ҳукумати Тоҷикистон дар пардохти сари вақти ҳазинаи барқ раванди тавлиди барқро боздошт.
МУШКИЛОТИ ИҚТИСОДӢ
7. (C) Тоҷикистон бенавотарини ҷумҳуриҳои шӯравии пешин аст. Ин кишвар кӯҳистонитар аз Афғонистон аст ва заминларзаҳову селҳову хушксолҳову ҳамлаи малах ва шароити ҷаввии номусоъиде дорад. Бахше аз кишвар бештари авқот бо резиши барфу баҳман (тарма) аз боқии ҷаҳон бурида мешавад. Роҳҳои ин кишвар ба хориҷ аз тариқи Узбакистони монеътарош, Афғонистони бесубот ё аз тариқи гардана (ағба)-ҳои сахту дурдасти Помир ба самти ғарби Чин мегузарад. Танҳо тавлидоти санъатии он алюминиюм ва барқи обист. Корхонаи арзизи Тоҷикистон (Talco) бештарин саҳмро дар даромади содиротии Тоҷикистон дорад. Ҳарчанд ба таври фаннӣ ин корхона давлатист, бештари даромади он ба ҳисоби як ширкати махфии бурунмарзии таҳти кунтрули Раисиҷумҳур ворез мешавад ва пули андаке аз ин корхона ба будҷаи давлатӣ таъаллуқ мегирад. Корхонаи арзиз ҳудуди нисфи барқи Тоҷикистонро ба худ ихтисос медиҳад, ки дар натиҷа Тоҷикистон гирифтори давраҳои камбуди шадиди барқ мешавад.
8. (C) Вокуниши Раисиҷумҳур Раҳмон ба ноамнии музмини энержӣ дар авохири соли 2009 оғоз ниҳодан ба корзори фарогири ҷамъоварии пул ва сохтани нерӯгоҳи Роғун буд. Роғун метавонад баландтарин садди ҷаҳон бошад ва зарфияти тавлиди барқи Тоҷикистонро ду баробар афзоиш диҳад. Аммо талошҳои ҳукумат барои ҷамъоварии пул нигаронии ҷиддии диҳишгар (донор)-они байнулмилалиро барангехт. Афрод ва созмонҳо дар арсаҳои мухталиф водор ба харидани саҳомҳои ин тарҳ шуданд. Ба бисёре аз одамон гуфта шуда буд, ки агар чанд моҳ дастмуздашонро барои ин тарҳ напардозанд, шуғлашонро аз даст хоҳанд дод. Ҳарчанд давлат муддаъист, ки ҳамаи саҳомҳо довталабона харидорӣ шудаанд, шавоҳиди кофӣ вуҷуд дорад, ки мақомот мардумро маҷбур кардаанд, то пулеро, ки надоранд, бипардозанд. Гузашта аз масъалаи ҳуқуқи башарии ин мавзӯъ, диҳишгарон нигаронанд, ки наҳваи масрафи ҳудуди 200 милюн дулор пули ҷамъоваришуда шаффоф нахоҳад буд. Бо таваҷҷуҳ ба ниёзи азими Корхонаи арзиз ба нерӯи барқ, ба назар мерасад корзори ҷамъоварии пул барои Роғун ҷиҳати таъмини судбахшии мудовими Корхонаи арзиз анҷом гирифтааст.
9. (C) Иқтисоди Тоҷикистон аз буҳрони ҷаҳонӣ хисорат дидааст ва мизони содироту воридоти он ва миқдори пуле, ки як милюн тоҷик аз Русия ба кишварашон мефиристанд, коҳиш ёфтааст. Пуле, ки муҳоҷирони корӣ ба хонаҳояшон мефиристоданд, баробар бо беш аз 50 дарсади даромади нохолиси дохилӣ дар соли 2008 буд ва ба ростӣ, боъиси зинда мондани мардуми рустоҳо шудааст. Мизони ин кумакпулиҳо дар соли 2009 34 дарсад коҳиш дошт. Бузургтарин монеъи беҳбуди вазъи иқтисодӣ муқовимат дар баробари ислоҳот аст. Аз худи Раисиҷумҳур гирифта то маъмури пулиси сари кӯча, мақомот бо робитасолорӣ (дӯстбозӣ) ва фасоди молӣ шинохта мешаванд. Раҳмон ва хонаводаи ӯ таъсисоти бозаргонии умда, аз ҷумла бузургтарин бонки кишварро таҳти кунтрул доранд ва онҳо сарсахтона аз манфиъатҳои тиҷориашон ҳимоят мекунанд, сарфи назар аз ин ки ин корҳо ба чи қимате барои иқтисод [и кишвар] тамом хоҳад шуд. Бино ба бароварди як сафири хориҷӣ, Раисиҷумҳур Раҳон тарҷеҳ медиҳад 90 дарсади як кулчаи 10-дулораро дар ихтиёр дошта бошад, то 30 дарсади як фатири 100-дулораро.
ИНТИХОБОТ НАЗДИК АСТ, АММО НА ДЕМУКРОСӢ
10. (C) Ҳукумат ба ҳизбҳои мухолиф иҷозаи фаъъолияти маҳдудро додааст ва аз ислоҳи конуни интихобот барои интихоботи саросарии 28.02.2010 сарпечӣ кард. Сафорат интизор надорад, ки интихобот озоду мунсифона бошад. Расонаҳои давлатӣ дидгоҳҳои ҳизбҳои сиёсии мухолифро тақрибан пӯшиш надоданд ва бештари ҷамъият аз ҳадафи баргузории интихобот огоҳӣ надорад. Нерӯи мухолиф дар порлумон заъиф аст: танҳо 15 курсӣ аз 62 курсӣ ба ҳизби ҳоким таъаллуқ надорад ва бархе аз ин ҳизбҳо танҳо ба ном мустақил ҳастанд. Маъруфтарин ҳизби мухолиф, Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон, дар порлумони феълӣ ду курсӣ дорад. Раҳбарии Ҳизби Наҳзати Исломӣ дар бисёре аз масоил аз ҳукумат ҳимоят кардааст ва аҳамияти исломро дар барномаи кории худ камранг ҷилва медиҳад. Порлумон як маҷлиси муҳрбадаст аст.
11. (SBU) Дар соли 2009 порлумон қонуни маҳдудкунандаи наверо дар заминаи дин тасвиб кард, то фаъъолияти гурӯҳҳои мазҳабии исломӣ ва ғайраро маҳор кунад. Машварати мо, ки ин навъи бархурд метавонад бисёре аз муътақидонро тундрав кунад, гӯши шунавое наёфт. Соли гузашта шукумат даҳҳо танро ба иттиҳоми узвият дар ҷунбиши салафия боздошт кард, аммо ҳукумат далеле дар даст надорад, ки як чунин ҷунбиши созмонёфтае вуҷуд дорад. Ҳукумат ҳамчунин 92 узви гурӯҳи таблиғи исломи бунёдгарои мавсум ба “Ҷамоъати таблиғ”-ро дастгир кард. Бештари раҳбарони мазҳабии исломи пазируфташуда аъзои “Таблиғ”-ро мубаллиғоне беозор медонанд ва хостори озодишон шудаанд.
12. (SBU) Дар паи иқомаи даъвои мақомоти давлат алайҳи панҷ нашрия ба хотири пахши гузоришҳои ҳамагонии давлат дар як муҳокимаи қазоӣ расонаҳои мустақил дар вазъияти баде ба сар мебаранд. Он гузоришҳо дидгоҳҳои интиқодӣ дар бораи додрасон (қозиҳо) ва вазоратхонаҳоро дарбар доштанд. Агар мақомот дар додгоҳ муваффақ шаванд, ин нашрияҳо таътил хоҳанд шуд. Мо ва шарикони урупоимон алайҳи ин муҳокимот эътироз кардем.
РАВОБИТИ НОҲАМВОР БО ДИҲИШГАРОН
13. (SBU) Дар соли 2007 Бонки Миллӣ эътироф кард, ки бо нақзи таъаҳҳудоташ дар баробари Сандуқи Байнулмилалии Пул ба миқдори як милёрд дулор қарз ва тазминотро, ки ба сармоягузорони вобастаи сиёсиаш дода буд, пинҳон доштааст. (600 милюн дулор аз ин маблағ ҳаргиз бозпардозт нашуд). Сандуқи Байнулмилалии Пул тақозо кард, ки бахше аз қарз зудтар бозпардохт шавад, Бонки Миллӣ бозрасӣ шавад ва ислоҳоте дигар сурат бигирад, то битавонад кумакҳояшро аз сар бигирад. Моҳи маи 2009 ҷиҳати кумак барои се соли дигар ба Тоҷикистон 116 милюн дулор бидиҳии дигар ихтисос дод; Иёлоти Муттаҳида танҳо кишваре буд, ки алайҳи ин тасмим раъй дод ва боъиси хашми ҳукумати Тоҷикистон шуд. Сандуқи Байнулмилалии Пул то кунун 40 милюн дулорро таҳвил додааст. Гурӯҳе аз коршиносон ахиран аз Вошингтун ба Душанбе омаданд, то пешрафти давлатро арзёбӣ кунанд, торихи пардохти бахши дигари қарзро таъйин кунанд ва асароти раванди ҷамъоварии пул барои Роғунро бисанҷанд. Натиҷаи арзёбиҳои ин гурӯҳ қарор аст, ки базудӣ дар дастрас қарор бигирад. Диҳишгарон (донорҳо) нигаронанд, ки корзори Роғун бар шиддати фақру бенавоӣ меафзояд ва шароити кумаки Сандуқи Байнулмилалии Пулро нақз мекунад. Ин иқдом пурсишҳоеро дар мавриди дархостҳои мукаррари давлат барои кумаки молӣ матраҳ мекунад ва омодагии давлат ба анҷоми ислоҳоти иқтисодӣ ба унвони яке аз шароити ироаи кумакро зери суол мебарад. Диҳишгарон нигарониҳои худро расман бо давлат дар миён гузоштаанд ва мунтазири посуханд. Диҳишгарон роғибанд ба ҳамгароии минтақа дар бозори энержӣ ва эҳдоси хутути барқ даст ёбанд, то Тоҷикистон ва Қирғизистон битавонанд тавлидоти мозод (изофӣ)-и барқ дар фасли тобистонро ба Афғонистон ва Покистон бифурӯшанд. Як хатти барқи 220-килувотӣ аз Тоҷикистон ба Афғонистон бо кумаки Бонки Тавсеъаи Осиё дар ҳоли кашида шудан аст ва то авохири соли 2010 ба фарҷом хоҳад расид. Эҳдоси хатти қавитари CASA (Осиёи Миёна ба Осиёи Ҷанубӣ)-1000 ба самти Афғонистону Покистон ба далоили молӣ ба таъхир уфтодааст.
КУМАКИ ИЁЛОТИ МУТТАҲИДА
14. (U) Кумаки Иёлоти Муттаҳида ба Тоҷикистон ба таври қобили мулоҳиза афзоиш меёбад ва аз 27.8 милюн дулор дар соли молии 2009 ба 45.3 милюн дулор дар соли молии 2010 мерасад. Кумаки молии ҷадид дар арсаҳои кишоварзӣ, бозаргонӣ ва ибтикороте дар бахши хусусӣ ҳазина хоҳад шуд, то нокомии барномаҳои бисёр муҳимми амнияти ғизоиро ҷуброн кунад. То соли молии 2008 Тоҷикистон барномаи чандсолаи кумаки ғизоӣ дошт, ки натиҷаҳои муҳим дар пай дошт ва ноамнии ғизоӣ дар бархе аз осебпазиртарин минтақаҳои Тоҷикистонро коҳиш дод. Ба дунболи он дар солҳои молии 2009 ва 2010 барномаҳои мушобеҳи яксола иҷро шуд. Як барномаи ибтикории амнияти хорбор дар ҷараён аст, вале равшан нест, ки Тоҷикистон он пулҳоро дарёфт хоҳад кард ё на. Барномаҳои нав ҳамчунин бо эҷоди бозори энержии минтақаӣ саъй дар ҳалли масъалаи камбуди музмини энержӣ доранд ва ба кишварҳои Осиёи Миёна кумак мекунанд, ки бо мушкилоти обу барқ дасту панҷа нарм кунанд. Дар соли молии 2008 ба Тоҷикистон ба маблағи 9.9 милюн дулор барои тарҳи 1207 дар заминаи тасбити авзоъ пул дарёфт кард. Муҳимтарин хатароте, ки суботи Тоҷикистонро таҳдид мекунад, фақру бенавоӣ аст. Бонки Ҷаҳонӣ баровард кардааст, ки беш аз 60 дарсади ҷамъияти кишвар зери хатти фақр ба сар мебаранд. Ҳукумат дар вокуниш ба вазъиятҳои изтирорӣ нотавон будааст. Тарҳи 1207 дар 50 маҳаллаи мунзавии минтақаҳои Рашту Фарғона ва дар имтидоди марз бо Афғонистон пиёда мешавад. Мушкилоти беҳдоштию омӯзишӣ ба андозае сангин аст, ки пешрафти мо дар дигар минтақаҳоро ба мухотира андохтааст. Барномаҳои мо дар заминаи беҳбуди сиёсатҳои беҳдоштӣ, сомона (систем)-ҳо ва хадамот, тарбияти муъаллим, таъмини молии арсаи омӯзиш, барномаи таҳсилӣ, арзёбии дониши донишомӯзон ва идораи мактабҳо аст.
ҲАМКОРИИ АМНИЯТӢ
15. (C) Ҳамкории амниятӣ ҳамчунон аз нуқоти қуввати равобити мо бо Тоҷикистон аст. Вазорати дифоъ [-и Тоҷикистон] соли гузашта довталабона хостори мизбонии размоиши минтақаии Ситоди марказии фармондеҳии Омрико шуд, ки Афғонистон, Қирғизистон ва Қазоқистон ҳам дар он ширкат карданд; размоиш рӯзи 10 ут (август) анҷом гирифт. Ситоди марказии фармондеҳии Омрико ва Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон дар моҳи май гуфтугӯҳои машваратӣ баргузор карданд ва барномаи ҳамкориҳои амниятӣ барои соли молии 2010-ро мушаххас карданд. Ин барнома алоқаи физояндаи Тоҷикистон ба минрубӣ ва мушорикат дар Барномаи амалиёти сулҳи ҷаҳониро бозтоб мекард. Дар соли молии 2010 Идораи тавсеъа ва таҳқиқоти башардӯстонаи Артиши Омрико дар заминаи минрӯбӣ барои арзёбии саҳроӣ ба Тоҷикистон як мошини меконикии минрӯбӣ медиҳад, ки қарор аст дар соли молии 2011 дар чорчӯби барномаи “тамвили низомии хориҷӣ” ба Тоҷикистон фурӯхта шавад. Тоҷикистон бори дигарт эъломи таъаҳҳуд кард, ки соли 2011 як воҳиди кӯчаки посдорони сулҳ ташкил хоҳад кард. Омӯзишҳо ҳамин моҳ дар Коргоҳи сиёсати миллӣ оғоз мешавад, то ба тавсеъаи вазорати дифоъи Тоҷикистон ва нерӯҳои мутаҳаррики он мусоъидат кунад. Як коргоҳи дигар дар сатҳи артишиён ва як давраи омӯзишии низомӣ ҳам соли оянда баргузор хоҳад шуд.
16. (C) Пул ва имконоти вурудии Панҷи Поён равобити миёни Тоҷикистон ва Афғонистонро ба таври қобили таваҷҷуҳ беҳбуд бахшидааст. Ҳарчанд аз тамоми зарфияти ин пуо истифода намешавад, рафту омад аз тариқи он хеле бештар аз давраест, ки миёни ду кишвар тавассути қоиқҳо тараддуд мекарданд; омадушуд аз тариқи пул дар ҳоли афзоиш аст. Ҳамарӯза аз 40 то 200 маҳмула ва мошини борӣ аз тариқи ин пул мунтақил мешаванд. Бо маблағи Маркази фармондеҳӣ нурпароканӣ, нардаҳои ҳифоз (решётка –рус.), дурбинҳои мадорбаста ва маҳалли таваққуфи мошинҳо дар ин маҳал дар соли 2010 беҳтар хоҳад шуд. Тоҷикистон роғиб аст мо аз тавофуқномаи интиқоли колоҳои ғайриҷангӣ ба Афғонистон тавассути Шабакаи Тавзеъоти Шимолӣ истифодаи бештар кунем ва умедвор аст, ки Тҷикистон аз ин қарордод суди иқтисодӣ бибинад. То кунун мо аз пойгоҳи Манас ба Багром аз тариқи Тоҷикистон колои андаке мунтақил кардаем. Ожонси тадорукоти дифоъӣ қасд дорад аз як тавлидкунандаи тоҷик барои нерӯҳо дар Афғонистон оби бастабандишуда бихарад. Тоҷикҳо талош мекунанд ба ҳар роҳе, ки шуда аз муҳосираи тиҷории Узбакистон берун оянд.
ҲАМКОРИИ НЕРӮҲОИ АМАЛИЁТИ ВЕЖАИ ИЁЛОТИ МУТТАҲИДА
17. (S) Сафорати Иёлоти Муттаҳида қасд дорад зарфият ва тавоноиҳои нерӯҳои амнгиятии баргузидаи Тоҷикистонро дар заминаи барномаҳои роҳбурдӣ (стратегӣ)-и Гурӯҳи муштараки ҳамоҳангиҳо миёни ожонсҳои зидди маводди мухаддири Маркази фармондеҳӣ ва давлати Омрико ва дар чорчӯби ҳадафҳо барои Тоҷикистон афзоиш диҳад. Пас аз он ки Маркази фармондеҳии нерӯҳои амалиёти вежа арзёбии лозимро анҷом диҳанд ва ин гурӯҳҳоро ба воҳидҳои вежа табдил кунанд, ҳадафи аслӣ тақвияти афзоиши тавоноиҳо тавассути ҳаъйатҳои нерӯҳои вежаи Иёлоти Муттаҳида барои омӯзишҳо ва тамринҳои муштарак ва омӯзишҳо дар заминаи мубориза бо маводди мухаддир хоҳад буд.
МАВОДДИ МУХАДДИР
18. (C) Тоҷикистон аз масирҳои умдаи интиқоли ҳеруини Афғонистон ба Русия ва Урупо аст. Бино ба бароварди Дафтари Созмони Милал дар умури марбут ба маводди мухаддир ва ҷиноёт, ҳамасола 40 дарсади маводди мухаддири Афғонистон аз роҳи Тоҷикистон вориди Русия мешавад. Камтар аз 5 дарсади он пеш аз вуруд ба Русия мусодира мешавад. Тавоноиҳои ниҳодҳои интизомии Тоҷикистон бисёр маҳдуд аст. Фасод аз масоили аслист. Ниҳодҳои интизомӣ хеле моил нестанд қочоқчиёнеро ҳадаф қарор диҳанд, ки равобити наздике бо мақомот доранд, вале қочоқчиёни сатҳи поину миёнаро боздошт мекунанд. Ожонси кунтрули маводди мухаддир як ниҳоди даҳсолаи муташаккил аз 400 афсар аст, ки тавассути як тарҳи Дафтари Созмони Милал дар умури марбут ба маводди мухаддир ва ҷиноёт созмон ёфт. Бисёре аз кишварҳо кумаккунандаи ин барнома ҳастанд, аммо танҳо ниёзҳои умдаи ин ожонсро Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир таъмин мекунад. Маъмурони музокироти Ожонси кунтрули маводди мухаддир дар минтақаи Толиқон дар шимоли Афғонистон дар мусодираи беш аз 100 килу ҳеруин дар чаҳор моҳи ахир нақши калидӣ доштанд. Ожонси маводди мухаддири Омрико барои таъмиқи амалиёт бо маъмурони Ожонси кунтрули маводди мухаддир [-и Тоҷикистон] ҳамкорӣ мекунанд.
19. (SBU) То соли 2005 аз марзи миёни Тоҷикистону Афғонистон русҳо муроқибат мекарданд. Пас аз он ки русҳо рафтанд, посгоҳҳо тахриб шуданд ва барои сукунати инсон муносиб нестанд. Нерӯи марзбонии Тоҷикистон муташаккил аз сарбозони низомвазифаест, ки омӯзиши кофӣ надидаанд, пули кам дарёфт мекунанд, бахубӣ муҷаҳҳаз нестанд ва маъмулан ғизои кофӣ надоранд. Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир посгоҳҳои марзиро аз нав сохт ва барои марзбонон маҳалли муносибу амне барои зиндагӣ муҳайё кард ва шароити хубе барои анҷоми гаштҳои марзии муваффақ ба вуҷуд овард. Ҳар посгоҳи нав ҳудуди 500 ҳазор дулор қимат дорад ва зарфияти беш аз 100 марзбонро дорад. Посгоҳҳо аз созаҳои азпешсохтаи аз лиҳози масрафи энержӣ мақрун ба сарфа таҳия шудаанд ва аз нерӯҳои олтернотиве чун нерӯи хуршед, бод ва нерӯгоҳҳои обии кӯчак баҳра мегиранд. Мо дар сададем тамриноти марзии муштараки Тоҷикистону Афғонистонро ба таври озмоишӣ дар Хоруғ анҷом диҳем. Агар ин тарҳ бомуваффақият анҷом шавад, ба таври муназзам дар марзи миёни Афғонистону Тоҷикистон анҷом хоҳад шуд. Мо дар ҳоли санҷидани заминаҳои ироаи давраҳои муштараки “Вокуниши изтирории аввалия” барои марзбонони Тоҷикистону Афғонистон ҳастем. Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир Окодемии марзбонии Тоҷикистонро аз нав сохтааст. Як гурӯҳи гашти марзии Иёлоти Муттаҳида қасд дорад барои баррасӣ ва намоиши шигирдҳои гаштзанӣ дар ин Окодемӣ ва дар саҳро ба минтақа сафар кунад; ин метавонад оғози сафарҳои мутақобили омӯзгорони марзӣ бошад.
20. (C) Барномаи мубориза бо маводди мухаддири Маркази фармондеҳӣ дар ҳоли ироаи кумакҳои қобили таваҷҷуҳ ба амнияти Тоҷикистон аст. Маблағи 16.9 милюн дулор, ки дар Тарҳи Такмилии ахир таъйид шуд, имсол дар сохтмони як маркази миённиҳодии “омӯзишҳои саросарӣ”, тармими зербинои вурудии марзии Панҷи Поён ва таҷҳизоти иртиботӣ ҳазина хоҳад шуд. Маркази омӯзишӣ аз имконоти мухталиф бархурдор хоҳад буд ва барои баргузории давраҳои омӯзишии ҳамаи вазоратхонаҳо истифода хоҳад шуд ва давраи омӯзишии дусолонаи Нерӯҳои амалиёти вежаи Маркази фармондеҳӣ дар заминаи мубориза бо маводди мухаддир ҳам дар ҳамон ҷо баргузор мешавад. Арзёбии ахир нишон дод, ки тоҷикҳо аз таҷҳизоти иртиботие, ки қаблан дар ихтиёрашон гузошта шуда буд, баҳра мегиранд ва аз онҳо нигаҳдорӣ мекунанд. Имсол мо насби таҷҳизоти иртиботи миённиҳодӣ дар Панҷи Поён ва минтақаи наздики онро оғоз мекунем. Бо насби ин таҷҳизот панҷ ниҳоди давлатӣ хоҳанд тавонист бо истифода аз як сомона (систем)-и ҳамсоз бо ҳам иртибот дошта бошанд. КВОСТ (QUAST)
Вале сухан аз офтоб аст бад-он бузургӣ ва домони ҷанобон, ки соябонашон ҳам намешавад. Санадҳое, ки Викиликс мунташир кардааст, дигар маҳрамона нестанд ва ниёзе ба муҳру мум кардани онҳо нест. Пули муҳру муматонро барои асрори дандонгиртар ҳифз кунед. Шояд ба дардатон бихурад.
Санади шашум аз муҳимтарини асноди фошшуда аст ва мутааххиртар аз дигар санадҳост ва ба дардҳои ҷомеъаи Тоҷикистон ишораҳои мустақим дорад. То кунун бисёре онро хондаанд. Инро ба маҳзи руҷӯъҳои эҳтимолӣ дар оянда инҷо ҳам мунташир мекунам.
Муаллифи ин телегроф Несиё Квост, муъовини сафири Омрико дар Душанбе аст, ки аксашро ҳамин ҷо мебинед.
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: 'Робитасолорӣ ва фасод' - монеъи ислоҳот дар Тоҷикистон
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 05 ДУШАНБЕ 000173
SIPDIS
ВАЗОРАТИ ХОРИҶА БАРОИ S/RAP
EO 12958 DECL: 2/16/2020
КАЛИДВОЖАҲО: PREL, PGOV, PHUM, EAID, ECON, EINV, TI
МАВЗӮЪ: НУСХАИ ИСЛОҲШУДА – ТАСВИРИ ФАЗОИ ТОҶИКИСТОН ПЕШОРӮИ ДИДОРИ НАМОЯНДАИ ВЕЖА ДАР УМУРИ АФҒОНИСТОН ВА ПОКИСТОН (SRAP) ҲОЛБРУК
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: НЕСИЁ КВОСТ (NECIA QUAST), CDA, EXEC, DOS.
САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Фишурда: Иёлоти Муттаҳида манфиъат дорад, ки Тоҷикистон ба унвони ҳамсояи шимолии Афғонистон як кишвари босубот бошад ва аз талошҳои низомии мо дар Афғонистон ҳимоят кунад ва ба тасбити авзоъ ва рушди иқтисодии минтақа мусоъидат кунад. Тоҷикистон [ба нерӯҳои омрикоӣ] ҳаққи беҳадду ҳасри парвоз аз ҳарими ҳавоии худро дод ва бедиранг бо ҳамлу нақли таҷҳизоти Шабакаи Тавзеъоти Шимолӣ (NDN) мувофиқат кард. Дар миёнмуддат ин кишвар метавонад дар пешрафти минтақа нақши муҳимтаре бозӣ кунад, чун дорои зарфияти нерӯи обии азим аст ва (нисбат ба Афғонистон) суботи бештар дорад ва ҷамъияти он аз лиҳози мазҳабӣ муътадилтар аст. Вале барои анҷоми ин кор Тоҷикистон бояд мушкилоти бисёри сиёсӣ ва иқтисодиашро ҳал кунад, ки монеъ аз тавсеъаи он шудааст: бенавоӣ, робитаҳои бад бо Узбакистон, фасоди молии шадид, сохтори иқтисодӣ ва барномарезии бозмонда аз аҳди шӯравӣ, сомона (систем)-и нодемукротики сиёсӣ, ноамнии музмин (хронический – рус.)-и ғизоӣ ва вобастагӣ ба нерӯи кории муҳоҷир дар Русия.
2. (C) Кумакҳои Иёлоти Муттаҳида дар заминаи тавсеъа натиҷаҳои омехта доштааст. Иқдомҳои ахир барои беҳбуди ҷавви бозаргонӣ бар асари корзори давлат барои водоштани шаҳрвандонаш ба мушорикат дар сохтани садди барқи обии Роғун хунсо шуд. Ҳукумат ба ислоҳи раванди сиёсиаш алоқаманд нест. Ҳамкории амниятии мо андаке умедворӣ медиҳад. Сарфи назар аз талошҳои мо, Тоҷикистон чизи зиёде надорад, ки барои мо ироа диҳад: ин кишвар тавлидоти бисёр кам дорад, фақир аст ва ҳукумати он аз зарфияти бисёр маҳдуд бархурдор аст. Тоҷикҳо дар мавриди кумакҳои билқувваи мо тасаввуроти ғайривоқеъбинона доранд: маъмулан хостаҳои онҳо шомили кумак дар сохтани таъсисоти зербиноии калон, чун нерӯгоҳҳои мавриди муноқиша, тунелҳо ба сӯи Покистон ва пул (купрук)-ҳо ба нокуҷообод мешавад. Дар ин киноя ҳақиқате нуҳуфта аст, ки кумаки воқеъии Тоҷикистон ба талошҳои мо дар Афғонистон ҳифзи суботи худаш ва додани иҷозаи парвозҳои беқайду банд ва ҳамлу нақли нерӯҳои мост. Ва ин корҳоест, ки Тоҷикистон бидуни каму кост анҷом додааст. Мо мекӯшем бо ҳимоят аз сиёсатҳои Тоҷикистон суботи мудовимро таъмин кунем. Поёни фишурда.
ҲАМСОЯГИИ НОГУВОР
3. (C) Бархе аз мушкилоти Тоҷикистон ҷуғрофиёист. Мушкилоти ҳамешагӣ бо Узбакистон, ки ба далели душмании шахсии раисони ҷумҳури ду кишвар афзоиш ёфтааст, монеъ аз рушди бозаргонии Тоҷикистон, худкифоии он дар арсаи энержӣ ва тавсеъаи иқтисодиаш шудааст. Бесуботӣ дар Афғонистон ҳам асароти ногуворе дорад: қочоқи маводди мухаддир ҳукумати қонун дар Тоҷикистонро таҳт-уш-шуъоъ қарор медиҳад; тоҷикҳо бим доранд, ки густариши андешаҳои ифротгароёна аз Афғонистон ва ҳузури пайкорҷӯён дар он кишвар метавонад дар имтидоди марзи дарозу пурманфаз (беамният) бо Афғонистон амнияти Тоҷикистонро ба мухотира андозад. Фикри эҳтимоли мудохилаи Русия ҳамеша дар зеҳни тоҷикҳо ҳузур дорад. Русҳо дар Тоҷикистон як нерӯгоҳи обии аслиро таҳти кунтрул доранд, ки мавзӯъи ихтилофоти байни ду кишвар аст. Тоҷикҳо дунболи шариконе дигар, аз ҷумла Иёлоти Муттаҳида, Чин ва Эрон мегарданд, то нуфузи Русияро таъдил кунанд. Чин дар сохтани таъсисоти зербиноӣ кумаки умда карда ва ба Тоҷикистон беш аз як милёрд дулор қарзи камбаҳра додааст, то роҳҳояшро бисозаду хатҳои барқашро бикашад. Эрон ҳазинаи сохтмони тунел ва нерӯгоҳҳоро мепардозад, аммо бо таваҷҷуҳ ба нухбагони суннимазҳаби шӯравипарварди майхора дар Душанбе ва муҳофизакорони мазҳабии шиъа дар Теҳрон, намоиши ҳамбастагии порсизабонон боъиси занну гумонҳои амиқ нашудааст.
4. (C) Ҳукумати Тоҷикистон ба мо фишор меоварад, ки дар баробари ҳимояти онҳо дар Афғонистон имтиёзоти бештаре бидиҳем. Тоҷикҳо мепиндоранд, ки Узбакистон тамоми муъомилоти марбут ба Шабакаи Тавзеъоти Шимолиро барои худаш ҳифз кардааст; онҳо мехоҳанд, ки аз роҳҳои Тоҷикистон барои ҳамлу нақл бештар истифода шавад, пули бештаре барои тармими он роҳҳо ҳазина шавад ва Иёлоти Муттаҳида барои нерӯҳо дар Афғонистон колоҳои тоҷикӣ бихарад. Мо феълан барои нерӯҳои байнулмилалӣ дар Афғонистон оби бастабандишудаи Тоҷикистонро мехарем. Онҳо ишора кардаанд, ки аз гушоиши пойгоҳи ҳавоии нерӯҳои Омрико дар Тоҷикистон истиқбол хоҳанд кард. Онҳо ҳузури Иёлоти Муттаҳида дар минтақаро ба масобаи деворае дар баробари бесуботии Афғонистон ва ба унвони як кӯҳи пул мебинанд ва хостори ба даст овардани бахше аз он пули нақд ҳастанд.
БИМ АЗ РАҚИБОНИ ДОХИЛӢ, ПАЙКОРҶӮЁН ВА РУСИЯ
5. (C) Ҷанги дохилии Тоҷикистон соли 1997 бо тақсими қудрат миёни ҳукумати Раисиҷумҳур Раҳмон ва раҳбарони мухолифон ба поён расид. Аз замони поёни ҷанг то кунун Раҳмон батадриҷ аз он муъомила фосила гирифт ва тақрибан ҳамаи намояндагони мухолифро аз суфуфи ҳукумат ронд – акнун бархе дар зиндон ба сар мебаранд, шуморе ҳам кишварро тарк карданд ва иддае ҳам ба таври мармуз мурдаанд. Моҳи маи соли 2009 як гурӯҳи мусаллаҳ ба саркардагии Мулло Абдулло Раҳимов, аз чеҳраҳои мухолифи пешин, аз Афғонистон ба Тоҷикистон баргашт. Гуфта мешавад, ки чандин размандаи хориҷӣ ӯро ҳамроҳӣ мекарданд. Нерӯҳои амниятии Тоҷикистон бидуни кумаки хориҷӣ ин гурӯҳро хунсо карданд. Онҳо ба мо гуфтанд, ки давраи омӯзишии Иёлоти Муттаҳида ба нерӯҳои амниятии онҳо кумак кардааст, ки пирӯз шаванд ва акнун муштоқона мунтазири ширкат дар омӯзишҳои баъдианд.
6. (C) Робитаҳои миёни Русия ва Тоҷикистон бадтар шудааст. Мақомоти Тоҷикистон бар ин боваранд, ки Русия аз гурӯҳи Мулло Абдулло ҳимоят кард, то ба Тоҷикистон аломат диҳад, ки ба ҳимояти Русия ниёз дорад. Ҳукуматҳои ду кишвар бар сари шароити ҳузури Русия дар эҳдоси нерӯгоҳи Роғун ба тавофуқ нарасиданд ва онҳо мушкилоти дигар ҳам доранд. Моҳи уктубр (октябр)-и соли 2009 Раисиҷумҳур мақоми расмии забони русӣ дар Тоҷикистонро коҳиш дод. Ҳукумати вай аз Русия хост, ки бобати ҳузури пойгоҳи низомиаш дар Тоҷикистон пул бипардозад. Соли 2009 нерӯгоҳи обии Сангтӯда-1, ки таҳти идораи Русия аст, ба далели нокомии ҳукумати Тоҷикистон дар пардохти сари вақти ҳазинаи барқ раванди тавлиди барқро боздошт.
МУШКИЛОТИ ИҚТИСОДӢ
7. (C) Тоҷикистон бенавотарини ҷумҳуриҳои шӯравии пешин аст. Ин кишвар кӯҳистонитар аз Афғонистон аст ва заминларзаҳову селҳову хушксолҳову ҳамлаи малах ва шароити ҷаввии номусоъиде дорад. Бахше аз кишвар бештари авқот бо резиши барфу баҳман (тарма) аз боқии ҷаҳон бурида мешавад. Роҳҳои ин кишвар ба хориҷ аз тариқи Узбакистони монеътарош, Афғонистони бесубот ё аз тариқи гардана (ағба)-ҳои сахту дурдасти Помир ба самти ғарби Чин мегузарад. Танҳо тавлидоти санъатии он алюминиюм ва барқи обист. Корхонаи арзизи Тоҷикистон (Talco) бештарин саҳмро дар даромади содиротии Тоҷикистон дорад. Ҳарчанд ба таври фаннӣ ин корхона давлатист, бештари даромади он ба ҳисоби як ширкати махфии бурунмарзии таҳти кунтрули Раисиҷумҳур ворез мешавад ва пули андаке аз ин корхона ба будҷаи давлатӣ таъаллуқ мегирад. Корхонаи арзиз ҳудуди нисфи барқи Тоҷикистонро ба худ ихтисос медиҳад, ки дар натиҷа Тоҷикистон гирифтори давраҳои камбуди шадиди барқ мешавад.
8. (C) Вокуниши Раисиҷумҳур Раҳмон ба ноамнии музмини энержӣ дар авохири соли 2009 оғоз ниҳодан ба корзори фарогири ҷамъоварии пул ва сохтани нерӯгоҳи Роғун буд. Роғун метавонад баландтарин садди ҷаҳон бошад ва зарфияти тавлиди барқи Тоҷикистонро ду баробар афзоиш диҳад. Аммо талошҳои ҳукумат барои ҷамъоварии пул нигаронии ҷиддии диҳишгар (донор)-они байнулмилалиро барангехт. Афрод ва созмонҳо дар арсаҳои мухталиф водор ба харидани саҳомҳои ин тарҳ шуданд. Ба бисёре аз одамон гуфта шуда буд, ки агар чанд моҳ дастмуздашонро барои ин тарҳ напардозанд, шуғлашонро аз даст хоҳанд дод. Ҳарчанд давлат муддаъист, ки ҳамаи саҳомҳо довталабона харидорӣ шудаанд, шавоҳиди кофӣ вуҷуд дорад, ки мақомот мардумро маҷбур кардаанд, то пулеро, ки надоранд, бипардозанд. Гузашта аз масъалаи ҳуқуқи башарии ин мавзӯъ, диҳишгарон нигаронанд, ки наҳваи масрафи ҳудуди 200 милюн дулор пули ҷамъоваришуда шаффоф нахоҳад буд. Бо таваҷҷуҳ ба ниёзи азими Корхонаи арзиз ба нерӯи барқ, ба назар мерасад корзори ҷамъоварии пул барои Роғун ҷиҳати таъмини судбахшии мудовими Корхонаи арзиз анҷом гирифтааст.
9. (C) Иқтисоди Тоҷикистон аз буҳрони ҷаҳонӣ хисорат дидааст ва мизони содироту воридоти он ва миқдори пуле, ки як милюн тоҷик аз Русия ба кишварашон мефиристанд, коҳиш ёфтааст. Пуле, ки муҳоҷирони корӣ ба хонаҳояшон мефиристоданд, баробар бо беш аз 50 дарсади даромади нохолиси дохилӣ дар соли 2008 буд ва ба ростӣ, боъиси зинда мондани мардуми рустоҳо шудааст. Мизони ин кумакпулиҳо дар соли 2009 34 дарсад коҳиш дошт. Бузургтарин монеъи беҳбуди вазъи иқтисодӣ муқовимат дар баробари ислоҳот аст. Аз худи Раисиҷумҳур гирифта то маъмури пулиси сари кӯча, мақомот бо робитасолорӣ (дӯстбозӣ) ва фасоди молӣ шинохта мешаванд. Раҳмон ва хонаводаи ӯ таъсисоти бозаргонии умда, аз ҷумла бузургтарин бонки кишварро таҳти кунтрул доранд ва онҳо сарсахтона аз манфиъатҳои тиҷориашон ҳимоят мекунанд, сарфи назар аз ин ки ин корҳо ба чи қимате барои иқтисод [и кишвар] тамом хоҳад шуд. Бино ба бароварди як сафири хориҷӣ, Раисиҷумҳур Раҳон тарҷеҳ медиҳад 90 дарсади як кулчаи 10-дулораро дар ихтиёр дошта бошад, то 30 дарсади як фатири 100-дулораро.
ИНТИХОБОТ НАЗДИК АСТ, АММО НА ДЕМУКРОСӢ
10. (C) Ҳукумат ба ҳизбҳои мухолиф иҷозаи фаъъолияти маҳдудро додааст ва аз ислоҳи конуни интихобот барои интихоботи саросарии 28.02.2010 сарпечӣ кард. Сафорат интизор надорад, ки интихобот озоду мунсифона бошад. Расонаҳои давлатӣ дидгоҳҳои ҳизбҳои сиёсии мухолифро тақрибан пӯшиш надоданд ва бештари ҷамъият аз ҳадафи баргузории интихобот огоҳӣ надорад. Нерӯи мухолиф дар порлумон заъиф аст: танҳо 15 курсӣ аз 62 курсӣ ба ҳизби ҳоким таъаллуқ надорад ва бархе аз ин ҳизбҳо танҳо ба ном мустақил ҳастанд. Маъруфтарин ҳизби мухолиф, Ҳизби Наҳзати Исломии Тоҷикистон, дар порлумони феълӣ ду курсӣ дорад. Раҳбарии Ҳизби Наҳзати Исломӣ дар бисёре аз масоил аз ҳукумат ҳимоят кардааст ва аҳамияти исломро дар барномаи кории худ камранг ҷилва медиҳад. Порлумон як маҷлиси муҳрбадаст аст.
11. (SBU) Дар соли 2009 порлумон қонуни маҳдудкунандаи наверо дар заминаи дин тасвиб кард, то фаъъолияти гурӯҳҳои мазҳабии исломӣ ва ғайраро маҳор кунад. Машварати мо, ки ин навъи бархурд метавонад бисёре аз муътақидонро тундрав кунад, гӯши шунавое наёфт. Соли гузашта шукумат даҳҳо танро ба иттиҳоми узвият дар ҷунбиши салафия боздошт кард, аммо ҳукумат далеле дар даст надорад, ки як чунин ҷунбиши созмонёфтае вуҷуд дорад. Ҳукумат ҳамчунин 92 узви гурӯҳи таблиғи исломи бунёдгарои мавсум ба “Ҷамоъати таблиғ”-ро дастгир кард. Бештари раҳбарони мазҳабии исломи пазируфташуда аъзои “Таблиғ”-ро мубаллиғоне беозор медонанд ва хостори озодишон шудаанд.
12. (SBU) Дар паи иқомаи даъвои мақомоти давлат алайҳи панҷ нашрия ба хотири пахши гузоришҳои ҳамагонии давлат дар як муҳокимаи қазоӣ расонаҳои мустақил дар вазъияти баде ба сар мебаранд. Он гузоришҳо дидгоҳҳои интиқодӣ дар бораи додрасон (қозиҳо) ва вазоратхонаҳоро дарбар доштанд. Агар мақомот дар додгоҳ муваффақ шаванд, ин нашрияҳо таътил хоҳанд шуд. Мо ва шарикони урупоимон алайҳи ин муҳокимот эътироз кардем.
РАВОБИТИ НОҲАМВОР БО ДИҲИШГАРОН
13. (SBU) Дар соли 2007 Бонки Миллӣ эътироф кард, ки бо нақзи таъаҳҳудоташ дар баробари Сандуқи Байнулмилалии Пул ба миқдори як милёрд дулор қарз ва тазминотро, ки ба сармоягузорони вобастаи сиёсиаш дода буд, пинҳон доштааст. (600 милюн дулор аз ин маблағ ҳаргиз бозпардозт нашуд). Сандуқи Байнулмилалии Пул тақозо кард, ки бахше аз қарз зудтар бозпардохт шавад, Бонки Миллӣ бозрасӣ шавад ва ислоҳоте дигар сурат бигирад, то битавонад кумакҳояшро аз сар бигирад. Моҳи маи 2009 ҷиҳати кумак барои се соли дигар ба Тоҷикистон 116 милюн дулор бидиҳии дигар ихтисос дод; Иёлоти Муттаҳида танҳо кишваре буд, ки алайҳи ин тасмим раъй дод ва боъиси хашми ҳукумати Тоҷикистон шуд. Сандуқи Байнулмилалии Пул то кунун 40 милюн дулорро таҳвил додааст. Гурӯҳе аз коршиносон ахиран аз Вошингтун ба Душанбе омаданд, то пешрафти давлатро арзёбӣ кунанд, торихи пардохти бахши дигари қарзро таъйин кунанд ва асароти раванди ҷамъоварии пул барои Роғунро бисанҷанд. Натиҷаи арзёбиҳои ин гурӯҳ қарор аст, ки базудӣ дар дастрас қарор бигирад. Диҳишгарон (донорҳо) нигаронанд, ки корзори Роғун бар шиддати фақру бенавоӣ меафзояд ва шароити кумаки Сандуқи Байнулмилалии Пулро нақз мекунад. Ин иқдом пурсишҳоеро дар мавриди дархостҳои мукаррари давлат барои кумаки молӣ матраҳ мекунад ва омодагии давлат ба анҷоми ислоҳоти иқтисодӣ ба унвони яке аз шароити ироаи кумакро зери суол мебарад. Диҳишгарон нигарониҳои худро расман бо давлат дар миён гузоштаанд ва мунтазири посуханд. Диҳишгарон роғибанд ба ҳамгароии минтақа дар бозори энержӣ ва эҳдоси хутути барқ даст ёбанд, то Тоҷикистон ва Қирғизистон битавонанд тавлидоти мозод (изофӣ)-и барқ дар фасли тобистонро ба Афғонистон ва Покистон бифурӯшанд. Як хатти барқи 220-килувотӣ аз Тоҷикистон ба Афғонистон бо кумаки Бонки Тавсеъаи Осиё дар ҳоли кашида шудан аст ва то авохири соли 2010 ба фарҷом хоҳад расид. Эҳдоси хатти қавитари CASA (Осиёи Миёна ба Осиёи Ҷанубӣ)-1000 ба самти Афғонистону Покистон ба далоили молӣ ба таъхир уфтодааст.
КУМАКИ ИЁЛОТИ МУТТАҲИДА
14. (U) Кумаки Иёлоти Муттаҳида ба Тоҷикистон ба таври қобили мулоҳиза афзоиш меёбад ва аз 27.8 милюн дулор дар соли молии 2009 ба 45.3 милюн дулор дар соли молии 2010 мерасад. Кумаки молии ҷадид дар арсаҳои кишоварзӣ, бозаргонӣ ва ибтикороте дар бахши хусусӣ ҳазина хоҳад шуд, то нокомии барномаҳои бисёр муҳимми амнияти ғизоиро ҷуброн кунад. То соли молии 2008 Тоҷикистон барномаи чандсолаи кумаки ғизоӣ дошт, ки натиҷаҳои муҳим дар пай дошт ва ноамнии ғизоӣ дар бархе аз осебпазиртарин минтақаҳои Тоҷикистонро коҳиш дод. Ба дунболи он дар солҳои молии 2009 ва 2010 барномаҳои мушобеҳи яксола иҷро шуд. Як барномаи ибтикории амнияти хорбор дар ҷараён аст, вале равшан нест, ки Тоҷикистон он пулҳоро дарёфт хоҳад кард ё на. Барномаҳои нав ҳамчунин бо эҷоди бозори энержии минтақаӣ саъй дар ҳалли масъалаи камбуди музмини энержӣ доранд ва ба кишварҳои Осиёи Миёна кумак мекунанд, ки бо мушкилоти обу барқ дасту панҷа нарм кунанд. Дар соли молии 2008 ба Тоҷикистон ба маблағи 9.9 милюн дулор барои тарҳи 1207 дар заминаи тасбити авзоъ пул дарёфт кард. Муҳимтарин хатароте, ки суботи Тоҷикистонро таҳдид мекунад, фақру бенавоӣ аст. Бонки Ҷаҳонӣ баровард кардааст, ки беш аз 60 дарсади ҷамъияти кишвар зери хатти фақр ба сар мебаранд. Ҳукумат дар вокуниш ба вазъиятҳои изтирорӣ нотавон будааст. Тарҳи 1207 дар 50 маҳаллаи мунзавии минтақаҳои Рашту Фарғона ва дар имтидоди марз бо Афғонистон пиёда мешавад. Мушкилоти беҳдоштию омӯзишӣ ба андозае сангин аст, ки пешрафти мо дар дигар минтақаҳоро ба мухотира андохтааст. Барномаҳои мо дар заминаи беҳбуди сиёсатҳои беҳдоштӣ, сомона (систем)-ҳо ва хадамот, тарбияти муъаллим, таъмини молии арсаи омӯзиш, барномаи таҳсилӣ, арзёбии дониши донишомӯзон ва идораи мактабҳо аст.
ҲАМКОРИИ АМНИЯТӢ
15. (C) Ҳамкории амниятӣ ҳамчунон аз нуқоти қуввати равобити мо бо Тоҷикистон аст. Вазорати дифоъ [-и Тоҷикистон] соли гузашта довталабона хостори мизбонии размоиши минтақаии Ситоди марказии фармондеҳии Омрико шуд, ки Афғонистон, Қирғизистон ва Қазоқистон ҳам дар он ширкат карданд; размоиш рӯзи 10 ут (август) анҷом гирифт. Ситоди марказии фармондеҳии Омрико ва Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон дар моҳи май гуфтугӯҳои машваратӣ баргузор карданд ва барномаи ҳамкориҳои амниятӣ барои соли молии 2010-ро мушаххас карданд. Ин барнома алоқаи физояндаи Тоҷикистон ба минрубӣ ва мушорикат дар Барномаи амалиёти сулҳи ҷаҳониро бозтоб мекард. Дар соли молии 2010 Идораи тавсеъа ва таҳқиқоти башардӯстонаи Артиши Омрико дар заминаи минрӯбӣ барои арзёбии саҳроӣ ба Тоҷикистон як мошини меконикии минрӯбӣ медиҳад, ки қарор аст дар соли молии 2011 дар чорчӯби барномаи “тамвили низомии хориҷӣ” ба Тоҷикистон фурӯхта шавад. Тоҷикистон бори дигарт эъломи таъаҳҳуд кард, ки соли 2011 як воҳиди кӯчаки посдорони сулҳ ташкил хоҳад кард. Омӯзишҳо ҳамин моҳ дар Коргоҳи сиёсати миллӣ оғоз мешавад, то ба тавсеъаи вазорати дифоъи Тоҷикистон ва нерӯҳои мутаҳаррики он мусоъидат кунад. Як коргоҳи дигар дар сатҳи артишиён ва як давраи омӯзишии низомӣ ҳам соли оянда баргузор хоҳад шуд.
16. (C) Пул ва имконоти вурудии Панҷи Поён равобити миёни Тоҷикистон ва Афғонистонро ба таври қобили таваҷҷуҳ беҳбуд бахшидааст. Ҳарчанд аз тамоми зарфияти ин пуо истифода намешавад, рафту омад аз тариқи он хеле бештар аз давраест, ки миёни ду кишвар тавассути қоиқҳо тараддуд мекарданд; омадушуд аз тариқи пул дар ҳоли афзоиш аст. Ҳамарӯза аз 40 то 200 маҳмула ва мошини борӣ аз тариқи ин пул мунтақил мешаванд. Бо маблағи Маркази фармондеҳӣ нурпароканӣ, нардаҳои ҳифоз (решётка –рус.), дурбинҳои мадорбаста ва маҳалли таваққуфи мошинҳо дар ин маҳал дар соли 2010 беҳтар хоҳад шуд. Тоҷикистон роғиб аст мо аз тавофуқномаи интиқоли колоҳои ғайриҷангӣ ба Афғонистон тавассути Шабакаи Тавзеъоти Шимолӣ истифодаи бештар кунем ва умедвор аст, ки Тҷикистон аз ин қарордод суди иқтисодӣ бибинад. То кунун мо аз пойгоҳи Манас ба Багром аз тариқи Тоҷикистон колои андаке мунтақил кардаем. Ожонси тадорукоти дифоъӣ қасд дорад аз як тавлидкунандаи тоҷик барои нерӯҳо дар Афғонистон оби бастабандишуда бихарад. Тоҷикҳо талош мекунанд ба ҳар роҳе, ки шуда аз муҳосираи тиҷории Узбакистон берун оянд.
ҲАМКОРИИ НЕРӮҲОИ АМАЛИЁТИ ВЕЖАИ ИЁЛОТИ МУТТАҲИДА
17. (S) Сафорати Иёлоти Муттаҳида қасд дорад зарфият ва тавоноиҳои нерӯҳои амнгиятии баргузидаи Тоҷикистонро дар заминаи барномаҳои роҳбурдӣ (стратегӣ)-и Гурӯҳи муштараки ҳамоҳангиҳо миёни ожонсҳои зидди маводди мухаддири Маркази фармондеҳӣ ва давлати Омрико ва дар чорчӯби ҳадафҳо барои Тоҷикистон афзоиш диҳад. Пас аз он ки Маркази фармондеҳии нерӯҳои амалиёти вежа арзёбии лозимро анҷом диҳанд ва ин гурӯҳҳоро ба воҳидҳои вежа табдил кунанд, ҳадафи аслӣ тақвияти афзоиши тавоноиҳо тавассути ҳаъйатҳои нерӯҳои вежаи Иёлоти Муттаҳида барои омӯзишҳо ва тамринҳои муштарак ва омӯзишҳо дар заминаи мубориза бо маводди мухаддир хоҳад буд.
МАВОДДИ МУХАДДИР
18. (C) Тоҷикистон аз масирҳои умдаи интиқоли ҳеруини Афғонистон ба Русия ва Урупо аст. Бино ба бароварди Дафтари Созмони Милал дар умури марбут ба маводди мухаддир ва ҷиноёт, ҳамасола 40 дарсади маводди мухаддири Афғонистон аз роҳи Тоҷикистон вориди Русия мешавад. Камтар аз 5 дарсади он пеш аз вуруд ба Русия мусодира мешавад. Тавоноиҳои ниҳодҳои интизомии Тоҷикистон бисёр маҳдуд аст. Фасод аз масоили аслист. Ниҳодҳои интизомӣ хеле моил нестанд қочоқчиёнеро ҳадаф қарор диҳанд, ки равобити наздике бо мақомот доранд, вале қочоқчиёни сатҳи поину миёнаро боздошт мекунанд. Ожонси кунтрули маводди мухаддир як ниҳоди даҳсолаи муташаккил аз 400 афсар аст, ки тавассути як тарҳи Дафтари Созмони Милал дар умури марбут ба маводди мухаддир ва ҷиноёт созмон ёфт. Бисёре аз кишварҳо кумаккунандаи ин барнома ҳастанд, аммо танҳо ниёзҳои умдаи ин ожонсро Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир таъмин мекунад. Маъмурони музокироти Ожонси кунтрули маводди мухаддир дар минтақаи Толиқон дар шимоли Афғонистон дар мусодираи беш аз 100 килу ҳеруин дар чаҳор моҳи ахир нақши калидӣ доштанд. Ожонси маводди мухаддири Омрико барои таъмиқи амалиёт бо маъмурони Ожонси кунтрули маводди мухаддир [-и Тоҷикистон] ҳамкорӣ мекунанд.
19. (SBU) То соли 2005 аз марзи миёни Тоҷикистону Афғонистон русҳо муроқибат мекарданд. Пас аз он ки русҳо рафтанд, посгоҳҳо тахриб шуданд ва барои сукунати инсон муносиб нестанд. Нерӯи марзбонии Тоҷикистон муташаккил аз сарбозони низомвазифаест, ки омӯзиши кофӣ надидаанд, пули кам дарёфт мекунанд, бахубӣ муҷаҳҳаз нестанд ва маъмулан ғизои кофӣ надоранд. Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир посгоҳҳои марзиро аз нав сохт ва барои марзбонон маҳалли муносибу амне барои зиндагӣ муҳайё кард ва шароити хубе барои анҷоми гаштҳои марзии муваффақ ба вуҷуд овард. Ҳар посгоҳи нав ҳудуди 500 ҳазор дулор қимат дорад ва зарфияти беш аз 100 марзбонро дорад. Посгоҳҳо аз созаҳои азпешсохтаи аз лиҳози масрафи энержӣ мақрун ба сарфа таҳия шудаанд ва аз нерӯҳои олтернотиве чун нерӯи хуршед, бод ва нерӯгоҳҳои обии кӯчак баҳра мегиранд. Мо дар сададем тамриноти марзии муштараки Тоҷикистону Афғонистонро ба таври озмоишӣ дар Хоруғ анҷом диҳем. Агар ин тарҳ бомуваффақият анҷом шавад, ба таври муназзам дар марзи миёни Афғонистону Тоҷикистон анҷом хоҳад шуд. Мо дар ҳоли санҷидани заминаҳои ироаи давраҳои муштараки “Вокуниши изтирории аввалия” барои марзбонони Тоҷикистону Афғонистон ҳастем. Дафтари кумакҳои хориҷии Омрико барои мубориза бо маводди мухаддир Окодемии марзбонии Тоҷикистонро аз нав сохтааст. Як гурӯҳи гашти марзии Иёлоти Муттаҳида қасд дорад барои баррасӣ ва намоиши шигирдҳои гаштзанӣ дар ин Окодемӣ ва дар саҳро ба минтақа сафар кунад; ин метавонад оғози сафарҳои мутақобили омӯзгорони марзӣ бошад.
20. (C) Барномаи мубориза бо маводди мухаддири Маркази фармондеҳӣ дар ҳоли ироаи кумакҳои қобили таваҷҷуҳ ба амнияти Тоҷикистон аст. Маблағи 16.9 милюн дулор, ки дар Тарҳи Такмилии ахир таъйид шуд, имсол дар сохтмони як маркази миённиҳодии “омӯзишҳои саросарӣ”, тармими зербинои вурудии марзии Панҷи Поён ва таҷҳизоти иртиботӣ ҳазина хоҳад шуд. Маркази омӯзишӣ аз имконоти мухталиф бархурдор хоҳад буд ва барои баргузории давраҳои омӯзишии ҳамаи вазоратхонаҳо истифода хоҳад шуд ва давраи омӯзишии дусолонаи Нерӯҳои амалиёти вежаи Маркази фармондеҳӣ дар заминаи мубориза бо маводди мухаддир ҳам дар ҳамон ҷо баргузор мешавад. Арзёбии ахир нишон дод, ки тоҷикҳо аз таҷҳизоти иртиботие, ки қаблан дар ихтиёрашон гузошта шуда буд, баҳра мегиранд ва аз онҳо нигаҳдорӣ мекунанд. Имсол мо насби таҷҳизоти иртиботи миённиҳодӣ дар Панҷи Поён ва минтақаи наздики онро оғоз мекунем. Бо насби ин таҷҳизот панҷ ниҳоди давлатӣ хоҳанд тавонист бо истифода аз як сомона (систем)-и ҳамсоз бо ҳам иртибот дошта бошанд. КВОСТ (QUAST)
Thursday, January 13, 2011
Tajikistan Cedes Land to China
Нохалафтар зи ту кас ҳаст ба паҳнои Замин?
Ки замини падариаш бидиҳад муфт ба Чин?
Чинҳо бар рухи миллат фиканӣ бепарво,
Эй аҷузи бемурувват, аҳмақи чарбҷабин!
“Во дареғо”-и Самарқанду Бухорои ту ку?
Эй бухори ғайрату сояи гурдони матин!
Хонаат сӯхта бодо, ки заминам бидиҳӣ,
Ба изои ду пашизи бадали сохти Пекин.
Ду пашизе, ки таҳи ҷайби дарозат биравад,
То бисозӣ ду-cе кохи дигари ҷаҳлнигин.
Коҳи андӯҳи хиёнат ба куҷо даррезам?
Кӯҳи фарёди ҳазимат ба сарам рехт чунин.
ناخلفتر ز تو کس هست به پهنای زمين؟
که زمين پدریاش بدهد مفت به چين؟
چينها بر رخ ملت فکنی بیپروا
ای عجوز بیمروت، احمق چربجبين!
"وا دريغا"ی سمرقند و بخارای تو کو؟
ای بخار غيرت و سايۀ گردان متين!
خانهات سوخته بادا که زمينم بدهی
به ازاء دو پشيز بدل ساخت پکين
دو پشيزی که ته جيب درازت برود
تا بسازی دو سه کاخ دگر جهلنگين
کاه اندوه خيانت به کجا درريزم؟
کوه فرياد هزيمت به سرم ريخت چنين.
Ки замини падариаш бидиҳад муфт ба Чин?
Чинҳо бар рухи миллат фиканӣ бепарво,
Эй аҷузи бемурувват, аҳмақи чарбҷабин!
“Во дареғо”-и Самарқанду Бухорои ту ку?
Эй бухори ғайрату сояи гурдони матин!
Хонаат сӯхта бодо, ки заминам бидиҳӣ,
Ба изои ду пашизи бадали сохти Пекин.
Ду пашизе, ки таҳи ҷайби дарозат биравад,
То бисозӣ ду-cе кохи дигари ҷаҳлнигин.
Коҳи андӯҳи хиёнат ба куҷо даррезам?
Кӯҳи фарёди ҳазимат ба сарам рехт чунин.
ناخلفتر ز تو کس هست به پهنای زمين؟
که زمين پدریاش بدهد مفت به چين؟
چينها بر رخ ملت فکنی بیپروا
ای عجوز بیمروت، احمق چربجبين!
"وا دريغا"ی سمرقند و بخارای تو کو؟
ای بخار غيرت و سايۀ گردان متين!
خانهات سوخته بادا که زمينم بدهی
به ازاء دو پشيز بدل ساخت پکين
دو پشيزی که ته جيب درازت برود
تا بسازی دو سه کاخ دگر جهلنگين
کاه اندوه خيانت به کجا درريزم؟
کوه فرياد هزيمت به سرم ريخت چنين.
Wednesday, January 05, 2011
US Cables on Rahman's Cronyism & Khayrullaev's Alcohol-sodden Lunch
Мушоҳидоти сафир аз майгусории вазир
(вежаи "Ногуфтаҳо"-и Нигоҳ)
Дар ду санади дигари Сафорати Иёлоти Муттаҳидаи Омрико дар Душанбе, ки тайи солҳои 2006 ва 2007 ба Вошингтун мухобира шудааст, шоҳиди ду навъи касби иттилоъ аз сӯи диплумотҳои омрикоӣ ҳастем. Дар санади нахуст сафири Омрико иттилоъоти дастиаввалро аз шахси вазири дифоъ мегирад, ки ба гуфтаи Ричорд Ҳугланд, ба андозае маст шуда буд, ки аз салосати баёну равонии ду пояш маҳрум монда буд ва дар воҳимаи барканорӣ ба сар мебурд ва шиъорҳои фаровоне дар бораи сиёсатҳои хориҷии Тоҷикистон сар медод. Дар санади дувум кордори сафорат иттилоъро аз мақоми гумноме дар вазорати кишвар (умури дохила) дарёфт кардааст, ки он ҳам эътибори Тоҷикистонро то ҳадди зиёде лаккадор мекунад.
Ин санадҳо, ки дар поёни соли мелодии гузашта тавассути торнамои Викиликс ҷаҳонӣ шуд, акнун ба забони форсӣ ба таваҷҷуҳи хонандагони ҳафтаномаи “Нигоҳ” ҳавола мешавад:
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Наҳори шаробогин ба беҳбуди равобити низомии Омрико бо Тоҷикистон мусоъидат кард
Сешанбе, 01.08.2006, 12:12
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 02 ДУШАНБЕ 001464
SIPDIS
SIPDIS
STATE FOR SCA/CEN, EUR/RUS, EUR/CARC, PM, S/P
EO 12958 DECL: 8/1/2016
TAGS PGOV, PREL, MARR, GG, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: ВАЗИРИ КУҲНАКОРИ ДИФОЪИ ТОҶИКИСТОН АЗ НОТУ (NATO) ВА ГУРҶИСТОН УҚДАИ РӮҲӢ ДОРАД
ДУШАНБЕ 00001464 001.2 OF 002
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Ричорд Э. Ҳугланд (Richard E. Hoagland), Сафир, Сафорати Душанбе, Вазорати хориҷа.
САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) ФИШУРДА: Рӯзи 1 ут (август) сафир беш аз се соъат як зиёфати наҳори рӯбарӯ бо Шеръалӣ Хайруллоев – вазири дифоъи Тоҷикистонро таҳаммул кард. Гузашта аз суҳбатҳои куллӣ, вазир ба хотири сатҳи дур аз интизори ҳамкориҳои низомӣ пӯзиш хост; борҳо НОТУ (NATO), Гурҷистон ва Соокошвилиро башиддат кӯбид ва қотеъона изҳор дошт, ки Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой бояд ба як блуки низомӣ табдил шавад, то НОТУ-ро сари ҷояш бинишонад. Дар поёни наҳори оғушта дар шароб вазир баёну пои равон надошт. Ба гумони мо, Раисиҷумҳур Раҳмонов ба вазир дастур додааст, ки ин наҳори падрудиро созмон диҳад. Ҳарчанд ин зиёфат аз чандин ҷиҳат ғайриъодӣ буд, мо муътақидем, ки он кумак кард то хишти дигаре бар девори муносибатҳои низомии Омрико ва Тоҷикистон қарор бигирад. ПОЁНИ ФИШУРДА.
2. (C) Вазири дифоъ Хайруллоев ба хотири “сӯитафоҳумҳо ва фурсатҳои аздастрафта” дар равобити низомии Омрико ва Тоҷикистон дар гузашта чанд бор пӯзиш хост. Вай борҳо бо қотеъият гуфт, ки интизор дорад равобит [-и низомӣ] рушди тадриҷӣ ва пурборе дошта бошад. Вай гуфт, акнун мутаваҷҷеҳ шудааст, ки Тоҷикистон бояд чанд шарики ҳамсанг дошта бошад, то рушд кунад, на танҳо як шарик [Русия].
3. (C) Вазир Хайруллоев борҳо ба мавзӯъи НОТУ ва Гурҷистон баргашт. Вай батакрор пурсид: “Кишваре чун Гурҷистон ба чи дарди НОТУ мехурад? Ҳатто Паймони Варшав бозандагонро ба суфуфи худ роҳ намедод!” Ӯ пурсид, ки оё НОТУ иқтисоди берамақи Гурҷистонро беҳбуд хоҳад бахшид. Вай суол кард, ки чаро Иёлоти Муттаҳида “нози ноболиғ”-е чун Раисиҷумҳур Соокошвилиро мехарад. Вай таъкид кард, танҳо тавзеҳи мумкин талош барои “ангушт андохтан дар чашми Маскав” аст. Ӯ афзуд: “Вақте ки Столин Ҷумҳурии Сусиёлистии Гурҷистонро бунёд ниҳод, Абхозистону Иристон (Осетия)-и Ҷанубиро ҳам ба онҳо дод, чун гурҷиҳо батанҳоӣ андозаи “як лаккаи магас” буданд”. Вай муддаъӣ шуд: “Бидуни Абхозистону Иристони Ҷанубӣ Гурҷистон умеди бақо надорад”.
4. (C) Хайруллоев довталабона ин андешаро матраҳ кард, ки Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой “бо як севуми ҷамъияти ҷаҳон” бояд ба як блуки низомӣ табдил шавад, то НОТУ-ро сари ҷояш бинишонад. Сафир пурсид, ки чаро Русия ва ҷумҳуриҳои Шӯравии пешин НОТУ-ро ба чашми душман мебинанд. Хайруллоев аз ҷояш баланд шуду эълом дошт: “Вақте ки Паймони Варшав аз ҳам пошид, мусалламан, як блуки дигар барои тасаллут бар ҷаҳон қад алам кард. Ин мантиқи торихист. Акнун замони муқобила бо НОТУ фаро расидааст.”
ФАЗО
5. (C) Ин зиёфати наҳор дар утоқи ғизохурии шахсии вазир Хайруллоев дар канори дафтари шахсии тозатаъмираш анҷом гирифт. Вай таъкид кард, ки нудратан (бисёр кам) дар дафтари шахсиаш аз меҳмонон пазироӣ мекунад ва бавежа ин ки танҳо як сафири дигар пеш аз ин дар утоқи ғизохурии шахсии ӯ меҳмон шудааст – Максим Пешков, сафири пешини Русия.
6. (C) Сафир ҳисоби нӯшбодҳоро пас аз даҳ қадаҳ гум кард. Қадаҳи хурди ӯ вудко (водка) дошт. Қадаҳи бузурги тӯбгунаи вазир лабрез аз скотч буд. Дар лаҳазоти поёнии зиёфат вазир дигар баёни равон надошт ва наметавонист чанд қадами росту муҳкам бигзорад. Бо вуҷуди ин, вақте ки сафир бо меҳрубонӣ мехост рафъи заҳмат кунад, вазир исрор кард, ки мехоҳад “утоқҳои махфӣ”-и вазоратхонаро нишон диҳад. Ҳар як аз “утоқҳои махфӣ” сирфан як утоқи кунфронси дигаре буд, бо сабадҳои бузурги гули тоза ва боз ҳам давре дигар аз нӯшбодҳо оғоз гирифт.
ТАВЗЕҲ
6. (C) Ин иттифоқи аҷибу ғариб бисёр ҷолиб буд, чун равобити низомии Омрико ва Тоҷикистон ба таври физоянда рӯ ба беҳбуд аст; бавежа муносибот бо Горди Миллӣ ва ҳамчунин бо вазорати дифоъи рӯ ба Русия. Хайруллоев ҳамчунон ин мавзӯъро равшан мекунад, ки монданаш дар мақоми вазорат вобаста ба лутфи Раисиҷумҳур Раҳмонов аст ва мумкин аст пас аз интихоботи раёсати ҷумҳурӣ дар моҳи нувомбр (ноябр) барканор шавад. Бо ин ки майгусории ӯ намунае аз наҳваи кори афсарони куҳнакори шӯравии пешин байни ҳам аст, ҳузури як меҳмони омрикоӣ дар он бисёр ғайриъодӣ буд ва то андозае нишони арҷу эҳтиром буд. Мо таъаҷҷуб нахоҳем кард, агар Раисиҷумҳур Раҳмонов ба Хайруллоев дастур дода бошад, ки “барои сафири озими бозгашт як коре бикун”. Вале мо намедонем, ки оё ин наҳор навъе зиёфати видоъи як вазири куҳнакори амниятӣ ҳам буд, ки фикр мекунад рӯзҳои башуморе дар ин мақомаш хоҳад монд. Ҳар чи буду набуд, дидани Хайруллоеви маст зери мизаш барои мо дилпазир буд. ПОЁНИ ТАВЗЕҲ. ҲУГЛАНД (HOAGLAND)
***
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Раисиҷумҳури Тоҷикистон афсари баландпояи мубориза бо қочоқи маводди мухадирро барканор кард
Панҷшанбе, 04.10.2007, 15:52
МАҲРАМОНА ДУШАНБЕ 001420
SIPDIS
SIPDIS
STATE FOR SCA/CEN
EO 12958 DECL: 10/4/2017
TAGS PREL, PGOV, SNAR, TI
МАВЗӮЪ: РАИСИҶУМҲУРИ ТОҶИКИСТОН МАҚОМИ БАЛАНДПОЯИ МУБОРИЗА БО МАВОДДИ МУХАДИРРО БАРОИ ПЕШГИРӢ АЗ ПАЙГАРДИ ҚОНУНИИ ХЕШОВАНДАШ БАРКАНОР КАРД
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Том Ҳушек (Tom Hushek), кордори сафорат, a.i., Exec, Вазорати хориҷа.
САБАБ: 1.4 (b), (c), (d)
1. (S) Фишурда: Раисиҷумҳур Раҳмон як афсари баландпояи мубориза бо маводди мухаддирро, ки бар пайгарди қонунии як хешованди дури ӯ ва саргурд (майор)-и Кумитаи Давлатии Амнияти Миллӣ (яъне КГБ) пофишорӣ мекард, аз мақомаш канор гузошт. [Он саргурди амниятӣ] ҳангоми интиқоли ҳеруин дар як мошини давлатӣ боздошт шуда буд. XXXXXXXXXXXX Поёни фишурда.
2. (S) Мақоми сафорат аз як манбаъ дар Вазорати дохила дарёфт, ки XXXXXXXXXXXX Раисиҷумҳур Раҳмон XXXXXXXXXXXX-ро шахсан аз мақомаш канор гузоштааст. Ин барканорӣ натиҷаи ҷилавгирӣ аз ҳаракати як мошини Вазорати амният дар ҷануби Тоҷикистон аз сӯи пулиси XXXXXXXXXXXX иттифоқ уфтод. Худрав (мошин) ҳомили ҳудуди 60 кг ҳеруин буд. Мошинро афсарони Вазорати амният меронданд, ки якеашон аз хешовандони дури Раисиҷумҳур Раҳмон аст. Ин севумин мавриди боздошти кормандони Вазорати амният ба хотири ҳамлу нақли маводди мухаддир дар мошинҳои давлатӣ тайи як соли гузашта буд. XXXXXXXXXXXX мусиррона хостори таъқиби қонунии ҳамаи афсарони ҳозир дар худрав, аз ҷумла хушованди раисиҷумҳур, шуд. Гуфта мешавад, ки барканории XXXXXXXXXXXX аз мақомаш натиҷаи ҳамин талошҳои ӯ буд. Гузориш шудааст, ки вазири кишвар (дохила) бо раисиҷумҳур XXXXXXXXXXXX дидор дошт ва аз ӯ хост, ки XXXXXXXXXXXX-ро дар мақомаш нигаҳ дорад, аммо ин дархост асаре надошт.
3. (S) Ин танҳо мавриди дахолати мустақими раисиҷумҳур барои барканории як мақоми баландпоя ҷиҳати ҳимоят аз хешовандонаш дар баробари таъқиб барои ҳамдастӣ дар қочоқи маводди мухаддир буд, ки мо медонем. Вале ин намунае аз суннати мудохила дар сатҳи болост, ки шакл гирифтааст ва гоҳ барои ҳимоят аз аъзои дастаҳои созмонёфтаи ҷиноӣ, ки дар қочоқи маводди мухаддир, пулшӯӣ ва зиёдаситонӣ дар Тоҷикистон даст доранд, аз Кумисиюни зидди маводди мухаддири раёсати ҷумҳурӣ истифода мешавад.
4. (S) XXXXXXXXXXXX дар раъси корсозтарин созмони мубориза бо маводди мухаддир дар Тоҷикистон қарор дошт. Бахши интизомии созмони вай ҳамасола ба андозаи Ожонси Кунтрули Маводди Мухаддир ҳеруин кашф ва мусодира мекард. XXXXXXXXXXXX тайи даҳ соли ахир ин мақомро дошт ва аз эътибори як афсари интизомии босалоҳият, нисбатан ғайрифосид ва мутаъаҳҳид бархурдор буд. XXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX
5. (S) Тавзеҳ: XXXXXXXXXXXX рӯи ду мин по гузошт: вай борҳо афсарони Кумитаи давлатии амниятро, ки машғули қочоқи маводди мухаддир буданд, боздошт кард ва сипас суроғи яке аз хешовандони раисиҷумҳурро гирифт. Ҳар афсари мутаъаҳҳиде чун XXXXXXXXXXXX, ки бихоҳад парвандаҳои марбут ба қочоқи маводди мухадирро то раддаҳои болои наздик ба раёсати ҷумҳурӣ пайгирӣ кунад, рӯи ҳамин замини минкоришуда қадам мегузорад. Ин рухдод нишон медиҳад, ки мақомоти баландпоя осебпазиранд ва дар сурати эҷоди нороҳатии раисиҷумҳур ё даст задан ба манфиъатҳои хонадони ӯ метавонанд барканор шаванд. Ин рухдод ҳамчунин зарурати мудохилаи фарохтар ва жарфтари мо дар амри мубориза бо маводди мухадирро барҷаста мекунад; ҳамкории мо набояд бисёр ба афроде вобаста бошад, ки метавонанд ба таври ногаҳонӣ нопадид шаванд. Поёни тавзеҳ. ҲУШЕК (HUSHEK)
(вежаи "Ногуфтаҳо"-и Нигоҳ)
Дар ду санади дигари Сафорати Иёлоти Муттаҳидаи Омрико дар Душанбе, ки тайи солҳои 2006 ва 2007 ба Вошингтун мухобира шудааст, шоҳиди ду навъи касби иттилоъ аз сӯи диплумотҳои омрикоӣ ҳастем. Дар санади нахуст сафири Омрико иттилоъоти дастиаввалро аз шахси вазири дифоъ мегирад, ки ба гуфтаи Ричорд Ҳугланд, ба андозае маст шуда буд, ки аз салосати баёну равонии ду пояш маҳрум монда буд ва дар воҳимаи барканорӣ ба сар мебурд ва шиъорҳои фаровоне дар бораи сиёсатҳои хориҷии Тоҷикистон сар медод. Дар санади дувум кордори сафорат иттилоъро аз мақоми гумноме дар вазорати кишвар (умури дохила) дарёфт кардааст, ки он ҳам эътибори Тоҷикистонро то ҳадди зиёде лаккадор мекунад.
Ин санадҳо, ки дар поёни соли мелодии гузашта тавассути торнамои Викиликс ҷаҳонӣ шуд, акнун ба забони форсӣ ба таваҷҷуҳи хонандагони ҳафтаномаи “Нигоҳ” ҳавола мешавад:
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Наҳори шаробогин ба беҳбуди равобити низомии Омрико бо Тоҷикистон мусоъидат кард
Сешанбе, 01.08.2006, 12:12
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 02 ДУШАНБЕ 001464
SIPDIS
SIPDIS
STATE FOR SCA/CEN, EUR/RUS, EUR/CARC, PM, S/P
EO 12958 DECL: 8/1/2016
TAGS PGOV, PREL, MARR, GG, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: ВАЗИРИ КУҲНАКОРИ ДИФОЪИ ТОҶИКИСТОН АЗ НОТУ (NATO) ВА ГУРҶИСТОН УҚДАИ РӮҲӢ ДОРАД
ДУШАНБЕ 00001464 001.2 OF 002
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Ричорд Э. Ҳугланд (Richard E. Hoagland), Сафир, Сафорати Душанбе, Вазорати хориҷа.
САБАБ: 1.4 (b), (d)
2. (C) Вазири дифоъ Хайруллоев ба хотири “сӯитафоҳумҳо ва фурсатҳои аздастрафта” дар равобити низомии Омрико ва Тоҷикистон дар гузашта чанд бор пӯзиш хост. Вай борҳо бо қотеъият гуфт, ки интизор дорад равобит [-и низомӣ] рушди тадриҷӣ ва пурборе дошта бошад. Вай гуфт, акнун мутаваҷҷеҳ шудааст, ки Тоҷикистон бояд чанд шарики ҳамсанг дошта бошад, то рушд кунад, на танҳо як шарик [Русия].
3. (C) Вазир Хайруллоев борҳо ба мавзӯъи НОТУ ва Гурҷистон баргашт. Вай батакрор пурсид: “Кишваре чун Гурҷистон ба чи дарди НОТУ мехурад? Ҳатто Паймони Варшав бозандагонро ба суфуфи худ роҳ намедод!” Ӯ пурсид, ки оё НОТУ иқтисоди берамақи Гурҷистонро беҳбуд хоҳад бахшид. Вай суол кард, ки чаро Иёлоти Муттаҳида “нози ноболиғ”-е чун Раисиҷумҳур Соокошвилиро мехарад. Вай таъкид кард, танҳо тавзеҳи мумкин талош барои “ангушт андохтан дар чашми Маскав” аст. Ӯ афзуд: “Вақте ки Столин Ҷумҳурии Сусиёлистии Гурҷистонро бунёд ниҳод, Абхозистону Иристон (Осетия)-и Ҷанубиро ҳам ба онҳо дод, чун гурҷиҳо батанҳоӣ андозаи “як лаккаи магас” буданд”. Вай муддаъӣ шуд: “Бидуни Абхозистону Иристони Ҷанубӣ Гурҷистон умеди бақо надорад”.
4. (C) Хайруллоев довталабона ин андешаро матраҳ кард, ки Созмони Ҳамкориҳои Шонгҳой “бо як севуми ҷамъияти ҷаҳон” бояд ба як блуки низомӣ табдил шавад, то НОТУ-ро сари ҷояш бинишонад. Сафир пурсид, ки чаро Русия ва ҷумҳуриҳои Шӯравии пешин НОТУ-ро ба чашми душман мебинанд. Хайруллоев аз ҷояш баланд шуду эълом дошт: “Вақте ки Паймони Варшав аз ҳам пошид, мусалламан, як блуки дигар барои тасаллут бар ҷаҳон қад алам кард. Ин мантиқи торихист. Акнун замони муқобила бо НОТУ фаро расидааст.”
ФАЗО
5. (C) Ин зиёфати наҳор дар утоқи ғизохурии шахсии вазир Хайруллоев дар канори дафтари шахсии тозатаъмираш анҷом гирифт. Вай таъкид кард, ки нудратан (бисёр кам) дар дафтари шахсиаш аз меҳмонон пазироӣ мекунад ва бавежа ин ки танҳо як сафири дигар пеш аз ин дар утоқи ғизохурии шахсии ӯ меҳмон шудааст – Максим Пешков, сафири пешини Русия.
6. (C) Сафир ҳисоби нӯшбодҳоро пас аз даҳ қадаҳ гум кард. Қадаҳи хурди ӯ вудко (водка) дошт. Қадаҳи бузурги тӯбгунаи вазир лабрез аз скотч буд. Дар лаҳазоти поёнии зиёфат вазир дигар баёни равон надошт ва наметавонист чанд қадами росту муҳкам бигзорад. Бо вуҷуди ин, вақте ки сафир бо меҳрубонӣ мехост рафъи заҳмат кунад, вазир исрор кард, ки мехоҳад “утоқҳои махфӣ”-и вазоратхонаро нишон диҳад. Ҳар як аз “утоқҳои махфӣ” сирфан як утоқи кунфронси дигаре буд, бо сабадҳои бузурги гули тоза ва боз ҳам давре дигар аз нӯшбодҳо оғоз гирифт.
ТАВЗЕҲ
6. (C) Ин иттифоқи аҷибу ғариб бисёр ҷолиб буд, чун равобити низомии Омрико ва Тоҷикистон ба таври физоянда рӯ ба беҳбуд аст; бавежа муносибот бо Горди Миллӣ ва ҳамчунин бо вазорати дифоъи рӯ ба Русия. Хайруллоев ҳамчунон ин мавзӯъро равшан мекунад, ки монданаш дар мақоми вазорат вобаста ба лутфи Раисиҷумҳур Раҳмонов аст ва мумкин аст пас аз интихоботи раёсати ҷумҳурӣ дар моҳи нувомбр (ноябр) барканор шавад. Бо ин ки майгусории ӯ намунае аз наҳваи кори афсарони куҳнакори шӯравии пешин байни ҳам аст, ҳузури як меҳмони омрикоӣ дар он бисёр ғайриъодӣ буд ва то андозае нишони арҷу эҳтиром буд. Мо таъаҷҷуб нахоҳем кард, агар Раисиҷумҳур Раҳмонов ба Хайруллоев дастур дода бошад, ки “барои сафири озими бозгашт як коре бикун”. Вале мо намедонем, ки оё ин наҳор навъе зиёфати видоъи як вазири куҳнакори амниятӣ ҳам буд, ки фикр мекунад рӯзҳои башуморе дар ин мақомаш хоҳад монд. Ҳар чи буду набуд, дидани Хайруллоеви маст зери мизаш барои мо дилпазир буд. ПОЁНИ ТАВЗЕҲ. ҲУГЛАНД (HOAGLAND)
***
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Раисиҷумҳури Тоҷикистон афсари баландпояи мубориза бо қочоқи маводди мухадирро барканор кард
Панҷшанбе, 04.10.2007, 15:52
МАҲРАМОНА ДУШАНБЕ 001420
SIPDIS
SIPDIS
STATE FOR SCA/CEN
EO 12958 DECL: 10/4/2017
TAGS PREL, PGOV, SNAR, TI
МАВЗӮЪ: РАИСИҶУМҲУРИ ТОҶИКИСТОН МАҚОМИ БАЛАНДПОЯИ МУБОРИЗА БО МАВОДДИ МУХАДИРРО БАРОИ ПЕШГИРӢ АЗ ПАЙГАРДИ ҚОНУНИИ ХЕШОВАНДАШ БАРКАНОР КАРД
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Том Ҳушек (Tom Hushek), кордори сафорат, a.i., Exec, Вазорати хориҷа.
САБАБ: 1.4 (b), (c), (d)
1. (S) Фишурда: Раисиҷумҳур Раҳмон як афсари баландпояи мубориза бо маводди мухаддирро, ки бар пайгарди қонунии як хешованди дури ӯ ва саргурд (майор)-и Кумитаи Давлатии Амнияти Миллӣ (яъне КГБ) пофишорӣ мекард, аз мақомаш канор гузошт. [Он саргурди амниятӣ] ҳангоми интиқоли ҳеруин дар як мошини давлатӣ боздошт шуда буд. XXXXXXXXXXXX Поёни фишурда.
2. (S) Мақоми сафорат аз як манбаъ дар Вазорати дохила дарёфт, ки XXXXXXXXXXXX Раисиҷумҳур Раҳмон XXXXXXXXXXXX-ро шахсан аз мақомаш канор гузоштааст. Ин барканорӣ натиҷаи ҷилавгирӣ аз ҳаракати як мошини Вазорати амният дар ҷануби Тоҷикистон аз сӯи пулиси XXXXXXXXXXXX иттифоқ уфтод. Худрав (мошин) ҳомили ҳудуди 60 кг ҳеруин буд. Мошинро афсарони Вазорати амният меронданд, ки якеашон аз хешовандони дури Раисиҷумҳур Раҳмон аст. Ин севумин мавриди боздошти кормандони Вазорати амният ба хотири ҳамлу нақли маводди мухаддир дар мошинҳои давлатӣ тайи як соли гузашта буд. XXXXXXXXXXXX мусиррона хостори таъқиби қонунии ҳамаи афсарони ҳозир дар худрав, аз ҷумла хушованди раисиҷумҳур, шуд. Гуфта мешавад, ки барканории XXXXXXXXXXXX аз мақомаш натиҷаи ҳамин талошҳои ӯ буд. Гузориш шудааст, ки вазири кишвар (дохила) бо раисиҷумҳур XXXXXXXXXXXX дидор дошт ва аз ӯ хост, ки XXXXXXXXXXXX-ро дар мақомаш нигаҳ дорад, аммо ин дархост асаре надошт.
3. (S) Ин танҳо мавриди дахолати мустақими раисиҷумҳур барои барканории як мақоми баландпоя ҷиҳати ҳимоят аз хешовандонаш дар баробари таъқиб барои ҳамдастӣ дар қочоқи маводди мухаддир буд, ки мо медонем. Вале ин намунае аз суннати мудохила дар сатҳи болост, ки шакл гирифтааст ва гоҳ барои ҳимоят аз аъзои дастаҳои созмонёфтаи ҷиноӣ, ки дар қочоқи маводди мухаддир, пулшӯӣ ва зиёдаситонӣ дар Тоҷикистон даст доранд, аз Кумисиюни зидди маводди мухаддири раёсати ҷумҳурӣ истифода мешавад.
4. (S) XXXXXXXXXXXX дар раъси корсозтарин созмони мубориза бо маводди мухаддир дар Тоҷикистон қарор дошт. Бахши интизомии созмони вай ҳамасола ба андозаи Ожонси Кунтрули Маводди Мухаддир ҳеруин кашф ва мусодира мекард. XXXXXXXXXXXX тайи даҳ соли ахир ин мақомро дошт ва аз эътибори як афсари интизомии босалоҳият, нисбатан ғайрифосид ва мутаъаҳҳид бархурдор буд. XXXXXXXXXXXX XXXXXXXXXXXX
5. (S) Тавзеҳ: XXXXXXXXXXXX рӯи ду мин по гузошт: вай борҳо афсарони Кумитаи давлатии амниятро, ки машғули қочоқи маводди мухаддир буданд, боздошт кард ва сипас суроғи яке аз хешовандони раисиҷумҳурро гирифт. Ҳар афсари мутаъаҳҳиде чун XXXXXXXXXXXX, ки бихоҳад парвандаҳои марбут ба қочоқи маводди мухадирро то раддаҳои болои наздик ба раёсати ҷумҳурӣ пайгирӣ кунад, рӯи ҳамин замини минкоришуда қадам мегузорад. Ин рухдод нишон медиҳад, ки мақомоти баландпоя осебпазиранд ва дар сурати эҷоди нороҳатии раисиҷумҳур ё даст задан ба манфиъатҳои хонадони ӯ метавонанд барканор шаванд. Ин рухдод ҳамчунин зарурати мудохилаи фарохтар ва жарфтари мо дар амри мубориза бо маводди мухадирро барҷаста мекунад; ҳамкории мо набояд бисёр ба афроде вобаста бошад, ки метавонанд ба таври ногаҳонӣ нопадид шаванд. Поёни тавзеҳ. ҲУШЕК (HUSHEK)
Tuesday, December 28, 2010
The Creation of Afghanistan
(вежаи ҳафтаномаи Озодагон)
Гоҳ ҳазми ин ҳақиқат душвор аст, ки сиёсат битавонад бо кашидани хатҳое сода рӯи як тикка коғаз мардуми як таборро аз ҳам ҷудо кунад. Аммо ин ҳақиқатест, ки дар торих борҳо бармало шуда ва мардуми мо ҳам аз шарри он дар амон набудаанд.
Акнун шояд барои бисёре дарки ин ҳақиқат мушкил бошад, ки мардуми он сӯи рӯди Омӯ ҳамтабори моянд. Баҳси жарфтар дар ин замина баррасии мӯшикофонаи мафҳумҳои “миллат”-у “миллият”-ро тақозо мекунад, ки бас муфассал аст ва маҷолу фурсате муносибтар мехоҳад.
Он чи дар зер мебинед, талоши як духтари тоҷики 15-солаи муқими Ландан аст, ки мехоҳад мову шуморо бо сарнавишти сарзамини модариаш ошнотар кунад. Авесто Ориё аз тоҷикони Афғонистон аст, ки солҳост дар Бритониё зиндагӣ мекунад ва аз шогирдони мумтози дабистонаш аст. Сарфи назар аз синни ками Авесто, мавзӯъи ҳувият ҳамвора ҷузъи дағдағаҳои зеҳниаш будааст. Вай барои шинохти беҳтари сарзамини падариаш кандукови фаровоне карда ва фишурдаи донистаҳояшро ба забони инглисӣ рӯи коғаз овардааст. Навиштаи зер баргардони мақолаи Авесто Ориёст.
Зуҳури Афғонистон ва нақши Бритониё дар он
Авесто Ориё
Кишвари Афғонистон соли 1747 тавассути Аҳмадшоҳи Абдалӣ аз қабилаи паштун ё афғони Пӯпалзай сохта шуд.
Мирвайси Ҳутакӣ (1709-1738)
Ҳарчанд пештар аз он ҳам дар соли 1709 Мирвайс, раиси қабилаи Ҳутакӣ, талош карда буд, ки давлате созмон диҳад ва бад-ин манзур хоки ҷануби Афғонистонро аз импротурии Сафавӣ қабза карда буд. Нодиршоҳи Афшор муваффақ шуд дар паи чанд ҳамлаи кӯтоҳ ҷануби Афғонистонро дубора ба пайкари импротурии Эрон васл кунад.
Аҳмадшоҳи Дурронӣ (1747-1772)
Аммо Нодиршоҳи Афшор зиёд давом наовард ва дар соли 1747 кушта шуд ва дудмони Афшор бесар монд. Мардумони сарзамини паҳновари импротурӣ ба таъсиси салтанатҳои кӯчак пардохтанд. Дар ҳамин давра буд, ки Афғонистон дубора аз пайкари импротурии Эрон ҷудо шуд ва Аҳмадхон, ҳокими пешини Мозандарон, тавассути бузургони қабилаии ғолибан паштун ба унвони подшоҳ баргузида шуд. Вай баъдан ба тақлид аз лақаби салтанатиаш “Дурри дуррон” ба “Аҳмадшоҳи Дурронӣ” тағйири ном кард.
Дар ҳоле ки импротуриҳои Эрону Гурконӣ батадриҷ аз ҳам мепошиданд, Дурронӣ тавонист бо истифода аз фурсат ба тавсеъаи қаламрави Афғонистон бикӯшад. Афғонистони навин таҳти салтанати Дурронӣ бисёр муваффақ буд ва барои чандин даҳсола қудрати ҳокими минтақа буд. Импротурии Дурронӣ дар авҷи қудрати худ аз каронаи рӯди Омӯ то дарёи Умон ва аз Хуросон то паҳнаи каронаи Ганг вусъат дошт.
Вале хатти машйи Аҳмадшоҳи Дурронӣ ҷиҳати эҷоди як импротурии паштунсолор ҳазинаи зиёде бурд ва иттиҳоди қавмҳо дар саросари импротурӣ заъифу шикананда шуд. Дар шимоли кишвар пайваста шӯришҳо барпо буданд, чун бештари мардуми нопаштун аз сиёсати қавмгароёнаи Дурронӣ безор буданд; сиёсате, ки мардуми бисёреро дар ҳолати рӯёрӯӣ ва муқобила бо ҳокимони импротурӣ қарор дод.
Соли 1761 артиши Дурронӣ иттиҳоди Моротҳои Ҳиндро дар шаҳри Панипот шикаст дод ва боъиси тазъифи артиши Ҳиндустон шуд. Бритониёиҳо бо истифода аз заъфи артиши Ҳинд Банголро тасхир карданд ва бад-ин гуна дарҳои Осиё ба рӯи Бритониё боз шуд.
Ҳамлаҳои пайдарпаи Аҳмадҳоши Дурронӣ ба Ҳиндустон ба зуҳури гурӯҳи нави мазҳабии мавсум ба “сикҳ” анҷомид. Бахши аъзами Лоҳур бозпас ба ҳамин сикҳҳо таслим шуд.
Бархе аз афғонҳо ҳамлаҳои Дурронӣ ва ишғоли Ҳиндустонро мояи ифтихори худ медонанд ва онро намунае аз бурузи қудрату тавоноии Афғонистон меноманд. Шоёни зикр аст, ки дар он давра Ҳиндустон мавриди ҳамлаи ҳам Аҳмадшоҳи Дурронӣ ва ҳам Бритониё воқеъ шуда буд.
Ҳамлаҳои Бритониё ба Ҳиндустон таъсири мустақиме рӯи амнияту оромиши худи Бритониё надошт. Имрӯза Бритониё як кишвари обод аст, ки ба паноҳҷӯён аз саросари ҷаҳон паноҳ медиҳад. Дар ҳоле, ки ҳамлаҳои Дурронӣ ба Ҳинд дар дарозмуддат Афғонистонро ба як кишвари ҷангзада табдил кард ва барои чандин муддате тӯлонӣ мардуми кишварро ба унвони паноҳҷӯ дар саросари ҷаҳон пароканда кард.
Бароянди ҳамлаҳо ба Ҳинд барои ду кишвари Афғонистон ва Бритониё бакуллӣ мутафовит ва мутаноқиз буд. Аз ин рӯ, ба бовари ман, ҳамлаи Афғонистон ба Ҳиндустонро наметавон пирӯзии мо унвон кард, балки он ҳамлае барбарона ва божхонаи як шоҳ буд, ки барои мардуми Афғонистон суде ба бор наовард.
Tемуршоҳ (1772-1793)
Пас аз марги Аҳмадшоҳи Дурронӣ писари ӯ Темуршоҳ, ки зодаи Машҳад ва ҳокими Ҳирот буд, бар тахт нишаст. Темуршоҳ, бар хилофи падари худ, саъй кард ҳимояти тоҷикҳо ва қизилбошҳоро ҷалб кунад, чун онҳо шаҳритар буданд ва дар давлат нуфузи қавӣ доштанд. Бад-ин манзур ӯ пойтахтро аз Қандаҳор ба Кобул мунтақил кард. Ин сиёсати ӯ қабилаҳои паштунро нохушнуд кард ва пас аз марги Темуршоҳ Афғонистон ғарқи нооромиҳо, ошӯбҳои миёнқавмӣ ва инқилобҳои дарборӣ шуд.
Темуршоҳ аз 14 ҳамсар 34 писар дошт, ки ҳар як барои расидан ба тахту тоҷ ҷангиданд. Даргириҳои сиёсии поёни садаи 18 ва оғози садаи 19 ба ин маънӣ буд, ки импротурӣ муттаҳид нест. Дар натиҷа бисёре аз бахшҳои импротурӣ ҷудо шуданд. Ғарби Хуросон соли 1795 аз даст рафт ва хонигарии Қалот эъломи истиқлол кард. Сарбозони сикҳ тавонистанд Мултону Кашмиру Пешоварро бозпас бигиранд. Ин минтақаҳо “вилоёти ғанӣ” арзёбӣ мешуданд ва бидуни онҳо импротурии афғонӣ камзӯр шуд.
Дӯстмуҳаммад (1826-1863)
Соли 1826 Дӯстмуҳаммад подшоҳи нави Афғонистон шуд ва лақаби салтанатии “Амиралмуъминин”-ро ихтиёр кард. Ҳадафи аслии Дӯстмуҳаммад тайи тамоми давраи салтанаташ ишғоли дубораи “вилоёти ғанӣ”-и Ҳиндустон ва дастрасӣ ба шукуфоии дубораи Афғонистон буд. Аммо мавқеъияти жеупулитики Ҳиндустон дигар иваз шуда буд ва он ба як мустаъмараи Бритониё табдил шуда буд.
Инглисиҳо дар садаи 19 ба умури Афғонистон алоқа зоҳир карданд. Соли 1808, вақте ки Монтстюорт Элфинстун (Mountstuart Elphinstone), маъмури сиёсӣ ва торихнигори скотландӣ, ба Пешовар фиристода шуд, оғози иртиботи мустақими миёни Бритониё ва Афғонистон ба шумор меояд. Ҳамчунин гуфта мешавад, ки “Бозии бузург”-и миёни инглисиҳову русҳо дар Осиёи Миёна тайи солҳои 1835 ва 1837 оғоз шуд. Пас аз он барои муддате тӯлонӣ Афғонистон бахши аъзами қудрати худро аз даст дод ва ба як туъмаи билқувваи империёлизми Ғарб табдил шуд.
Инглисиҳо аз орзуи баландпарвозонаи Дӯстмуҳаммад дар мавриди ишғоли Ҳиндустон мунзаҷир буданд; аз ин рӯ нахустин иқдоми онҳо дар “Бозии бузург” эҷоди ихтилол дар Афғонистон буд. Дар раванди ихтилоли авзоъ Шоҳ Шуҷоъ ҷойгузини Дӯстмуҳаммад шуд. Дӯстмуҳаммад бо ҳадафи тасхири Ҳиндустин алайҳи сикҳҳо ҷиҳод эълом кард, аммо натиҷаи он тасхири Қандаҳору Кобул тавассути сикҳҳо буд ва Дӯстмуҳаммад тоҷу тахтро таслими Шоҳ Шуҷоъ кард. Дар ин давра инглисиҳо тавассути шахсе бо номи Вилём Макнотен (William Macnaghten) Афғонистонро амалан идора мекарданд. Аз ин ришта рӯйдодҳо метавон дарёфт, ки агар Дӯстмуҳаммад барои ишғоли Ҳиндустон ҳирсу оз ба харҷ намедод, мешуд аз мудохилаи Бритониё дар умури Афғонистон ҷилавгирӣ кард.
Пас аз нишастани Шоҳ Шуҷоъ бар тахт Дӯстмуҳаммаду писаронаш ба таҳдиди хатҳои иртиботии инглисиҳо пардохтанд. Дар натиҷа Кобул дастхуши нооромиҳо шуд ва ду маъмури баландпояи инглисӣ (А. Бурнз ва Макнотен) кушта шуданд. Инглисиҳо дар изои талафоташон дар Кобул Қандаҳору Ҷалолободро ба хоку хун кашиданд. Ақибнишинии онҳо аз Кобул боъиси нобудии 16 ҳазор сарбозе шуд, ки гирифтори ҳақорату гуруснагӣ шуда буданд. Саранҷом, инглисиҳо Афғонистонро тарк карданд ва бад-ин гуна Ҷанги Нахусти Инглису Афғон ба поён расид. Бо рафтани инглисиҳо Шоҳ Шуҷоъ беҳомӣ монд ва рӯзи 5 оврил (апрел)-и 1842 кушта шуд.
Дӯстмуҳаммад ба Афғонистон баргашту дубора ба тахти шоҳӣ такя зад; бо ҳамон орзуҳое, ки дар давраи нахусти амораташ дошт. Вай минтақаи Пешоварро дубора тасхир кард. Ҷолиб ин ҷост, ки Дӯстмуҳаммад ҳамчунин бо бритониёиҳо наздикӣ ҷӯст ва ба имзои Паймони Пешовар (1855) даст ёфт. Ин паймон тамомияти арзии Афғонистон ва сарзаминҳои бритониёӣ дар Осиёро ба расмият шинохт ва ин ду кишварро “дӯст”-и якдигар эълом кард. То соли 1857 Дӯстмуҳаммад Афғонистонеро шакл дод, ки то ҳадди зиёде ҳамин Афғонистони имрӯзист. Аммо импротурӣ дар чанги нооромиҳои пароканда буд, ки қарор буд ворисони Дӯстмуҳаммад бартараф кунанд.
Шеръалӣ (1868-1879)
Амир Шеръалӣ муваффақ шуд ба муддати даҳ сол ба кумаки инглисиҳо дар Афғонистон ҳукумат кунад. Ба ҳар рӯй, кунтрули минтақа ҳамчунон дар дасти Инглистон ва Русия буд.
Соли 1872 як ҳайъати бритониёӣ талош кард дар як низоъи арзии миёни Эрону Афғонистон барои аломатгузории марзӣ дар минтақаи Систон подармиёнӣ кунад. Натиҷаи ин муъомила ҳеч як аз ҳамсояҳоро хушнуд накард. Соли 1873 Инглистон ва Русия минтақаҳои нуфузашон дар Осиёи Миёнаро мушаххас карданд, ки дар натиҷаи он Афғонистон дар минтақаи нуфузи Инглистон қарор гирифт.
Як сол баъд аз он ки дар Бритониё муҳофизакорон сари қудрат омаданд, инглисиҳо хостанд, ки бо фиристодани як ҳайъати диплумотики доимӣ ба Кобул кунтрули мустақими сиёсатгузориҳо дар Афғонистонро ба дасти худ бигиранд. Аммо Русия пешдастӣ карда буд ва дар соли 1875 тавассути як маъмури мусалмонаш бо Кобул ба тавофуқҳое даст ёфта буд. Инглисиҳо ҳам хостори имзои паймон шуданд, аммо аз Кобул посухе дарёфт накарданд. Дар паи он Бритониё ба Ҷалолободу Қандаҳор 30 ҳазор сарбоз гусел кард ва Дувумин Ҷанги Инглису Афғон дар гирифт. Амир Шеръалӣ медонист, ки Кобул дар шуруфи ишғол шудан аст. Ӯ писараш Муҳаммад Яъқубро мутасаддии умур дар Кобул кард ва худаш ба Балх рафт, то аз русҳо кумак бихоҳад. Русҳо ба ӯ кумак накарданд ва Шеръалӣ чанд моҳ пас аз он ҷон дод.
Mуҳаммад Яъқуб (1879)
Муҳаммад Яъқуб ба унвони амири нав дар соли 1879 паймони хиффатбори Гандумакро имзо кард. Бино ба ин паймон, қарор буд амир аз Бритониё миқдори мушаххасе маблағ дарёфт кунад ва аз ҳамалоти Бритониё масун бимонад, аммо дар баробари он идораи сиёсатҳои хориҷии Афғонистонро ба бритониёиҳо вогузор кунад. Ин паймон ҳамчунин иқомати доимии як гумоштаи инглисӣ дар Кобулро пешбинӣ мекард. Сер Луӣ Ковонёрӣ (Sir Louis Cavagnari), нахустин мутасаддии ин мақом, 47 рӯз пас аз вурудаш ба Кобул кушта шуд. Рӯзи 12 уктубри 1979 женерол Робертз (General Roberts) ба Кобул фиристода шуд ва дар Афғонистон давлати низомӣ таъсис кард, ки таҳти назари худи ӯ буд. Аз он ба баъд Афғонистон ба “минтақаи ҳоил”-и миёни Ҳиндустони Бритониё ва Туркистони Русия табдил шуд.
Aбдурраҳмонхон (1880-1901)
Соли 1880 Бритониё ба Абдурраҳмон, яке аз нава (набера)-ҳои Дӯстмуҳаммад, пешниҳод кард, ки бар тахти Афғонистон бинишинад ва то Абдурраҳмон пешниҳодро пазируфт, ӯро расман “Амири Афғонистон” эълом карданд. Рӯзи 22 жуие (июл)-и ҳамон сол амири нав муқаррароти Паймони Гандумакро пазируфт.
Дар ин замон Айюбхон, писари Шеръалӣ, дар Ҳирот мустақар буд ва артиши пурзӯре дошт. Вай бо нерӯи 25 ҳазорнафарааш тавонист артиши Бритониёро дар ҷануби Афғонистон шикаст диҳад, вале баъдан ӯ тавассути женерол Робертз дар Қандаҳор шикаст хурд. Дар паи пирӯзӣ нерӯҳои инглисӣ аз боқии хоки Афғонистон берун рафтанд, аммо дар Қандаҳор монданд.
Абдурраҳмонхон амири мустабидде буд, ки мехост ба ҳар қимате ваҳдати қаламравашро ба даст орад ва ҳама таҳти фармони марказ бошанд. Дар давраи аморати ӯ шӯришҳои бисёре сурат гирифт, аммо Абдурраҳмонхон тавонист дар соли 1892 ҳамаи онҳоро фурӯ нишонад. Соли 1884 вай салтанати Майманаро дубора ишғол кард ва дар соли 1893 вай бо заҳмат Ҳазораҷотро ҳам тобеъи худ кард ва шуморе аз ҳазораҳоро ба табъид фиристод. Минтақаи Кофиристон соли 1896 таслими Абдурраҳмонхон шуд ва ӯ бо зӯру иҷбор “кофар”-ҳоро ба мусалмонони суннӣ табдил кард. Пас аз рӯ овардани иҷбории мардуми минтақа ба ислом Кофаристон ба Нуристон тағйири ном кард.
Бисёре бо ин назар мувофиқанд, ки комгории Абдурраҳмонхон дар тасхири вилоятҳо умдатан ба хотири кумакҳои молию низомии Бритониё буд, ки бар мабнои Паймони Гандумак сурат мегирифт. Абдурраҳмонхон ҳамчунин шумори зиёде аз паштунҳоро бо ваъдаи додани заминҳои васеъ дар шимоли Афғонистон искон дод. Ин иқдоми вай бо ҳадафи паштунсозии шимоли кишвар, ки сарзамини қавмҳову фарҳангҳои дигар буд, анҷом гирифт.
Дар канори тавсеъаи қаламрав ва паштунсозии иҷбории шимоли Афғонистон, Абдурраҳмонхон ҳамчунин коршиносони инглисӣ ва ҳиндиро истихдом кард, то саноеъи низомию ғайринизомӣ бисозанд. Пизишкони инглисӣ нахустин бемористони ҳамагониро соли 1895 ифтитоҳ карданд. Ба ҳар рӯй, талошҳои ӯ аз мантиқи андаке бархурдор буд, чун вай ба омӯзиш додан ба мардуми одӣ аҳамияте қоил набуд.
Абдурраҳмонхон моҳи уктубри 1901 даргузашт ва Афғонистоне қавиро ба мерос гузошт, ки барои нахустин бор дар торих марзҳояш шиносоӣ шуда буданд. “Хатти Дуронд” миёни Афғонистону Ҳиндустон шакл гирифт, ки ба маънои аз даст додани масирҳое муҳим ва тақсим шудани паштунҳо ба ду бахш дар ду кишвар буд.
Ҳабибуллоҳ (1901-1919)
Абдурраҳмонхон дар соли 1901 писари бузургаш Ҳабибуллоҳро ба унвони вориси тахту тоҷ баргузид. Чаҳор сол пас аз он Ҳабибуллоҳ паймони миёни амири Афғонистон ва давлати Бритониёро таҷдид кард. Яке аз муҳимтарин иқдомоти сиёсии Ҳабибуллоҳ афви умумии ҳамаи табъидиҳо буд. Ин иқдом ба маънои табдили Кобули муҳофизакор ба маркази фаъъолиятҳои зеҳнию ақлонӣ буд, ки дар ду мавҷ тавассути табъидиҳо ба пойтахт ворез шуд.
Мавҷи нахусти андешаҳо аз сӯи хонадони Тарзӣ меомад, ки аз табъидиҳои бозгашта аз Димишқ буданд. Онҳо дар роҳи бозгашт мушовирон ва пизишкони турки усмониро бо худ ба Афғонистон оварданд. Ин хонадони фарҳехта гурӯҳи “Афғонони ҷавон”-ро бунёд ниҳоданд, ки пантуркист ва зиддибритониёӣ буданд. Ин гурӯҳ дар пайдоиши исломи навгаро дар Осиёи оғози садаи 20 нақши муҳим дошт.
Мавҷи дувуми андешаҳо аз қабилаи Муҳаммадзай сарчашма мегирифт, ки аз Ҳиндустон ба Афғонистон баргашта буданд. Онҳо бозии гулф, ҳунари аксбардорӣ, худраву мошинҳо ва машруботи алкулиро бо худ оварданд, ки маншаъи инглисию ҳиндӣ дошт.
Ҳабибуллоҳ, ки табъи заъифе дошт, дар интихоби яке аз ин ду шеваи зиндагию андешидан оҷиз монда буд. Вай дертар ба қатл расид.
Aмонуллоҳ (1919-29)
Амонуллоҳ соли 1919 ба қудрат расид ва аз ҳамон оғоз талош кард, ки дар сиёсатҳои хориҷиаш ихтиёроти тамому камол дошта бошад. Бритониёиҳо, ки дар додани ин ҳақ ба амири нав изҳори тардид карданд, Амонуллоҳ хостори ҷиҳод шуд ва Севумин Ҷанги Инглису Афғон оғоз шуд. Паштунҳои вазирии муқими Ҳинд ба кумаки нерӯҳои Амонуллоҳ шитофтанд ва бо ҳам ба подгон (гарнизон)-и Толи инглисиҳо юриш бурданду онро муҳосира карданд. Артиши Ҳиндустон вориди Ҷалолобод шуд ва аз онҷо ба Кобул ҳамлаҳои ҳавоӣ анҷом дод, ки як моҳ ба дарозо кашид. Бритониёиҳо, ки тоза дар соли 1918 дар ҷанги ҷаҳонӣ ба сулҳи муваққат даст ёфта буданд, ба анҷоми як ҷанги дигар тамоюл надоштанд. Бад-ин гуна дар моҳи ут (август)-и соли 1919 Паймони Раволпиндӣ имзо шуд, ки ба “султа”-и Бритониё бар Афғонистон поён ниҳод.
Гоҳ ҳазми ин ҳақиқат душвор аст, ки сиёсат битавонад бо кашидани хатҳое сода рӯи як тикка коғаз мардуми як таборро аз ҳам ҷудо кунад. Аммо ин ҳақиқатест, ки дар торих борҳо бармало шуда ва мардуми мо ҳам аз шарри он дар амон набудаанд.
Акнун шояд барои бисёре дарки ин ҳақиқат мушкил бошад, ки мардуми он сӯи рӯди Омӯ ҳамтабори моянд. Баҳси жарфтар дар ин замина баррасии мӯшикофонаи мафҳумҳои “миллат”-у “миллият”-ро тақозо мекунад, ки бас муфассал аст ва маҷолу фурсате муносибтар мехоҳад.
Он чи дар зер мебинед, талоши як духтари тоҷики 15-солаи муқими Ландан аст, ки мехоҳад мову шуморо бо сарнавишти сарзамини модариаш ошнотар кунад. Авесто Ориё аз тоҷикони Афғонистон аст, ки солҳост дар Бритониё зиндагӣ мекунад ва аз шогирдони мумтози дабистонаш аст. Сарфи назар аз синни ками Авесто, мавзӯъи ҳувият ҳамвора ҷузъи дағдағаҳои зеҳниаш будааст. Вай барои шинохти беҳтари сарзамини падариаш кандукови фаровоне карда ва фишурдаи донистаҳояшро ба забони инглисӣ рӯи коғаз овардааст. Навиштаи зер баргардони мақолаи Авесто Ориёст.
Авесто Ориё
Кишвари Афғонистон соли 1747 тавассути Аҳмадшоҳи Абдалӣ аз қабилаи паштун ё афғони Пӯпалзай сохта шуд.
Мирвайси Ҳутакӣ (1709-1738)
Ҳарчанд пештар аз он ҳам дар соли 1709 Мирвайс, раиси қабилаи Ҳутакӣ, талош карда буд, ки давлате созмон диҳад ва бад-ин манзур хоки ҷануби Афғонистонро аз импротурии Сафавӣ қабза карда буд. Нодиршоҳи Афшор муваффақ шуд дар паи чанд ҳамлаи кӯтоҳ ҷануби Афғонистонро дубора ба пайкари импротурии Эрон васл кунад.
Аҳмадшоҳи Дурронӣ (1747-1772)
Аммо Нодиршоҳи Афшор зиёд давом наовард ва дар соли 1747 кушта шуд ва дудмони Афшор бесар монд. Мардумони сарзамини паҳновари импротурӣ ба таъсиси салтанатҳои кӯчак пардохтанд. Дар ҳамин давра буд, ки Афғонистон дубора аз пайкари импротурии Эрон ҷудо шуд ва Аҳмадхон, ҳокими пешини Мозандарон, тавассути бузургони қабилаии ғолибан паштун ба унвони подшоҳ баргузида шуд. Вай баъдан ба тақлид аз лақаби салтанатиаш “Дурри дуррон” ба “Аҳмадшоҳи Дурронӣ” тағйири ном кард.
Дар ҳоле ки импротуриҳои Эрону Гурконӣ батадриҷ аз ҳам мепошиданд, Дурронӣ тавонист бо истифода аз фурсат ба тавсеъаи қаламрави Афғонистон бикӯшад. Афғонистони навин таҳти салтанати Дурронӣ бисёр муваффақ буд ва барои чандин даҳсола қудрати ҳокими минтақа буд. Импротурии Дурронӣ дар авҷи қудрати худ аз каронаи рӯди Омӯ то дарёи Умон ва аз Хуросон то паҳнаи каронаи Ганг вусъат дошт.
Вале хатти машйи Аҳмадшоҳи Дурронӣ ҷиҳати эҷоди як импротурии паштунсолор ҳазинаи зиёде бурд ва иттиҳоди қавмҳо дар саросари импротурӣ заъифу шикананда шуд. Дар шимоли кишвар пайваста шӯришҳо барпо буданд, чун бештари мардуми нопаштун аз сиёсати қавмгароёнаи Дурронӣ безор буданд; сиёсате, ки мардуми бисёреро дар ҳолати рӯёрӯӣ ва муқобила бо ҳокимони импротурӣ қарор дод.
Соли 1761 артиши Дурронӣ иттиҳоди Моротҳои Ҳиндро дар шаҳри Панипот шикаст дод ва боъиси тазъифи артиши Ҳиндустон шуд. Бритониёиҳо бо истифода аз заъфи артиши Ҳинд Банголро тасхир карданд ва бад-ин гуна дарҳои Осиё ба рӯи Бритониё боз шуд.
Ҳамлаҳои пайдарпаи Аҳмадҳоши Дурронӣ ба Ҳиндустон ба зуҳури гурӯҳи нави мазҳабии мавсум ба “сикҳ” анҷомид. Бахши аъзами Лоҳур бозпас ба ҳамин сикҳҳо таслим шуд.
Бархе аз афғонҳо ҳамлаҳои Дурронӣ ва ишғоли Ҳиндустонро мояи ифтихори худ медонанд ва онро намунае аз бурузи қудрату тавоноии Афғонистон меноманд. Шоёни зикр аст, ки дар он давра Ҳиндустон мавриди ҳамлаи ҳам Аҳмадшоҳи Дурронӣ ва ҳам Бритониё воқеъ шуда буд.
Ҳамлаҳои Бритониё ба Ҳиндустон таъсири мустақиме рӯи амнияту оромиши худи Бритониё надошт. Имрӯза Бритониё як кишвари обод аст, ки ба паноҳҷӯён аз саросари ҷаҳон паноҳ медиҳад. Дар ҳоле, ки ҳамлаҳои Дурронӣ ба Ҳинд дар дарозмуддат Афғонистонро ба як кишвари ҷангзада табдил кард ва барои чандин муддате тӯлонӣ мардуми кишварро ба унвони паноҳҷӯ дар саросари ҷаҳон пароканда кард.
Бароянди ҳамлаҳо ба Ҳинд барои ду кишвари Афғонистон ва Бритониё бакуллӣ мутафовит ва мутаноқиз буд. Аз ин рӯ, ба бовари ман, ҳамлаи Афғонистон ба Ҳиндустонро наметавон пирӯзии мо унвон кард, балки он ҳамлае барбарона ва божхонаи як шоҳ буд, ки барои мардуми Афғонистон суде ба бор наовард.
Tемуршоҳ (1772-1793)
Пас аз марги Аҳмадшоҳи Дурронӣ писари ӯ Темуршоҳ, ки зодаи Машҳад ва ҳокими Ҳирот буд, бар тахт нишаст. Темуршоҳ, бар хилофи падари худ, саъй кард ҳимояти тоҷикҳо ва қизилбошҳоро ҷалб кунад, чун онҳо шаҳритар буданд ва дар давлат нуфузи қавӣ доштанд. Бад-ин манзур ӯ пойтахтро аз Қандаҳор ба Кобул мунтақил кард. Ин сиёсати ӯ қабилаҳои паштунро нохушнуд кард ва пас аз марги Темуршоҳ Афғонистон ғарқи нооромиҳо, ошӯбҳои миёнқавмӣ ва инқилобҳои дарборӣ шуд.
Темуршоҳ аз 14 ҳамсар 34 писар дошт, ки ҳар як барои расидан ба тахту тоҷ ҷангиданд. Даргириҳои сиёсии поёни садаи 18 ва оғози садаи 19 ба ин маънӣ буд, ки импротурӣ муттаҳид нест. Дар натиҷа бисёре аз бахшҳои импротурӣ ҷудо шуданд. Ғарби Хуросон соли 1795 аз даст рафт ва хонигарии Қалот эъломи истиқлол кард. Сарбозони сикҳ тавонистанд Мултону Кашмиру Пешоварро бозпас бигиранд. Ин минтақаҳо “вилоёти ғанӣ” арзёбӣ мешуданд ва бидуни онҳо импротурии афғонӣ камзӯр шуд.
Дӯстмуҳаммад (1826-1863)
Соли 1826 Дӯстмуҳаммад подшоҳи нави Афғонистон шуд ва лақаби салтанатии “Амиралмуъминин”-ро ихтиёр кард. Ҳадафи аслии Дӯстмуҳаммад тайи тамоми давраи салтанаташ ишғоли дубораи “вилоёти ғанӣ”-и Ҳиндустон ва дастрасӣ ба шукуфоии дубораи Афғонистон буд. Аммо мавқеъияти жеупулитики Ҳиндустон дигар иваз шуда буд ва он ба як мустаъмараи Бритониё табдил шуда буд.
Инглисиҳо дар садаи 19 ба умури Афғонистон алоқа зоҳир карданд. Соли 1808, вақте ки Монтстюорт Элфинстун (Mountstuart Elphinstone), маъмури сиёсӣ ва торихнигори скотландӣ, ба Пешовар фиристода шуд, оғози иртиботи мустақими миёни Бритониё ва Афғонистон ба шумор меояд. Ҳамчунин гуфта мешавад, ки “Бозии бузург”-и миёни инглисиҳову русҳо дар Осиёи Миёна тайи солҳои 1835 ва 1837 оғоз шуд. Пас аз он барои муддате тӯлонӣ Афғонистон бахши аъзами қудрати худро аз даст дод ва ба як туъмаи билқувваи империёлизми Ғарб табдил шуд.
Инглисиҳо аз орзуи баландпарвозонаи Дӯстмуҳаммад дар мавриди ишғоли Ҳиндустон мунзаҷир буданд; аз ин рӯ нахустин иқдоми онҳо дар “Бозии бузург” эҷоди ихтилол дар Афғонистон буд. Дар раванди ихтилоли авзоъ Шоҳ Шуҷоъ ҷойгузини Дӯстмуҳаммад шуд. Дӯстмуҳаммад бо ҳадафи тасхири Ҳиндустин алайҳи сикҳҳо ҷиҳод эълом кард, аммо натиҷаи он тасхири Қандаҳору Кобул тавассути сикҳҳо буд ва Дӯстмуҳаммад тоҷу тахтро таслими Шоҳ Шуҷоъ кард. Дар ин давра инглисиҳо тавассути шахсе бо номи Вилём Макнотен (William Macnaghten) Афғонистонро амалан идора мекарданд. Аз ин ришта рӯйдодҳо метавон дарёфт, ки агар Дӯстмуҳаммад барои ишғоли Ҳиндустон ҳирсу оз ба харҷ намедод, мешуд аз мудохилаи Бритониё дар умури Афғонистон ҷилавгирӣ кард.
Пас аз нишастани Шоҳ Шуҷоъ бар тахт Дӯстмуҳаммаду писаронаш ба таҳдиди хатҳои иртиботии инглисиҳо пардохтанд. Дар натиҷа Кобул дастхуши нооромиҳо шуд ва ду маъмури баландпояи инглисӣ (А. Бурнз ва Макнотен) кушта шуданд. Инглисиҳо дар изои талафоташон дар Кобул Қандаҳору Ҷалолободро ба хоку хун кашиданд. Ақибнишинии онҳо аз Кобул боъиси нобудии 16 ҳазор сарбозе шуд, ки гирифтори ҳақорату гуруснагӣ шуда буданд. Саранҷом, инглисиҳо Афғонистонро тарк карданд ва бад-ин гуна Ҷанги Нахусти Инглису Афғон ба поён расид. Бо рафтани инглисиҳо Шоҳ Шуҷоъ беҳомӣ монд ва рӯзи 5 оврил (апрел)-и 1842 кушта шуд.
Дӯстмуҳаммад ба Афғонистон баргашту дубора ба тахти шоҳӣ такя зад; бо ҳамон орзуҳое, ки дар давраи нахусти амораташ дошт. Вай минтақаи Пешоварро дубора тасхир кард. Ҷолиб ин ҷост, ки Дӯстмуҳаммад ҳамчунин бо бритониёиҳо наздикӣ ҷӯст ва ба имзои Паймони Пешовар (1855) даст ёфт. Ин паймон тамомияти арзии Афғонистон ва сарзаминҳои бритониёӣ дар Осиёро ба расмият шинохт ва ин ду кишварро “дӯст”-и якдигар эълом кард. То соли 1857 Дӯстмуҳаммад Афғонистонеро шакл дод, ки то ҳадди зиёде ҳамин Афғонистони имрӯзист. Аммо импротурӣ дар чанги нооромиҳои пароканда буд, ки қарор буд ворисони Дӯстмуҳаммад бартараф кунанд.
Шеръалӣ (1868-1879)
Амир Шеръалӣ муваффақ шуд ба муддати даҳ сол ба кумаки инглисиҳо дар Афғонистон ҳукумат кунад. Ба ҳар рӯй, кунтрули минтақа ҳамчунон дар дасти Инглистон ва Русия буд.
Соли 1872 як ҳайъати бритониёӣ талош кард дар як низоъи арзии миёни Эрону Афғонистон барои аломатгузории марзӣ дар минтақаи Систон подармиёнӣ кунад. Натиҷаи ин муъомила ҳеч як аз ҳамсояҳоро хушнуд накард. Соли 1873 Инглистон ва Русия минтақаҳои нуфузашон дар Осиёи Миёнаро мушаххас карданд, ки дар натиҷаи он Афғонистон дар минтақаи нуфузи Инглистон қарор гирифт.
Як сол баъд аз он ки дар Бритониё муҳофизакорон сари қудрат омаданд, инглисиҳо хостанд, ки бо фиристодани як ҳайъати диплумотики доимӣ ба Кобул кунтрули мустақими сиёсатгузориҳо дар Афғонистонро ба дасти худ бигиранд. Аммо Русия пешдастӣ карда буд ва дар соли 1875 тавассути як маъмури мусалмонаш бо Кобул ба тавофуқҳое даст ёфта буд. Инглисиҳо ҳам хостори имзои паймон шуданд, аммо аз Кобул посухе дарёфт накарданд. Дар паи он Бритониё ба Ҷалолободу Қандаҳор 30 ҳазор сарбоз гусел кард ва Дувумин Ҷанги Инглису Афғон дар гирифт. Амир Шеръалӣ медонист, ки Кобул дар шуруфи ишғол шудан аст. Ӯ писараш Муҳаммад Яъқубро мутасаддии умур дар Кобул кард ва худаш ба Балх рафт, то аз русҳо кумак бихоҳад. Русҳо ба ӯ кумак накарданд ва Шеръалӣ чанд моҳ пас аз он ҷон дод.
Mуҳаммад Яъқуб (1879)
Муҳаммад Яъқуб ба унвони амири нав дар соли 1879 паймони хиффатбори Гандумакро имзо кард. Бино ба ин паймон, қарор буд амир аз Бритониё миқдори мушаххасе маблағ дарёфт кунад ва аз ҳамалоти Бритониё масун бимонад, аммо дар баробари он идораи сиёсатҳои хориҷии Афғонистонро ба бритониёиҳо вогузор кунад. Ин паймон ҳамчунин иқомати доимии як гумоштаи инглисӣ дар Кобулро пешбинӣ мекард. Сер Луӣ Ковонёрӣ (Sir Louis Cavagnari), нахустин мутасаддии ин мақом, 47 рӯз пас аз вурудаш ба Кобул кушта шуд. Рӯзи 12 уктубри 1979 женерол Робертз (General Roberts) ба Кобул фиристода шуд ва дар Афғонистон давлати низомӣ таъсис кард, ки таҳти назари худи ӯ буд. Аз он ба баъд Афғонистон ба “минтақаи ҳоил”-и миёни Ҳиндустони Бритониё ва Туркистони Русия табдил шуд.
Aбдурраҳмонхон (1880-1901)
Соли 1880 Бритониё ба Абдурраҳмон, яке аз нава (набера)-ҳои Дӯстмуҳаммад, пешниҳод кард, ки бар тахти Афғонистон бинишинад ва то Абдурраҳмон пешниҳодро пазируфт, ӯро расман “Амири Афғонистон” эълом карданд. Рӯзи 22 жуие (июл)-и ҳамон сол амири нав муқаррароти Паймони Гандумакро пазируфт.
Дар ин замон Айюбхон, писари Шеръалӣ, дар Ҳирот мустақар буд ва артиши пурзӯре дошт. Вай бо нерӯи 25 ҳазорнафарааш тавонист артиши Бритониёро дар ҷануби Афғонистон шикаст диҳад, вале баъдан ӯ тавассути женерол Робертз дар Қандаҳор шикаст хурд. Дар паи пирӯзӣ нерӯҳои инглисӣ аз боқии хоки Афғонистон берун рафтанд, аммо дар Қандаҳор монданд.
Абдурраҳмонхон амири мустабидде буд, ки мехост ба ҳар қимате ваҳдати қаламравашро ба даст орад ва ҳама таҳти фармони марказ бошанд. Дар давраи аморати ӯ шӯришҳои бисёре сурат гирифт, аммо Абдурраҳмонхон тавонист дар соли 1892 ҳамаи онҳоро фурӯ нишонад. Соли 1884 вай салтанати Майманаро дубора ишғол кард ва дар соли 1893 вай бо заҳмат Ҳазораҷотро ҳам тобеъи худ кард ва шуморе аз ҳазораҳоро ба табъид фиристод. Минтақаи Кофиристон соли 1896 таслими Абдурраҳмонхон шуд ва ӯ бо зӯру иҷбор “кофар”-ҳоро ба мусалмонони суннӣ табдил кард. Пас аз рӯ овардани иҷбории мардуми минтақа ба ислом Кофаристон ба Нуристон тағйири ном кард.
Бисёре бо ин назар мувофиқанд, ки комгории Абдурраҳмонхон дар тасхири вилоятҳо умдатан ба хотири кумакҳои молию низомии Бритониё буд, ки бар мабнои Паймони Гандумак сурат мегирифт. Абдурраҳмонхон ҳамчунин шумори зиёде аз паштунҳоро бо ваъдаи додани заминҳои васеъ дар шимоли Афғонистон искон дод. Ин иқдоми вай бо ҳадафи паштунсозии шимоли кишвар, ки сарзамини қавмҳову фарҳангҳои дигар буд, анҷом гирифт.
Дар канори тавсеъаи қаламрав ва паштунсозии иҷбории шимоли Афғонистон, Абдурраҳмонхон ҳамчунин коршиносони инглисӣ ва ҳиндиро истихдом кард, то саноеъи низомию ғайринизомӣ бисозанд. Пизишкони инглисӣ нахустин бемористони ҳамагониро соли 1895 ифтитоҳ карданд. Ба ҳар рӯй, талошҳои ӯ аз мантиқи андаке бархурдор буд, чун вай ба омӯзиш додан ба мардуми одӣ аҳамияте қоил набуд.
Абдурраҳмонхон моҳи уктубри 1901 даргузашт ва Афғонистоне қавиро ба мерос гузошт, ки барои нахустин бор дар торих марзҳояш шиносоӣ шуда буданд. “Хатти Дуронд” миёни Афғонистону Ҳиндустон шакл гирифт, ки ба маънои аз даст додани масирҳое муҳим ва тақсим шудани паштунҳо ба ду бахш дар ду кишвар буд.
Ҳабибуллоҳ (1901-1919)
Абдурраҳмонхон дар соли 1901 писари бузургаш Ҳабибуллоҳро ба унвони вориси тахту тоҷ баргузид. Чаҳор сол пас аз он Ҳабибуллоҳ паймони миёни амири Афғонистон ва давлати Бритониёро таҷдид кард. Яке аз муҳимтарин иқдомоти сиёсии Ҳабибуллоҳ афви умумии ҳамаи табъидиҳо буд. Ин иқдом ба маънои табдили Кобули муҳофизакор ба маркази фаъъолиятҳои зеҳнию ақлонӣ буд, ки дар ду мавҷ тавассути табъидиҳо ба пойтахт ворез шуд.
Мавҷи нахусти андешаҳо аз сӯи хонадони Тарзӣ меомад, ки аз табъидиҳои бозгашта аз Димишқ буданд. Онҳо дар роҳи бозгашт мушовирон ва пизишкони турки усмониро бо худ ба Афғонистон оварданд. Ин хонадони фарҳехта гурӯҳи “Афғонони ҷавон”-ро бунёд ниҳоданд, ки пантуркист ва зиддибритониёӣ буданд. Ин гурӯҳ дар пайдоиши исломи навгаро дар Осиёи оғози садаи 20 нақши муҳим дошт.
Мавҷи дувуми андешаҳо аз қабилаи Муҳаммадзай сарчашма мегирифт, ки аз Ҳиндустон ба Афғонистон баргашта буданд. Онҳо бозии гулф, ҳунари аксбардорӣ, худраву мошинҳо ва машруботи алкулиро бо худ оварданд, ки маншаъи инглисию ҳиндӣ дошт.
Ҳабибуллоҳ, ки табъи заъифе дошт, дар интихоби яке аз ин ду шеваи зиндагию андешидан оҷиз монда буд. Вай дертар ба қатл расид.
Aмонуллоҳ (1919-29)
Амонуллоҳ соли 1919 ба қудрат расид ва аз ҳамон оғоз талош кард, ки дар сиёсатҳои хориҷиаш ихтиёроти тамому камол дошта бошад. Бритониёиҳо, ки дар додани ин ҳақ ба амири нав изҳори тардид карданд, Амонуллоҳ хостори ҷиҳод шуд ва Севумин Ҷанги Инглису Афғон оғоз шуд. Паштунҳои вазирии муқими Ҳинд ба кумаки нерӯҳои Амонуллоҳ шитофтанд ва бо ҳам ба подгон (гарнизон)-и Толи инглисиҳо юриш бурданду онро муҳосира карданд. Артиши Ҳиндустон вориди Ҷалолобод шуд ва аз онҷо ба Кобул ҳамлаҳои ҳавоӣ анҷом дод, ки як моҳ ба дарозо кашид. Бритониёиҳо, ки тоза дар соли 1918 дар ҷанги ҷаҳонӣ ба сулҳи муваққат даст ёфта буданд, ба анҷоми як ҷанги дигар тамоюл надоштанд. Бад-ин гуна дар моҳи ут (август)-и соли 1919 Паймони Раволпиндӣ имзо шуд, ки ба “султа”-и Бритониё бар Афғонистон поён ниҳод.
Monday, December 27, 2010
US Cables: 'Russian Rude Troublemakers'
“Дардисарҳои русҳои густох”
(вежаи "Ногуфтаҳо"-и Нигоҳ)
Дар “Ногуфтаҳо”-и ин ҳафта ду санади дигар аз мухобироти Сафорати Омрико дар Душанбе ба Вошингтунро ба таври комил мурур мекунем, ки мутаъаллиқ ба десомбр (декабр)-и 2005 ва нувомбр (ноябр)-и 2006 аст. Ду санад аз ду сафири пешин: Ричорд Ҳугланд ва Трейсӣ Ҷейкубсун, ки мавзӯъи нисбатан муштарак доранд. Дар телегрофи нахуст Ҳугланд ҷузъиёти дидораш бо Э. Раҳмон ва дидгоҳҳои ӯ дар бораи Русияро баён мекунад ва дар санади дувум Ҷейкубсун аз бархурди ноҳамгуни кормандони диплумотик ва низомии Русия дар Тоҷикистон изҳори сардаргумӣ ва нохушнудӣ мекунад. Ин ду телегроф ҳам аз ҷумлаи санадҳои диплумотики маҳрамонаест, ки торнамои Wikileaks ҷаҳонӣ кардааст ва акнун ҳафтаномаи “Нигоҳ” ба забони форсӣ онҳоро дар ихтиёри мардуми Тоҷикистон қарор медиҳад.
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Русия дар Тоҷикистон дардисар меофаринад
Одина, 02.12.2005, 10:29
МАҲРАМОНА ДУШАНБЕ 001921
SIPDIS
STATE FOR P, EUR/CACEN, EUR/RUS, SA, S/P
NSC FOR MERKEL
EO 12958 DECL: 12/2/2015
TAGS PREL, PGOV, PINR, MARR, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: ДИДОР БО РАИСИҶУМҲУР РАҲМОНОВ: ДИДГОҲҲОИ Ӯ ДАР БОРАИ РУСИЯ
РУҶӮЪ: STATE 214783
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Ричард Э. Ҳугланд, Сафир, EXEC, Сафорати Душанбе. САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Сафир рӯзи якуми десомбр ба муддати дую ним соъат бо Раисиҷумҳур Эмомалӣ Раҳмонов дидор дошт. Ин ду гузориш аз се гузориши муртабит аст. Ду гузориши дигар дидгоҳҳои Раҳмонов дар бораи (1) робитаҳои дутарафаи Иёлоти Муттаҳида ва Омрико ва сиёсатҳои Тоҷикистон ва (2) Узбакистонро пӯшиш медиҳад.
2. (S) ФИШУРДА: Раисҷумҳур Раҳмонов чунин қазоват мекунад, ки Рамазон Абдуллатифов, сафири нави Русия, “чандон диплумотик нест, вале марди баде ҳам нест”. Ҳарчанд Раҳмонов бояд бо Русия ҳамкории танготанге дошта бошад, ӯ ин нуктаро равшан кард, ки ҳар ду чашмашро бози боз нигаҳ доштааст. Вай муддаъӣ шуд, ки марзбонони Русияро аз Тоҷикистон берун кард, чун онҳо ҳамроҳ бо Ғаффор Мирзоев, фармондеҳи Горди раёсати ҷумҳурӣ, нақшаи сарнагунии ӯро мекашидаанд. Бо ин ки бархе аз гуфтаҳои Раҳмонов шояд барои масрафи Иёлоти Муттаҳида эрод шуданд, бештари суханонаш шаммае аз ҳақиқат доранд.” ПОЁНИ ФИШУРДА.
3. (S) Раисиҷумҳур Раҳмонов ба хотири иттилоъоти ғайринавиштории Вазорати хориҷаи Омрико дар бораи ройзаниҳои Омрико ва Русия изҳори сипосгузорӣ кард (reftel) ва гуфт, ки Тоҷикистон ҳатталимкон барои беҳбуди муносиботи Русия ва Иёлоти Муттаҳида дар минтақа хоҳад кӯшид. Вай гуфт, Русия дар минтақа манфиъатҳои торихӣ, фарҳангӣ ва амниятии табиъӣ дорад ва ҳамеша нерӯи умдае хоҳад буд, ки наметавон онро нодида гирифт, аммо ҷомеъаи байнулмилалӣ бояд бадтарин ғаризаҳои Русияро таъдил кунад ва кумак кунад, ки он ба як нерӯи мусбат табдил шавад. Барои Русия ва Иёлоти Муттаҳида ба вежа муҳим аст, ки дар минтақа, аз ҷумла дар Афғонистон, мавзеъҳои муштарак дошта бошанд, то ба суботу шукуфоии пойдор даст ёбанд.
САФИРИ РУСИЯ “МАРДИ БАДЕ НЕСТ”, ВАЛЕ ДИПЛУМОТИ ХУБ ҲАМ НЕСТ
4. (C) Раҳмонов, тибқи одат, аз ёддоштҳояш чашм бардошту макс кард ва лабханд зад. “Шумо медонед, ки (гумоштаи сиёсии Русия сафир) Рамазон (Абдуллатифов), дар воқеъ, марди баде нест, ҳарчанд ҳамеша аз шумо ба ман шикоят мекунад. Ӯ як сиёсатмадор, файласуф ва равшанфикр аст. Чун ӯ аз Доғистон аст, мо дар бораи торихи мусалмонони Русия ва фарҳанги эронӣ бо ӯ суҳбатҳои ҷолиби бисёре доштем. Вале ӯ диплумот нест. Нукоти дақиқу зарифро намефаҳмад. Мутмаиннан, ӯ Пешков нест! (ЁДДОШТ: Максим Пешков, сафири пешини Русия. ПОЁНИ ЁДДОШТ.) Вале бархурди ӯ шахсан бо ман бисёр бозу дӯстона аст. Вай мефаҳмад, ки Русия дар инҷо мушкилоти бисёре месозад ва ӯ ҳамчунин медонад, ки ҳаллу фасли ин мушкилот кори худи ӯст.”
5. (S) Раҳмонов афзуд: “Дар воқеъ, ин хадамоти вежаи Русия (спецслужбы – рус.) ҳастанд, ки дар инҷо мушкил эҷод мекунанд ва ман ба Рамазон гуфтаам, ки кунтрули онҳо вазифаи ӯст. Ва ин [ҳолат] фақат дар инҷо нест, сарчашмаи он дар Кремлин аст ва баъзе [аз ин мушкилот] аз боло маншаъ мегирад. Мо ҳаргиз набояд фаромӯш кунем, ки худи Путин сидқан як “чекист” (корманди амниятии пурсобиқа) аст.”
ЧАРО РАҲМОНОВ МАРЗБОНОНИ РУСРО БЕРУН РОНД
6. (S) Раҳмонов гуфт: “Ман мехоҳам як розро барои шумо бигӯям, ки чаро ман ба хурӯҷи нерӯҳои марзбонии Русия аз Тоҷикистон пофишорӣ кардам. Медонед, ки онҳо бахше аз КГБ ҳастанд. Ман иттилоъоти мувассақе доштам, ки онҳо ва (женероли зиндонӣ Ғаффор) Мирзоев нақшаи кудето алайҳи манро мекашиданд. Аз ин рӯ ман Мирзоевро аз фармондеҳии Горди раёсат ҷумҳурӣ барканор кардам, Горди раёсати ҷумҳуриро пароканда кардам ва ба Путин бо зӯру фишор гуфтам, ки марзбононаш бояд бираванд. Ин масъала тайи муддати тӯлонӣ шакл гирифта буд ва ман борҳо бо Путин онро баррасӣ карда будам, вале ӯ дар ин маврид коре намекард. Танҳо пас аз он ки ман алайҳи Мирзоев иқдом кардам, Путин саранҷом фаҳмид, ки бозиашон ба поён расидааст. Барои ислоҳи вазъият ӯ бо хурӯҷи марзбононаш мувофиқат кард. Медонед, ки чи касе ба ман дар ин маврид кумак кард? (Раиси Хадамоти федероли кунтрули маводди мухаддири Русия) Черкесов. Он замон ӯ инҷо буд ва кори Ожонси кунтрули маводди мухаддири моро мутолеъа мекард ва мутаваҷҷеҳ шуд, ки марзбонони Русия бештар аз ин ки аз қоҷоқи маводди мухаддир ҷилавгирӣ кунанд, худашон дар қочоқи мавод даст доштанд. Вай ба намояндагӣ аз ман ба пеши Путин рафт.”
7. (S) Раҳмонов, ки бо ҳарорати бештар дар бораи ин мавзӯъ суҳбат мекард, гуфт: “Ин ҳама таблиғоти расонаии мураттаби Русия дар бораи нокомии Тоҷикистон дар кунтрули марзҳо пас аз берун рафтани марзбонони рус – медонед сарчашмааш куҷост? Сарчашмааш ҳамон женеролҳои русе ҳастанд, ки мехоҳанд бо мофиёашон дубора ба инҷо баргарданд. Бибинед, ки онҳо инҷо чи чизҳое доштанд – як гардишгарии дусола, ки дар поёни он ба Маскав бармегаштанду “Мерседес”-ҳои мудели 600s ва хонаҳои аъёнӣ мехариданд. Фикр мекунед ин ҳама даромад аз дастмуздашон буд? Фикр мекунед чаро ин ҳама женерол аз ин сари Майдони Сурх то он сари майдон саф бастанду ришваҳои калон доданд, то ба инҷо фиристода шаванд? Фақат барои анҷоми дайни меҳанишон?”
8. (S) Раҳмонов бо шӯру ҳарорат идома дод: “Ва як чизи дигар: фикр мекунед чаро ман 50 женероли русро, ки мушовири Вазорати дифоъи мо буданд, ихроҷ кардам? Аз онҳо барои мо ҳеч суде набуд. Онҳо ҳаргиз ба мо кумак накарданд, ки як артиши ҳирфаӣ бисозем, ҳаргиз ба мо кумаки низомӣ-фаннӣ ироа надоданд, зеро онҳо мехостанд моро заъиф нигаҳ доранд, то рафиқонашон бозиҳояшонро анҷом диҳанд ва аз доду ситади маводди мухаддир сармояи фаровон ҳосил кунанд. Ман хаста шудаму гуфтам: Ташаккур, вале ҳоло дигар бояд ба хонаҳоятон биравед. Аз ин рӯ онҳо дар ниҳоят ба фикри сарнагунии ман уфтоданд.”
9. (S) ТАВЗЕҲ: Раҳмонов нудратан фурсати гуфтугӯи муфассал бо сафирро аз даст медиҳад, то бар истиқлоли Тоҷикистон аз Русия ва нохушнудиаш аз “дӯстиашон ба хотири осудагӣ” таъкид кунад. Суҳбатҳои бепардаи ӯ аз ин ки чаро хостори хурӯҷи марзбонони рус аз Тоҷикистон шудааст, тафсири қавитари суханонест, ки ӯ соли гузашта ба мо гуфта буд. Ҳарчанд мумкин аст ин суханон барои масрафи мо башиддат вероиш ва дигаргун шуда бошад, мо мутаваҷҷеҳи тасодуфи замонӣ ҳастем. Моҷарои Мирзоев дар поёни моҳи жонвие (январ)-и соли 2004 анҷом гирифт. Дар авохири моҳи феврие (феврал)-и 2004 Пешков, сафири Русия, ба мо маҳрамона гуфта буд, ки марзбонони Русия Тоҷикистонро тарк хоҳанд кард. ПОЁНИ ТАВЗЕҲ. ҲУГЛАНД (HOAGLAND)
NNNN
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: “Ба ин зудиҳо низомиёни русро ба шом даъват нахоҳем кард”
Чаҳоршанбе, 22.11.2006, 14:03
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 02 ДУШАНБЕ 002113
SIPDIS
DEPT FOR SCA/CEN
EO 12958 DECL: 11/22/2016
TAGS PREL, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: МУЪОДИЛАИ ҲАМКОРӢ: АЛОМАТҲОИ ЗИДДУ НАҚИЗ АЗ СӮИ РУСҲО ДАР ДУШАНБЕ
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Трейсӣ Ҷейкубсун (Tracey Jacobson), Сафир, Сафорати Иёлоти Муттаҳида дар Душанбе,
SIFIED BY: Tracey Jacobson, Ambassador, U.S. Embassy Dushanbe, Вазорати хориҷа. САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Фишурда: Рӯзи 21 септомбр (сентябр) Сафорат дар Душанбе ҳамроҳ бо ҳамтоёни диплумотику низомии рус рӯйдоди тахлияи Сафорати Омрико дар Душанбе дар оғози ҷанги дохилии Тоҷикистон дар соли 1992-ро гиромӣ доштанд. Лашкари пиёданизоми мутуризеи 201-и Русия дар Душанбе дар берун овардани диплумотҳо бисёр корсоз буд ва тибқи маъмул дар маросими гиромидошт дар мақарри лашкари 201 чанбари гул гузошта шуд. Сафир ҳамчунин мизбони як зиёфати шом барои диплумотҳо баландпоя ва фармондеҳони низомии Русия буд. Сафорат дар гузашта низ чунин барномаҳоро баргузор кардааст, то арзиши ҳамкорӣ дар заминаи масоили мавриди нигаронии муштаракро барои ҳамтоёни рус барҷаста кунад. Маросими бомдодӣ дар мақарри лашкари 201 дӯстона ва шод буд, ҳамроҳ бо нӯшбодҳои самимӣ бо вудко (водка – рус.). Аммо русҳо бо истифода аз зиёфати шоми омрикоиҳо паёми равшане фиристоданд, ки ҳамкорӣ аз амри нӯшидани як (ё ду ё даҳ) қадаҳ вудко фаротар нахоҳад рафт. Поёни фишурда.
2. (C) Дар моҳи уктубр (октябр)-и 1992 Вазорат [-и хориҷаи Иёлоти Муттаҳида] дастури тахлияи сафорати тозатаъсис дар Душанберо дод, чун дар паи ҷанги дохилӣ вазъияти амниятӣ бадтар мешуд. Лашкари пиёданизоми мутуризеи 201-и Русия – пойгоҳи низомии 201-и кунунӣ - дар амри тахлия ба Сафорат кумак кард. Чанд сол пас аз он Сафорат бо гузоштани чанбари гул дар мақарри лашкари 201 ва барпоии зиёфати шом барои мақомоти баландпояи рус дар ин кишвар ба гиромидошти он рӯйдод пардохт. Барои баргузории маросими имсол мо тақрибан як моҳ талош кардем, то рӯзи муносиберо барои ширкати сафири Русия, вобастаи низомии Русия ва фармондеҳи лашкари 201 дар он пайдо кунем. Мо бо барномарезиҳои русҳо канор омадем ва зиёфатро то рӯзи 21 нувомбр (ноябр) ба таъвиқ андохтем.
3. (C) Маросими гузоштани чанбари гул тибқи барнома анҷом гирифт. Ҳатто ҳаво мусоъид буд ва нахустин барфи мавсими сармои имсол андӯҳи муносибатро барҷаста мекард. Ҳолу ҳавои сарду зимистонӣ ҳамчунин ба дасти русҳо ин баҳонаро дод, ки маросими бомдодиро ба як нишасти майгусорӣ табдил кунанд. Кормандони Сафорат, ки дар маросим ҳузур доштанд, шумори дақиқи нӯшбодҳоро аз даст доданд, аммо дар фазое воқеъан дӯстона нӯшбодҳои фаровони самимӣ аз сӯи ҳам омрикоиҳо ва ҳам русҳо эрод шуд.
4. (C) Дертар, дар зиёфати шоми он шаб, русҳо паёми батамом мутафовите ба мо доданд. Се рӯз пеш аз он, дар маросими таҳлифи Раисиҷумҳур Раҳмонов, сафири Русия Рамазон Абдуллатифов ба Сафир гуфт, ки дар зиёфати рӯзи 21-ум ҳузур нахоҳад ёфт. Вай тавзеҳ дод, ки барои анҷоми корҳое ба Маскав фаро хонда шуда, вале муъовинаш талош мекунад дар зиёфат ҳозир шавад. Дар бомдоди гулгузорӣ (дар мақарри лашкари 201) Вячеслав Светличний, муъовини сафорати Русия, ба Сафир хабар дод, ки ӯ ҳам бояд ба барномаи дигаре бирасад. Вай диплумоти дигареро ба ҷои худ пешниҳод накард ва ҳеч мақоми ғайринизомии Русия дар зиёфат ҳузур надошт. Ҳангоми зиёфат сарҳанг Юрий Иванов, вобастаи низомии Русия, ба ду занги телефунӣ посух дод ва пас аз сарфи хуроки аввал қавл дод, ки пас аз 10 дақиқа бармегардад ва рафт. Дигар барнагашт. Аз ситоди фармондеҳии лашкари 201 танҳо ду тан аз чаҳор афсари даъватшуда ҳузур ёфтанд, аз ҷумла сарҳанг Алексей Зовизиён (Завизян), фармондеҳи лашкари 201. Рафтори Зовизиён дар тӯли шомгоҳ, ба баёне муаддабона, ноҳамвору густохона буд, аммо пас аз рафтани сарҳанг Иванов башиддат бадтар шуд. Зовизиён пешхидматони хонаи Сафирро маломат кард ва як ришта тазаккуроти ҷинсиятгароёна дод. Зиёфат ба таври ногаҳонӣ, пас аз он ки ӯ иҳонатҳои зишти нажодпарастонаеро дар бораи сиёҳпӯстони омрикоӣ ба забон овард, поён ёфт.
5. (C) Тавзеҳ: Ҳузури камранги русҳо дар зиёфати шом тасодуфӣ набуд. Мо тайи беш аз як моҳ бо Сафорати Русия ҳамкории танготанг доштем, то торихи муносиберо барои баргузории маросим таъйин кунем ва феҳрести номи ширкаткунандагонро тартиб диҳем. Ин нукта ҳам равшан аст, ки рафтори башиддат густохонаи Зовизиён на тасодуфӣ буд ва на мешавад онро ба ҳисоби масрафи арақ гузошт. Меҳмонони руси мо ин мавзӯъро ошкор карданд, ки ҳарчанд баъзан метавонанд бо мо нӯшбодҳое бигӯянду бинӯшанд, дар Тоҷикистон моро ҷузъи дӯстони худ намедонанд ва ҳамкорӣ дар заминаи масоили мавриди таваҷҷуҳи ҳар ду тарафро сахттар мекунанд. Дар гузашта мо дучори носозгории артиш ва унсурҳои амниятии Русия мешудем ва маъмулан диплумотҳои рус подармиёнӣ мекарданд, то муносиботро ҳамвортар кунанд. Дар ин мавриди бахусус Сафорати Русия барои тасҳили баргузории маросим коре накард ва барои ин ки шоҳиду ҳамдасти бадрафтории низомиёнаш дар зиёфат набошад, аз ҳузури мақомоташ ҳам ҷилавгирӣ кард. Мо қасд дорем поинтар аз шаъни худамон рафтор накунем ва ҳамчунон заминаҳои ҳамкориро дар мавриди манфиъатҳои муштарак пешниҳод кунем. Аммо дигар ба ин зудиҳо низомиёни русро ба шом даъват нахоҳем кард. Ҷейкубсун (JACOBSON)
(вежаи "Ногуфтаҳо"-и Нигоҳ)
Телегрофҳои Сафорати Иёлоти Муттаҳида: Русия дар Тоҷикистон дардисар меофаринад
Одина, 02.12.2005, 10:29
МАҲРАМОНА ДУШАНБЕ 001921
SIPDIS
STATE FOR P, EUR/CACEN, EUR/RUS, SA, S/P
NSC FOR MERKEL
EO 12958 DECL: 12/2/2015
TAGS PREL, PGOV, PINR, MARR, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: ДИДОР БО РАИСИҶУМҲУР РАҲМОНОВ: ДИДГОҲҲОИ Ӯ ДАР БОРАИ РУСИЯ
РУҶӮЪ: STATE 214783
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Ричард Э. Ҳугланд, Сафир, EXEC, Сафорати Душанбе. САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Сафир рӯзи якуми десомбр ба муддати дую ним соъат бо Раисиҷумҳур Эмомалӣ Раҳмонов дидор дошт. Ин ду гузориш аз се гузориши муртабит аст. Ду гузориши дигар дидгоҳҳои Раҳмонов дар бораи (1) робитаҳои дутарафаи Иёлоти Муттаҳида ва Омрико ва сиёсатҳои Тоҷикистон ва (2) Узбакистонро пӯшиш медиҳад.
2. (S) ФИШУРДА: Раисҷумҳур Раҳмонов чунин қазоват мекунад, ки Рамазон Абдуллатифов, сафири нави Русия, “чандон диплумотик нест, вале марди баде ҳам нест”. Ҳарчанд Раҳмонов бояд бо Русия ҳамкории танготанге дошта бошад, ӯ ин нуктаро равшан кард, ки ҳар ду чашмашро бози боз нигаҳ доштааст. Вай муддаъӣ шуд, ки марзбонони Русияро аз Тоҷикистон берун кард, чун онҳо ҳамроҳ бо Ғаффор Мирзоев, фармондеҳи Горди раёсати ҷумҳурӣ, нақшаи сарнагунии ӯро мекашидаанд. Бо ин ки бархе аз гуфтаҳои Раҳмонов шояд барои масрафи Иёлоти Муттаҳида эрод шуданд, бештари суханонаш шаммае аз ҳақиқат доранд.” ПОЁНИ ФИШУРДА.
3. (S) Раисиҷумҳур Раҳмонов ба хотири иттилоъоти ғайринавиштории Вазорати хориҷаи Омрико дар бораи ройзаниҳои Омрико ва Русия изҳори сипосгузорӣ кард (reftel) ва гуфт, ки Тоҷикистон ҳатталимкон барои беҳбуди муносиботи Русия ва Иёлоти Муттаҳида дар минтақа хоҳад кӯшид. Вай гуфт, Русия дар минтақа манфиъатҳои торихӣ, фарҳангӣ ва амниятии табиъӣ дорад ва ҳамеша нерӯи умдае хоҳад буд, ки наметавон онро нодида гирифт, аммо ҷомеъаи байнулмилалӣ бояд бадтарин ғаризаҳои Русияро таъдил кунад ва кумак кунад, ки он ба як нерӯи мусбат табдил шавад. Барои Русия ва Иёлоти Муттаҳида ба вежа муҳим аст, ки дар минтақа, аз ҷумла дар Афғонистон, мавзеъҳои муштарак дошта бошанд, то ба суботу шукуфоии пойдор даст ёбанд.
САФИРИ РУСИЯ “МАРДИ БАДЕ НЕСТ”, ВАЛЕ ДИПЛУМОТИ ХУБ ҲАМ НЕСТ
4. (C) Раҳмонов, тибқи одат, аз ёддоштҳояш чашм бардошту макс кард ва лабханд зад. “Шумо медонед, ки (гумоштаи сиёсии Русия сафир) Рамазон (Абдуллатифов), дар воқеъ, марди баде нест, ҳарчанд ҳамеша аз шумо ба ман шикоят мекунад. Ӯ як сиёсатмадор, файласуф ва равшанфикр аст. Чун ӯ аз Доғистон аст, мо дар бораи торихи мусалмонони Русия ва фарҳанги эронӣ бо ӯ суҳбатҳои ҷолиби бисёре доштем. Вале ӯ диплумот нест. Нукоти дақиқу зарифро намефаҳмад. Мутмаиннан, ӯ Пешков нест! (ЁДДОШТ: Максим Пешков, сафири пешини Русия. ПОЁНИ ЁДДОШТ.) Вале бархурди ӯ шахсан бо ман бисёр бозу дӯстона аст. Вай мефаҳмад, ки Русия дар инҷо мушкилоти бисёре месозад ва ӯ ҳамчунин медонад, ки ҳаллу фасли ин мушкилот кори худи ӯст.”
5. (S) Раҳмонов афзуд: “Дар воқеъ, ин хадамоти вежаи Русия (спецслужбы – рус.) ҳастанд, ки дар инҷо мушкил эҷод мекунанд ва ман ба Рамазон гуфтаам, ки кунтрули онҳо вазифаи ӯст. Ва ин [ҳолат] фақат дар инҷо нест, сарчашмаи он дар Кремлин аст ва баъзе [аз ин мушкилот] аз боло маншаъ мегирад. Мо ҳаргиз набояд фаромӯш кунем, ки худи Путин сидқан як “чекист” (корманди амниятии пурсобиқа) аст.”
ЧАРО РАҲМОНОВ МАРЗБОНОНИ РУСРО БЕРУН РОНД
6. (S) Раҳмонов гуфт: “Ман мехоҳам як розро барои шумо бигӯям, ки чаро ман ба хурӯҷи нерӯҳои марзбонии Русия аз Тоҷикистон пофишорӣ кардам. Медонед, ки онҳо бахше аз КГБ ҳастанд. Ман иттилоъоти мувассақе доштам, ки онҳо ва (женероли зиндонӣ Ғаффор) Мирзоев нақшаи кудето алайҳи манро мекашиданд. Аз ин рӯ ман Мирзоевро аз фармондеҳии Горди раёсат ҷумҳурӣ барканор кардам, Горди раёсати ҷумҳуриро пароканда кардам ва ба Путин бо зӯру фишор гуфтам, ки марзбононаш бояд бираванд. Ин масъала тайи муддати тӯлонӣ шакл гирифта буд ва ман борҳо бо Путин онро баррасӣ карда будам, вале ӯ дар ин маврид коре намекард. Танҳо пас аз он ки ман алайҳи Мирзоев иқдом кардам, Путин саранҷом фаҳмид, ки бозиашон ба поён расидааст. Барои ислоҳи вазъият ӯ бо хурӯҷи марзбононаш мувофиқат кард. Медонед, ки чи касе ба ман дар ин маврид кумак кард? (Раиси Хадамоти федероли кунтрули маводди мухаддири Русия) Черкесов. Он замон ӯ инҷо буд ва кори Ожонси кунтрули маводди мухаддири моро мутолеъа мекард ва мутаваҷҷеҳ шуд, ки марзбонони Русия бештар аз ин ки аз қоҷоқи маводди мухаддир ҷилавгирӣ кунанд, худашон дар қочоқи мавод даст доштанд. Вай ба намояндагӣ аз ман ба пеши Путин рафт.”
7. (S) Раҳмонов, ки бо ҳарорати бештар дар бораи ин мавзӯъ суҳбат мекард, гуфт: “Ин ҳама таблиғоти расонаии мураттаби Русия дар бораи нокомии Тоҷикистон дар кунтрули марзҳо пас аз берун рафтани марзбонони рус – медонед сарчашмааш куҷост? Сарчашмааш ҳамон женеролҳои русе ҳастанд, ки мехоҳанд бо мофиёашон дубора ба инҷо баргарданд. Бибинед, ки онҳо инҷо чи чизҳое доштанд – як гардишгарии дусола, ки дар поёни он ба Маскав бармегаштанду “Мерседес”-ҳои мудели 600s ва хонаҳои аъёнӣ мехариданд. Фикр мекунед ин ҳама даромад аз дастмуздашон буд? Фикр мекунед чаро ин ҳама женерол аз ин сари Майдони Сурх то он сари майдон саф бастанду ришваҳои калон доданд, то ба инҷо фиристода шаванд? Фақат барои анҷоми дайни меҳанишон?”
8. (S) Раҳмонов бо шӯру ҳарорат идома дод: “Ва як чизи дигар: фикр мекунед чаро ман 50 женероли русро, ки мушовири Вазорати дифоъи мо буданд, ихроҷ кардам? Аз онҳо барои мо ҳеч суде набуд. Онҳо ҳаргиз ба мо кумак накарданд, ки як артиши ҳирфаӣ бисозем, ҳаргиз ба мо кумаки низомӣ-фаннӣ ироа надоданд, зеро онҳо мехостанд моро заъиф нигаҳ доранд, то рафиқонашон бозиҳояшонро анҷом диҳанд ва аз доду ситади маводди мухаддир сармояи фаровон ҳосил кунанд. Ман хаста шудаму гуфтам: Ташаккур, вале ҳоло дигар бояд ба хонаҳоятон биравед. Аз ин рӯ онҳо дар ниҳоят ба фикри сарнагунии ман уфтоданд.”
9. (S) ТАВЗЕҲ: Раҳмонов нудратан фурсати гуфтугӯи муфассал бо сафирро аз даст медиҳад, то бар истиқлоли Тоҷикистон аз Русия ва нохушнудиаш аз “дӯстиашон ба хотири осудагӣ” таъкид кунад. Суҳбатҳои бепардаи ӯ аз ин ки чаро хостори хурӯҷи марзбонони рус аз Тоҷикистон шудааст, тафсири қавитари суханонест, ки ӯ соли гузашта ба мо гуфта буд. Ҳарчанд мумкин аст ин суханон барои масрафи мо башиддат вероиш ва дигаргун шуда бошад, мо мутаваҷҷеҳи тасодуфи замонӣ ҳастем. Моҷарои Мирзоев дар поёни моҳи жонвие (январ)-и соли 2004 анҷом гирифт. Дар авохири моҳи феврие (феврал)-и 2004 Пешков, сафири Русия, ба мо маҳрамона гуфта буд, ки марзбонони Русия Тоҷикистонро тарк хоҳанд кард. ПОЁНИ ТАВЗЕҲ. ҲУГЛАНД (HOAGLAND)
NNNN
Чаҳоршанбе, 22.11.2006, 14:03
МАҲРАМОНА БАХШИ 01 АЗ 02 ДУШАНБЕ 002113
SIPDIS
DEPT FOR SCA/CEN
EO 12958 DECL: 11/22/2016
TAGS PREL, RS">RS, TI
МАВЗӮЪ: МУЪОДИЛАИ ҲАМКОРӢ: АЛОМАТҲОИ ЗИДДУ НАҚИЗ АЗ СӮИ РУСҲО ДАР ДУШАНБЕ
ДАСТАБАНДИШУДА ТАВАССУТИ: Трейсӣ Ҷейкубсун (Tracey Jacobson), Сафир, Сафорати Иёлоти Муттаҳида дар Душанбе,
SIFIED BY: Tracey Jacobson, Ambassador, U.S. Embassy Dushanbe, Вазорати хориҷа. САБАБ: 1.4 (b), (d)
1. (C) Фишурда: Рӯзи 21 септомбр (сентябр) Сафорат дар Душанбе ҳамроҳ бо ҳамтоёни диплумотику низомии рус рӯйдоди тахлияи Сафорати Омрико дар Душанбе дар оғози ҷанги дохилии Тоҷикистон дар соли 1992-ро гиромӣ доштанд. Лашкари пиёданизоми мутуризеи 201-и Русия дар Душанбе дар берун овардани диплумотҳо бисёр корсоз буд ва тибқи маъмул дар маросими гиромидошт дар мақарри лашкари 201 чанбари гул гузошта шуд. Сафир ҳамчунин мизбони як зиёфати шом барои диплумотҳо баландпоя ва фармондеҳони низомии Русия буд. Сафорат дар гузашта низ чунин барномаҳоро баргузор кардааст, то арзиши ҳамкорӣ дар заминаи масоили мавриди нигаронии муштаракро барои ҳамтоёни рус барҷаста кунад. Маросими бомдодӣ дар мақарри лашкари 201 дӯстона ва шод буд, ҳамроҳ бо нӯшбодҳои самимӣ бо вудко (водка – рус.). Аммо русҳо бо истифода аз зиёфати шоми омрикоиҳо паёми равшане фиристоданд, ки ҳамкорӣ аз амри нӯшидани як (ё ду ё даҳ) қадаҳ вудко фаротар нахоҳад рафт. Поёни фишурда.
2. (C) Дар моҳи уктубр (октябр)-и 1992 Вазорат [-и хориҷаи Иёлоти Муттаҳида] дастури тахлияи сафорати тозатаъсис дар Душанберо дод, чун дар паи ҷанги дохилӣ вазъияти амниятӣ бадтар мешуд. Лашкари пиёданизоми мутуризеи 201-и Русия – пойгоҳи низомии 201-и кунунӣ - дар амри тахлия ба Сафорат кумак кард. Чанд сол пас аз он Сафорат бо гузоштани чанбари гул дар мақарри лашкари 201 ва барпоии зиёфати шом барои мақомоти баландпояи рус дар ин кишвар ба гиромидошти он рӯйдод пардохт. Барои баргузории маросими имсол мо тақрибан як моҳ талош кардем, то рӯзи муносиберо барои ширкати сафири Русия, вобастаи низомии Русия ва фармондеҳи лашкари 201 дар он пайдо кунем. Мо бо барномарезиҳои русҳо канор омадем ва зиёфатро то рӯзи 21 нувомбр (ноябр) ба таъвиқ андохтем.
3. (C) Маросими гузоштани чанбари гул тибқи барнома анҷом гирифт. Ҳатто ҳаво мусоъид буд ва нахустин барфи мавсими сармои имсол андӯҳи муносибатро барҷаста мекард. Ҳолу ҳавои сарду зимистонӣ ҳамчунин ба дасти русҳо ин баҳонаро дод, ки маросими бомдодиро ба як нишасти майгусорӣ табдил кунанд. Кормандони Сафорат, ки дар маросим ҳузур доштанд, шумори дақиқи нӯшбодҳоро аз даст доданд, аммо дар фазое воқеъан дӯстона нӯшбодҳои фаровони самимӣ аз сӯи ҳам омрикоиҳо ва ҳам русҳо эрод шуд.
4. (C) Дертар, дар зиёфати шоми он шаб, русҳо паёми батамом мутафовите ба мо доданд. Се рӯз пеш аз он, дар маросими таҳлифи Раисиҷумҳур Раҳмонов, сафири Русия Рамазон Абдуллатифов ба Сафир гуфт, ки дар зиёфати рӯзи 21-ум ҳузур нахоҳад ёфт. Вай тавзеҳ дод, ки барои анҷоми корҳое ба Маскав фаро хонда шуда, вале муъовинаш талош мекунад дар зиёфат ҳозир шавад. Дар бомдоди гулгузорӣ (дар мақарри лашкари 201) Вячеслав Светличний, муъовини сафорати Русия, ба Сафир хабар дод, ки ӯ ҳам бояд ба барномаи дигаре бирасад. Вай диплумоти дигареро ба ҷои худ пешниҳод накард ва ҳеч мақоми ғайринизомии Русия дар зиёфат ҳузур надошт. Ҳангоми зиёфат сарҳанг Юрий Иванов, вобастаи низомии Русия, ба ду занги телефунӣ посух дод ва пас аз сарфи хуроки аввал қавл дод, ки пас аз 10 дақиқа бармегардад ва рафт. Дигар барнагашт. Аз ситоди фармондеҳии лашкари 201 танҳо ду тан аз чаҳор афсари даъватшуда ҳузур ёфтанд, аз ҷумла сарҳанг Алексей Зовизиён (Завизян), фармондеҳи лашкари 201. Рафтори Зовизиён дар тӯли шомгоҳ, ба баёне муаддабона, ноҳамвору густохона буд, аммо пас аз рафтани сарҳанг Иванов башиддат бадтар шуд. Зовизиён пешхидматони хонаи Сафирро маломат кард ва як ришта тазаккуроти ҷинсиятгароёна дод. Зиёфат ба таври ногаҳонӣ, пас аз он ки ӯ иҳонатҳои зишти нажодпарастонаеро дар бораи сиёҳпӯстони омрикоӣ ба забон овард, поён ёфт.
5. (C) Тавзеҳ: Ҳузури камранги русҳо дар зиёфати шом тасодуфӣ набуд. Мо тайи беш аз як моҳ бо Сафорати Русия ҳамкории танготанг доштем, то торихи муносиберо барои баргузории маросим таъйин кунем ва феҳрести номи ширкаткунандагонро тартиб диҳем. Ин нукта ҳам равшан аст, ки рафтори башиддат густохонаи Зовизиён на тасодуфӣ буд ва на мешавад онро ба ҳисоби масрафи арақ гузошт. Меҳмонони руси мо ин мавзӯъро ошкор карданд, ки ҳарчанд баъзан метавонанд бо мо нӯшбодҳое бигӯянду бинӯшанд, дар Тоҷикистон моро ҷузъи дӯстони худ намедонанд ва ҳамкорӣ дар заминаи масоили мавриди таваҷҷуҳи ҳар ду тарафро сахттар мекунанд. Дар гузашта мо дучори носозгории артиш ва унсурҳои амниятии Русия мешудем ва маъмулан диплумотҳои рус подармиёнӣ мекарданд, то муносиботро ҳамвортар кунанд. Дар ин мавриди бахусус Сафорати Русия барои тасҳили баргузории маросим коре накард ва барои ин ки шоҳиду ҳамдасти бадрафтории низомиёнаш дар зиёфат набошад, аз ҳузури мақомоташ ҳам ҷилавгирӣ кард. Мо қасд дорем поинтар аз шаъни худамон рафтор накунем ва ҳамчунон заминаҳои ҳамкориро дар мавриди манфиъатҳои муштарак пешниҳод кунем. Аммо дигар ба ин зудиҳо низомиёни русро ба шом даъват нахоҳем кард. Ҷейкубсун (JACOBSON)
Tuesday, December 21, 2010
Happy Birthday Dad!
(бо сипос аз ҳафтаномаи "Озодагон", ки ин матлабро мунташир хоҳад кард)
Бузург буд, ба вусъати равону қалбаш. Донаҳои анори дилашро мешуд диду шумурд; шаффоф буд. Сахтгир буд, ба андозаи сахтиҳои кашидааш. Матин буд, ҳамтои устувории рӯҳу пайкараш. Ганҷинае аз андӯхтаҳову донистаҳо буд ва ҳамкалому ҳамнишини доноёни даврон. Агар миёни мо мебуд, рӯзи 24 десомбр (3 даймоҳ) 76-сола мешуд.
Ҳафт сол пеш аз канори мо рафт, то барои ҳамеша бимонад; ҷовидному зиндаёд шуд. Марде буд, ки зиндагиро лаҳза ба лаҳза зист ва то метавонист, барои мардуми дуру наздик судрасон буд. Ин шаҳсавори хирад, Олмуҳаммади Раҷаб, падарам буд, ки ҳузурашро пешорӯи Шаби Ялдо ва дар остонаи зодрӯзи фархундааш ҳар он канорам эҳсос мекунам. Ин буд, ки имшаб, пас аз қаҳри чандинмоҳаи мурғи илҳом, шеъргунае аз зеҳнам таровид, бад-ин шарҳ:
Кӯҳи ғурур
Кӯҳ буд
Рӯҳи бузургаш, ки пур аз маъдани ишқи сара буд.
Бачаи оби хурӯшону танини дара буд.
Чашма буд,
Чашмаи дармони ҳама дарду балои қадарӣ,
Чорасози дили вомонда, ки ҳар чи шумарӣ.
Қомате дошт, ки аз Рустами Дастон ҳикоят мекард,
Оламеро ҳама мабҳут ба нерӯи дироят(1) мекард.
Фарри ӯ
Мояи танвири(2) дили хурду бузург
Ақли ӯ
Монеъи тазвири даду деви сутург.
Босалобат
Шаҳсавори аспи фарҳангу хирад,
Ҳама таслими лагомаш, чи некӯву чи бад...
Ҳафт сол аст, ки аз нури рухаш файз набурдам, аламо,
Вонагуфтам моҷароҳои пур аз дарду ғамо.
Ҳафт сол аст, ки аз заҷҷаи(3) андӯҳ карам,
Дар сиёҳии ғамаш бебасарам,
Бепадарам.
Кӯҳ буд;
Кӯҳи ғурурам таҳи хок уфтода.
Чашма буд;
Оби шифо раҳ ба биёбон дода...
Ҳон! Мегӯ, ки ялон(4) аз абадулободанд(5)!
Шаҳсаворони хирад аз шари марг озоданд!
Рӯҳи ӯ нест магар дар шафақи ёзида?
Дар замину оташу боду дар оби дида?
Дар нигоҳу нафасу зикру каломи модар,
Ки наояд ба ду олам аҳаде з-ӯ бартар.
_________________
1. Дироят – дониш, огоҳӣ, маърифат.
2. Танвир – равшан шудан, нуронӣ шудан.
3. Заҷҷа – нола, шеван, фарёд.
4. Ял – далер, паҳлавон, мубориз.
5. Абадулобод – ҳамеша.
29 озармоҳи 1389
20 десомбри 2010
بزرگ بود، به وسعت روان و قلبش. دانههای انار دلش را میشد ديد و شمرد؛ شفاف بود. سختگير بود، به اندازۀ سختیهای کشيدهاش. متين بود، همتای استواری روح و پيکرش. گنجينهای از اندوختهها و دانستهها بود و همکلام و همنشين دانايان دوران. اگر ميان ما بود، روز سوم دیماه 76 ساله میشد.
هفت سال پيش از کنار ما رفت، تا برای هميشه بماند؛ جاويدنام و زندهياد شد. مردی بود که زندگیاش را لحظه به لحظه زيست و تا میتوانست، برای مردم دور و نزديک سودرسان بود. اين شهسوار خِرَد، آلمحمد رجب، پدرم بود که حضورش را پيشاروی شب يلدا و در آستانۀ زادروز فرخندهاش هر آن در کنارم احساس میکنم. اين بود که امشب، پس از قهر چندينماهۀ مرغ الهام، شعرگونهای از ذهنم تراويد بدين شرح:
کوه غرور
کوه بود
روح بزرگش که پر از معدن عشق سره بود
بچۀ آب خروشان و طنين دره بود
چشمه بود
چشمۀ درمان همه درد و بلای قدری
چارهساز دل وامانده که هر چه شمری
قامتی داشت که از رستم دستان حکايت میکرد
عالمی را همه مبهوت به نيروی درايت میکرد
فرّ او
مايۀ تنوير دل خرد و بزرگ
عقل او
مانع تزوير دد و ديو سترگ
باصلابت
شهسوار اسپ فرهنگ و خِرَد
همه تسليم لگامش، چه نيکو و چه بد...
هفت سال است که از نور رخش فيض نبردم، الما
وانگفتم ماجراهای پر از درد و غما
هفت سال است که از ضجۀ اندوه کرَم
در سياهی غمش بیبصرم
بیپدرم
کوه بود
کوه غرورم ته خاک افتاده
چشمه بود
آب شفا ره به بيابان داده...
هان! ميگو که يلان از ابدالآبادند!
شهسوران خِرَد از شر مرگ آزادند!
روح او نيست مگر در شفق ِ يازيده؟
در زمين و آتش و باد و در آب ديده
در نگاه و نفس و ذکر و کلام مادر
که نيايد به دو عالم احدی زو برتر
29 آذر 1389
Бузург буд, ба вусъати равону қалбаш. Донаҳои анори дилашро мешуд диду шумурд; шаффоф буд. Сахтгир буд, ба андозаи сахтиҳои кашидааш. Матин буд, ҳамтои устувории рӯҳу пайкараш. Ганҷинае аз андӯхтаҳову донистаҳо буд ва ҳамкалому ҳамнишини доноёни даврон. Агар миёни мо мебуд, рӯзи 24 десомбр (3 даймоҳ) 76-сола мешуд.
Ҳафт сол пеш аз канори мо рафт, то барои ҳамеша бимонад; ҷовидному зиндаёд шуд. Марде буд, ки зиндагиро лаҳза ба лаҳза зист ва то метавонист, барои мардуми дуру наздик судрасон буд. Ин шаҳсавори хирад, Олмуҳаммади Раҷаб, падарам буд, ки ҳузурашро пешорӯи Шаби Ялдо ва дар остонаи зодрӯзи фархундааш ҳар он канорам эҳсос мекунам. Ин буд, ки имшаб, пас аз қаҳри чандинмоҳаи мурғи илҳом, шеъргунае аз зеҳнам таровид, бад-ин шарҳ:
Кӯҳи ғурур
Кӯҳ буд
Рӯҳи бузургаш, ки пур аз маъдани ишқи сара буд.
Бачаи оби хурӯшону танини дара буд.
Чашма буд,
Чашмаи дармони ҳама дарду балои қадарӣ,
Чорасози дили вомонда, ки ҳар чи шумарӣ.
Қомате дошт, ки аз Рустами Дастон ҳикоят мекард,
Оламеро ҳама мабҳут ба нерӯи дироят(1) мекард.
Фарри ӯ
Мояи танвири(2) дили хурду бузург
Ақли ӯ
Монеъи тазвири даду деви сутург.
Босалобат
Шаҳсавори аспи фарҳангу хирад,
Ҳама таслими лагомаш, чи некӯву чи бад...
Ҳафт сол аст, ки аз нури рухаш файз набурдам, аламо,
Вонагуфтам моҷароҳои пур аз дарду ғамо.
Ҳафт сол аст, ки аз заҷҷаи(3) андӯҳ карам,
Дар сиёҳии ғамаш бебасарам,
Бепадарам.
Кӯҳ буд;
Кӯҳи ғурурам таҳи хок уфтода.
Чашма буд;
Оби шифо раҳ ба биёбон дода...
Ҳон! Мегӯ, ки ялон(4) аз абадулободанд(5)!
Шаҳсаворони хирад аз шари марг озоданд!
Рӯҳи ӯ нест магар дар шафақи ёзида?
Дар замину оташу боду дар оби дида?
Дар нигоҳу нафасу зикру каломи модар,
Ки наояд ба ду олам аҳаде з-ӯ бартар.
_________________
1. Дироят – дониш, огоҳӣ, маърифат.
2. Танвир – равшан шудан, нуронӣ шудан.
3. Заҷҷа – нола, шеван, фарёд.
4. Ял – далер, паҳлавон, мубориз.
5. Абадулобод – ҳамеша.
29 озармоҳи 1389
20 десомбри 2010
بزرگ بود، به وسعت روان و قلبش. دانههای انار دلش را میشد ديد و شمرد؛ شفاف بود. سختگير بود، به اندازۀ سختیهای کشيدهاش. متين بود، همتای استواری روح و پيکرش. گنجينهای از اندوختهها و دانستهها بود و همکلام و همنشين دانايان دوران. اگر ميان ما بود، روز سوم دیماه 76 ساله میشد.
هفت سال پيش از کنار ما رفت، تا برای هميشه بماند؛ جاويدنام و زندهياد شد. مردی بود که زندگیاش را لحظه به لحظه زيست و تا میتوانست، برای مردم دور و نزديک سودرسان بود. اين شهسوار خِرَد، آلمحمد رجب، پدرم بود که حضورش را پيشاروی شب يلدا و در آستانۀ زادروز فرخندهاش هر آن در کنارم احساس میکنم. اين بود که امشب، پس از قهر چندينماهۀ مرغ الهام، شعرگونهای از ذهنم تراويد بدين شرح:
کوه غرور
کوه بود
روح بزرگش که پر از معدن عشق سره بود
بچۀ آب خروشان و طنين دره بود
چشمه بود
چشمۀ درمان همه درد و بلای قدری
چارهساز دل وامانده که هر چه شمری
قامتی داشت که از رستم دستان حکايت میکرد
عالمی را همه مبهوت به نيروی درايت میکرد
فرّ او
مايۀ تنوير دل خرد و بزرگ
عقل او
مانع تزوير دد و ديو سترگ
باصلابت
شهسوار اسپ فرهنگ و خِرَد
همه تسليم لگامش، چه نيکو و چه بد...
هفت سال است که از نور رخش فيض نبردم، الما
وانگفتم ماجراهای پر از درد و غما
هفت سال است که از ضجۀ اندوه کرَم
در سياهی غمش بیبصرم
بیپدرم
کوه بود
کوه غرورم ته خاک افتاده
چشمه بود
آب شفا ره به بيابان داده...
هان! ميگو که يلان از ابدالآبادند!
شهسوران خِرَد از شر مرگ آزادند!
روح او نيست مگر در شفق ِ يازيده؟
در زمين و آتش و باد و در آب ديده
در نگاه و نفس و ذکر و کلام مادر
که نيايد به دو عالم احدی زو برتر
29 آذر 1389
Subscribe to:
Posts (Atom)